ബ്രാഹ്മണാന് ഭോജയാമാസ പൌരാജാനപദാനപി । അദദദ് ബ്രാഹ്മണാനാം ച രത്നൌഘമലം ബഹു ॥൧-൧൮-
അവൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും നഗരവാസികളെയും ദേശവാസികളെയും ഉണ്ണിച്ചു; ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ധാരാളം വിലയേറിയ രത്നങ്ങളും നൽകി.
തേഷാം ജന്മക്രിയാദീനി സര്വകര്മാണ്യകാരയത് । തേഷാം കേതുരിവ ജ്യേഷ്ഠോ രാമോ രതികരഃ പിതുഃ ॥൧-൧൮-
അവർക്കായി ജനനക്രമാദി എല്ലാ ചടങ്ങുകളും നടത്തി; അവരിൽ മുതിർന്നവനായ രാമൻ പിതാവിന് വലിയ സന്തോഷം നൽകുന്ന പതാകപോലെയായിരുന്നു.
ബഭൂവ ഭൂയോ ഭൂതാനാം സ്വയമ്ഭൂരിവ സമ്മതഃ । സര്വേ വേദവിദഃ ശൂരാഃ സര്വേ ലോകഹിതേ രതാഃ ॥൧-൧൮-
അവൻ വീണ്ടും സകല ജന്തുക്കളിലും സ്വയംഭുവിനെപ്പോലെ ആദരിക്കപ്പെട്ടു; എല്ലാവരും വേദപഠനത്തിൽ നിപുണരും ധൈര്യശാലികളും ലോകക്ഷേമത്തിൽ താൽപര്യവാന്മാരുമായിരുന്നു.
സര്വേ ജ്ഞാനോപസമ്പന്നാഃ സര്വേ സമുദിതാ ഗുണൈഃ । തേഷാമപി മഹാതേജാ രാമഃ സത്യപരാക്രമഃ ॥൧-൧൮-
എല്ലാവർക്കും ജ്ഞാനവും സകല ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞിരുന്നു; അവരിൽ രാമൻ മഹത്തായ തേജസ്സോടെ സത്യവും വീര്യവും ഉറപ്പിച്ചു നിലകൊണ്ടവനായിരുന്നു.
ഇഷ്ടഃ സര്വസ്യ ലോകസ്യ ശശാങ്ക ഇവ നിര്മലഃ । ഗജസ്കന്ധേഽശ്വപൃഷ്ഠേ ച രഥചര്യാസു സമ്മതഃ ॥൧-൧൮-
എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനും, ശശിയെപ്പോലെ നിർമ്മലനും, ആനപ്പുറത്തും കുതിരപ്പുറത്തും രഥയാത്രയിലും പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടവനും ആയിരുന്നു.
ധനുര്വേദേ ച നിരതഃ പിതുഃ ശുശ്രൂഷണേ രതഃ । ബാല്യാത് പ്രഭൃതി സുസ്നിഗ്ധോ ലക്ഷ്മണോ ലക്ഷ്മിവര്ധനഃ ॥൧-൧൮-
അവൻ വില്ലിനുള്ള ശാസ്ത്രത്തിൽ താല്പര്യവാനായും പിതാവിനെ സേവിക്കാൻ ആഗ്രഹവാനായും നിലകൊണ്ടു; ബാല്യകാലം മുതൽ ലക്ഷ്മണൻ വളരെ സ്നേഹപൂർവമായും ഐശ്വര്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവനായി വളർന്നു.
രാമസ്യ ലോകരാമസ്യ ഭ്രാതുര്ജ്യേഷ്ഠസ്യ നിത്യശഃ । സര്വപ്രിയകരസ്തസ്യ രാമസ്യാപി ശരീരതഃ ॥൧-൧൮-
ലക്ഷ്മണൻ എപ്പോഴും ലോകത്തിന് പ്രിയങ്കരനായ മുതിർന്ന സഹോദരൻ രാമനോടു സമർപ്പിതനായിരുന്നു; അവൻ എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനും രാമനും ശരീരത്താൽ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നവനുമായിരുന്നു.
ലക്ഷ്മണോ ലക്ഷ്മിസമ്പന്നോ ബഹിഃപ്രാണ ഇവാപരഃ । ന ച തേന വിനാ നിദ്രാം ലഭതേ പുരുഷോത്തമഃ ॥൧-൧൮-
ഐശ്വര്യത്തിൽ സമ്പന്നനായ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ പുറംശ്വാസംപോലെയായിരുന്നു; അവനെ കൂടാതെ രാമൻ ഉറക്കം കിട്ടാറില്ലായിരുന്നു.
മൃഷ്ടമന്നമുപാനീതമശ്നാതി ന ഹി തം വിനാ । യദാ ഹി ഹയമാരൂഢോ മൃഗയാം യാതി രാഘവഃ ॥൧-൧൮-
രുചികരമായ ഭക്ഷണം കൊണ്ടുവന്നാൽ അവനെ കൂടാതെ രാമൻ കഴിക്കാറില്ല; രാഘവൻ കുതിരപ്പുറത്ത് കയറി വേട്ടയാടാൻ പോകുമ്പോൾ,
അഥൈനം പൃഷ്ഠതോഽഭ്യേതി സധനുഃ പരിപാലയന് । ഭരതസ്യാപി ശത്രുഘ്നോ ലക്ഷ്മണാവരജോ ഹി സഃ ॥൧-൧൮-
അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ വില്ലുമായി പിന്നിൽ നിന്ന് അവനെ കാത്തു പോകും; ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നൻ അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു.
പ്രാണൈഃ പ്രിയതരോ നിത്യം തസ്യ ചാസീത് തഥാ പ്രിയഃ । സ ചതുര്ഭിര്മഹാഭാഗൈഃ പുത്രൈര്ദശരഥഃ പ്രിയൈഃ ॥൧-൧൮-
അവൻ രാമനോട് ജീവനെക്കാൾ പ്രിയങ്കരനായിരുന്നു, രാമനും അവനെ അതുപോലെ സ്നേഹിച്ചു; അങ്ങനെ ദശരഥൻ തന്റെ നാല് മഹാഭാഗ്യവാനായ പുത്രന്മാരാൽ വളരെയധികം പ്രിയങ്കരനായി.
ബഭൂവ പരമപ്രീതോ ദേവൈരിവ പിതാമഹഃ । തേ യദാ ജ്ഞാനസംപന്നാഃ സര്വേ സമുദിതാ ഗുണൈഃ ॥൧-൧൮-
അവർക്കെല്ലാം ജ്ഞാനവും ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞപ്പോൾ, ദേവന്മാരിൽ പിതാമഹനെപ്പോലെ ദശരഥൻ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു.
ഹ്രീമന്തഃ കീര്തിമന്തശ്ച സര്വജ്ഞാ ദീര്ഘദര്ശിനഃ । തേഷാമേവംപ്രഭാവാണാം സര്വേഷാം ദീപ്തതേജസാമ് ॥൧-൧൮-
അവരൊക്കെയും ലജ്ജയുള്ളവരും പ്രശസ്തരും എല്ലാം അറിയുന്നവരും ദൂരദർശികളുമായിരുന്നു; അവരിൽ എല്ലാവരും പ്രകാശമുള്ളവരും ശക്തന്മാരുമായിരുന്നു.
പിതാ ദശരഥോ ഹൃഷ്ടോ ബ്രഹ്മാ ലോകാധിപോ യഥാ । തേ ചാപി മനുജവ്യാഘ്രാ വൈദികാധ്യയനേ രതാഃ ॥൧-൧൮-
അവരുടെ പിതാവായ ദശരഥൻ ലോകങ്ങളുടെ അധിപതിയായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ സന്തോഷിച്ചു; ആ പുരുഷസിംഹന്മാർ വേദപഠനത്തിൽ താല്പര്യവാന്മാരായിരുന്നു.
പിതൃശുശ്രൂഷണരതാ ധനുര്വേദേ ച നിഷ്ഠിതാഃ । അഥ രാജാ ദശരഥസ്തേഷാം ദാരക്രിയാം പ്രതി ॥൧-൧൮-
അവരൊക്കെയും പിതാവിനെ സേവിക്കാൻ മനസ്സോടെയും വില്ലിനുള്ള ശാസ്ത്രത്തിൽ സ്ഥിരതയോടെയും ആയിരുന്നു; പിന്നെ രാജാവായ ദശരഥൻ അവരുടെ വിവാഹചടങ്ങുകൾക്കായി ആലോചിച്ചു.
ചിന്തയാമാസ ധര്മാത്മാ സോപാധ്യായഃ സബാന്ധവഃ । തസ്യ ചിന്തയമാനസ്യ മന്ത്രിമധ്യേ മഹാത്മനഃ ॥൧-൧൮-
ആ ധാർമ്മികനായ രാജാവ് ഗുരുക്കന്മാരെയും ബന്ധുക്കളെയും കൂട്ടി ആലോചിച്ചു; മന്ത്രിമാരുടെ ഇടയിൽ ആ മഹാത്മാവ് ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ,
അഭ്യാഗച്ഛന്മഹാതേജോ വിശ്വാമിത്രോ മഹാമുനിഃ । സ രാജ്ഞോ ദര്ശനാകാങ്ക്ഷീ ദ്വാരാധ്യക്ഷാനുവാച ഹ ॥൧-൧൮-
അത്യന്തം തേജസ്സുള്ള മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ അവിടെ എത്തി; രാജാവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച അവൻ വാതിൽക്കാവൽക്കാരോട് പറഞ്ഞു.
ശീഘ്രമാഖ്യാത മാം പ്രാപ്തം കൌശികം ഗാധിനഃ സുതമ് । തച്ഛ്രുത്വാ വചനം തസ്യ രാജ്ഞോ വേശ്മ പ്രദുദ്രുവുഃ ॥൧-൧൮-
കൗശികൻ ഗാധിയുടെ മകൻ എത്തിയതായി ഉടൻ എനിക്ക് അറിയിക്കൂ എന്നു രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട ഉടൻ ദാസന്മാർ രാജധാനിയിലേക്ക് ഓടി.
സംഭ്രാന്തമനസഃ സര്വേ തേന വാക്യേന ചോദിതാഃ । തേ ഗത്വാ രാജഭവനം വിശ്വാമിത്രമൃഷിം തദാ ॥൧-൧൮-
അവരുടെ മനസ്സിൽ ആശങ്കയോടെ ആ വാക്ക് കേട്ടവർ രാജഭവനത്തിലേക്ക് പോയി, അപ്പോൾ വിശ്വാമിത്രമുനി അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
പ്രാപ്തമാവേദയാമാസുര്നൃപായേക്ഷ്വാകവേ തദാ । തേഷാം തദ്വചനം ശ്രുത്വാ സപുരോധാഃ സമാഹിതഃ ॥൧-൧൮-
അവർ അപ്പോൾ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവിനോട് വിശ്വാമിത്രൻ എത്തിയതായി അറിയിച്ചു. അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് പുരോഹിതന്മാരോടൊപ്പം രാജാവ് ശ്രദ്ധയോടെ നിന്നു.
പ്രത്യുജ്ജഗാമ സംഹൃഷ്ടോ ബ്രഹ്മാണമിവ വാസവഃ । സ ദൃഷ്ട്വാ ജ്വലിതം ദീപ്ത്യാ താപസം സംശിതവ്രതമ് ॥൧-൧൮-
ഇന്ദ്രൻ ബ്രഹ്മാവിനെ കാണാൻ പോകുന്നതുപോലെ സന്തോഷത്തോടെ രാജാവ് മുന്നോട്ട് പോയി. വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചതും തേജസ്സിൽ പ്രകാശിക്കുന്നതുമായ തപസ്വിയെ കണ്ടു.
പ്രഹൃഷ്ടവദനോ രാജാ തതോഽര്ഘ്യമുപഹാരയത് । സ രാജ്ഞഃ പ്രതിഗൃഹ്യാര്ഘ്യം ശാസ്ത്രദൃഷ്ടേന കര്മണാ ॥൧-൧൮-
ആനന്ദം നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ രാജാവ് അർഘ്യം അർപ്പിച്ചു. രാജാവിന്റെ അർഘ്യം ശാസ്ത്രാനുസൃതമായി മുനി സ്വീകരിച്ചു.
കുശലം ചാവ്യയം ചൈവ പര്യപൃച്ഛന്നരാധിപമ് । പുരേ കോശേ ജനപദേ ബാന്ധവേഷു സുഹൃത്സു ച ॥൧-൧൮-
അവൻ നഗരത്തിലെ, ധനശേഖരത്തിലെ, രാജ്യത്തിലെ, ബന്ധുക്കളിലും സുഹൃത്തുകളിലും രാജാവിന്റെ ക്ഷേമവും സ്ഥിരമായ ഐശ്വര്യവും ചോദിച്ചു.
കുശലം കൌശികോ രാജ്ഞഃ പര്യപൃച്ഛത് സുധാര്മികഃ । അപി തേ സംനതാഃ സര്വേ സാമന്തരിപവോ ജിതാഃ ॥൧-൧൮-
ധാർമ്മികനായ കൗശികൻ രാജാവിനോട്, എല്ലാ കീഴ്വഴക്കക്കാരും സമീപരാജ്യത്തിലെ ശത്രുക്കളും കീഴടക്കപ്പെട്ടോ എന്നു ചോദിച്ചു.
ദൈവം ച മാനുഷം ചൈവ കര്മ തേ സാധ്വനുഷ്ഠിതമ് । വസിഷ്ഠം ച സമാഗമ്യ കുശലം മുനിപുങ്ഗവഃ ॥൧-൧൮-
ദൈവകാര്യവും മനുഷ്യകാര്യവും നന്നായി നിർവഹിച്ചോ എന്നും, വസിഷ്ഠമുനിയെ കണ്ടു അവന്റെ ക്ഷേമവും ചോദിച്ചു.
ഋഷീംശ്ച താന് യഥാന്യായം മഹാഭാഗ ഉവാച ഹ । തേ സര്വേ ഹൃഷ്ടമനസസ്തസ്യ രാജ്ഞോ നിവേശനമ് ॥൧-൧൮-
മഹാഭാഗനായ മുനി അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന മറ്റു ഋഷികളെ യഥാവിധി അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. അവരെല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ രാജാവിന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
വിവിശുഃ പൂജിതാസ്തേന നിഷേദുശ്ച യഥാര്ഹതഃ । അഥ ഹൃഷ്ടമനാ രാജാ വിശ്വാമിത്രം മഹാമുനിമ് ॥൧-൧൮-
രാജാവ് അവരെ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു, അവർ യോഗ്യമായ വിധിയിൽ ഇരുന്നു. പിന്നെ സന്തോഷം നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ രാജാവ് മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രനോട് പറഞ്ഞു.
ഉവാച പരമോദാരോ ഹൃഷ്ടസ്തമഭിപൂജയന് । യഥാമൃതസ്യ സമ്പ്രാപ്തിര്യഥാ വര്ഷമനൂദകേ ॥൧-൧൮-
പരമോദാരനായ രാജാവ് ആനന്ദത്തോടെ ആദരവോടെ പറഞ്ഞു: നിന്റെ വരവ് അമൃതം ലഭിച്ചതുപോലെയും, ഉണക്കകാലത്ത് മഴ ലഭിച്ചതുപോലെയും ആണ്.
യഥാ സദൃശദാരേഷു പുത്രജന്മാപ്രജസ്യ വൈ । പ്രണഷ്ടസ്യ യഥാ ലാഭോ യഥാ ഹര്ഷോ മഹോദയഃ ॥൧-൧൮-
മക്കളില്ലാത്തവന് മകൻ ജനിച്ചതുപോലെയും, നഷ്ടമായത് തിരികെ കിട്ടിയതുപോലെയും, വലിയ ഭാഗ്യത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷംപോലെയും ആണ്.
തഥൈവാഗമനം മന്യേ സ്വാഗതം തേ മഹാമുനേ । കം ച തേ പരമം കാമം കരോമി കിമു ഹര്ഷിതഃ ॥൧-൧൮-
അങ്ങനെ തന്നെ, മഹാമുനിയേ, ഞാൻ നിന്റെ വരവ് അങ്ങനെയാണെന്ന് കരുതുന്നു. നിനക്ക് സ്വാഗതം! നിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ആഗ്രഹം എന്താണ്? ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം, ഈ സന്തോഷത്തിൽ?