അദൂരാച്ചിത്രകൂടസ്യ ദദര്ശ ഭരതസ്തദാ । ആശ്രമം യത്ര സ മുനിര്ഭരദ്വാജ: കൃതാലയ: ।। ൨.൧൧൩.
ചിത്രകൂടത്തിന് അടുത്ത്, ഭരതൻ മഹർഷി ഭരദ്വാജൻ താമസിച്ചിരുന്ന ആശ്രമം കണ്ടു.
സ തമാശ്രമമാഗമ്യ ഭരദ്വാജസ്യ ബുദ്ധിമാന് । അവതീര്യ രഥാത് പാദൌ വവന്ദേ ഭരതസ്തദാ ।। ൨.൧൧൩.
അവിടെ എത്തിച്ചേർന്ന ഭരതൻ, രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, ഭരദ്വാജമുനിയുടെ കാലിൽ വീണു നമസ്കരിച്ചു.
തതോ ഹൃഷ്ടോ ഭരദ്വാജോ ഭരതം വാക്യമബ്രവീത് । അപി കൃത്യം കൃതം താത രാമേണ ച സമാഗതമ് ।। ൨.൧൧൩.
അപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ ഭരദ്വാജൻ ഭരതനോട് പറഞ്ഞു: 'കണിയാനേ, നിന്റെ കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം തീർന്നു, രാമനെയും കണ്ടോ?'
ഏവമുക്ത: സ തു തതോ ഭരദ്വാജേന ധീമതാ । പ്രത്യുവാച ഭരദ്വാജം ഭരതോ ഭ്രാതൃവത്സല: ।। ൨.൧൧൩.
അങ്ങനെ ധീരനായ ഭരദ്വാജൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹത്തോടെ ഭരതൻ ഭരദ്വാജനോട് ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
സ യാച്യമാനോ ഗുരുണാ മയാ ച ദൃഢവിക്രമ: । രാഘവ: പരമപ്രീതോ വസിഷ്ഠം വാക്യമബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൩.
ആശാന്റെയും എന്റെ പ്രാർത്ഥനയുടെയും മുമ്പിൽ, ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ സന്തോഷത്തോടെ രാഘവൻ വസിഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
പിതു: പ്രതിജ്ഞാം താമേവ പാലയിഷ്യാമി തത്ത്വത: । ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി യാ പ്രതിജ്ഞാ പിതുര്മമ ।। ൨.൧൧൩.
'എന്റെ അച്ഛന്റെ വാഗ്ദാനം ഞാൻ അതുപോലെ തന്നെ പാലിക്കും; അച്ഛൻ പറഞ്ഞതുപോലെ പതിനാലു വർഷം ഞാൻ പാലിക്കും.'
ഏവമുക്തോ മഹാപ്രാജ്ഞോ വസിഷ്ഠ: പ്രത്യുവാച ഹ । വാക്യജ്ഞോ വാക്യകുശലം രാഘവം വചനം മഹത് ।। ൨.൧൧൩.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മഹാപണ്ഡിതനായ വസിഷ്ഠൻ വാക്കിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനായി രാഘവനോട് മഹത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ഏതേ പ്രയച്ഛ സംഹൃഷ്ട: പാദുകേ ഹേമഭൂഷിതേ । അയോധ്യായാം മഹാപ്രാജ്ഞ യോഗക്ഷേമകരേ തവ ।। ൨.൧൧൩.
സന്തോഷത്തോടെ ഈ പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച പാദുകകൾ നീ സ്വീകരിക്കണം, മഹാപണ്ഡിതനായ ഭരതാ, ഇവ അയോധ്യയുടെ ക്ഷേമം നിന്റെ കയ്യിൽ സുരക്ഷിതമാകും.
ഏവമുക്തോ വസിഷ്ഠേന രാഘവ: പ്രാങ്മുഖ: സ്ഥിത: । പാദുകേ അധിരുഹ്യൈതേ മമ രാജ്യായ വൈ ദദൌ ।। ൨.൧൧൩.
വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാഘവൻ കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് നിന്നു, ആ പാദുകകൾക്ക് മുകളിൽ കാൽ വെച്ച്, എന്റെ ഭരണത്തിനായി അവ കൈമാറി.
നിവൃത്തോ ഽഹമനുജ്ഞാതോ രാമേണ സുമഹാത്മനാ । അയോധ്യാമേവ ഗച്ഛാമി ഗൃഹീത്വാ പാദുകേ ശുഭേ ।। ൨.൧൧൩.
മഹാത്മാവായ രാമൻ അനുമതി നൽകിയതോടെ ഞാൻ മടങ്ങുന്നു; ഈ ശുഭമായ പാദുകകൾ എടുത്ത് അയോധ്യയിലേക്ക് പോകുന്നു.
ഏതച്ഛ്രുത്വാ ശുഭം വാക്യം ഭരതസ്യ മഹാത്മന: । ഭരദ്വാജ: ശുഭതരം മുനിര്വാക്യമുവാച തമ് ।। ൨.൧൧൩.
മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ഈ നല്ല വാക്കുകൾ കേട്ടു, ഭരദ്വാജമുനി അവനോട് അതിനേക്കാൾ ശുഭമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
നൈതച്ചിത്രം നരവ്യാഘ്ര ശീലവൃത്തവതാം വര । യദാര്യം ത്വയി തിഷ്ഠേത്തു നിമ്നേ സൃഷ്ടമിവോദകമ് ।। ൨.൧൧൩.
മനുഷ്യസിംഹനായ ഭരതാ, നല്ല സ്വഭാവമുള്ളവരിൽ ഉത്തമനായ നീയിൽ ധർമ്മം സ്വാഭാവികമായി നിലകൊള്ളുന്നത് അത്ഭുതമല്ല; താഴ്വരയിലേക്കു വെള്ളം ഒഴുകുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
അമൃത: സ മഹാബാഹു: പിതാ ദശരഥസ്തവ । യസ്യ ത്വമീദൃശ: പുത്രോ ധര്മജ്ഞോ ധര്മവത്സല: ।। ൨.൧൧൩.
നീ ധർമ്മം അറിയുന്നവനും ധർമ്മത്തിൽ പ്രേമമുള്ളവനും ആകയാൽ, മഹാബാഹുവായ നിന്റെ അച്ഛൻ ദശരഥൻ അമൃതം പോലെയാണ്.
തമൃഷിം തു മഹാത്മാനമുക്തവാക്യം കൃതാഞ്ജലി: । ആമതന്ത്രയിതുമാരേഭേ ചരണാവുപഗൃഹ്യ ച ।। ൨.൧൧൩.
അവൻ സംസാരിച്ച ശേഷം, ഭരതൻ കയ്യുകൂപ്പി ആ മഹാത്മാവായ ഋഷിയുടെ കാലുകൾ സ്പർശിച്ച് വിടപറയാൻ തുടങ്ങി.
തത: പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ ഭരദ്വാജം പുന:പുന: । ഭരതസ്തു യയൌ ശ്രീമാനയോധ്യാം സഹ മന്ത്രിഭി: ।। ൨.൧൧൩.
പിന്നീട്, ഭരതൻ ഭരദ്വാജനെ പലതവണ ചുറ്റി, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം അയോധ്യയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
യാനൈശ്ച ശകടൈശ്ചൈവ ഹയൈര്നാഗൈശ്ച സാ ചമൂ: । പുനര്നിവൃത്താ വിസ്തീര്ണാ ഭരതസ്യാനുയായിനീ ।। ൨.൧൧൩.
രഥങ്ങളും കുതിരകളും ആനകളും വണ്ടികളും നിറഞ്ഞ വലിയ സൈന്യം വീണ്ടും ഭരതനെ അനുഗമിച്ച് മടങ്ങി.
തതസ്തേ യമുനാം ദിവ്യാം നദീം തീര്ത്വോര്മിമാലിനീമ് । ദദൃശുസ്താം പുന: സര്വേ ഗങ്ഗാം ശുഭജലാം നദീമ് ।। ൨.൧൧൩.
അവർ ദിവ്യമായ യമുനാനദി, തിരമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, പിന്നെയും ശുദ്ധജലമുള്ള ഗംഗാനദി എല്ലാവരും കണ്ടു.
താം രമ്യജലസമ്പൂര്ണാം സന്തീര്യ സഹബാന്ധവ: । ശൃങ്ഗിബേരപുരം രമ്യം പ്രവിവേശ സസൈനിക: ।। ൨.൧൧൩.
ആ മനോഹരമായ വെള്ളം നിറഞ്ഞ നദി കൂട്ടുകാരോടൊപ്പം കടന്ന്, അവർ സൈന്യത്തോടുകൂടെ ശ്രിംഗിവേരപുരം എന്ന മനോഹര നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
ശൃങ്ഗിബേരപുരാദ്ഭൂയസ്ത്വയോധ്യാം സംദദര്ശ ഹ ।। ൨.൧൧൩.
ശ്രിംഗിവേരപുരത്തിൽ നിന്ന് അവർ വീണ്ടും അയോധ്യയെ കണ്ടു.
അയോധ്യാം ച തതോ ദൃഷ്ട്വാ പിത്രാ ഭ്രാത്രാ വിവര്ജിതാമ് । ഭരതോ ദു:ഖസന്തപ്ത: സാരഥിം ചേദമബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൩.
അച്ഛനും സഹോദരനും ഇല്ലാത്ത അയോധ്യയെ കണ്ടപ്പോൾ, ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭരതൻ തന്റെ സാരഥിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
സാരഥേ പശ്യ വിധ്വസ്താ സായോധ്യാ ന പ്രകാശതേ । നിരാകാരാ നിരാനന്ദാ ദീനാ പ്രതിഹതസ്വരാ ।। ൨.൧൧൩.
സാരഥേ, നോക്ക്! അയോധ്യ നശിച്ചിരിക്കുന്നു, അതിന് ഇനി പ്രകാശമില്ല; രൂപം ഇല്ലാതെയും സന്തോഷം ഇല്ലാതെയും ദു:ഖിതയുമായും ശബ്ദം മങ്ങിയതുമായിരിക്കുന്നു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്രയോദശോത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ മഹത്തായ വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദായോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ചതുര്ദശാധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center സ്ത്രിഗ്ധഗമ്ഭീരഘോഷേണ സ്യന്ദനേനോപയാന് പ്രഭു: । അയോധ്യാം ഭരത: ക്ഷിപ്രം പ്രവിവേശ മഹായശാ: ।। ൨.൧൧൪.
ഗംഭീരമായ ശബ്ദമുള്ള രഥത്തിൽ, മഹാശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതൻ വേഗത്തിൽ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
ബിഡാലോലൂകചരിതാമാലീനനരവാരണാമ് । തിമിരാഭ്യാഹതാം കാലീമപ്രകാശാം നിശാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
അയോധ്യയിൽ, ആമയും പുള്ളിപ്പരുന്തുകളും നിറഞ്ഞു, ആനകളും മനുഷ്യരും നിറഞ്ഞു, ഇരുണ്ടതും മങ്ങിയതുമായ രാത്രിപോലെയാണ് അവൻ കണ്ടത്.
രാഹുശത്രോ: പ്രിയാം പത്നീം ശ്രിയാ പ്രജ്വലിതപ്രഭാമ് । ഗ്രഹേണാഭ്യുത്ഥിതേ നൈകാം രോഹിണീമിവ പീഡിതാമ് ।। ൨.൧൧൪.
രാഹുവിന്റെ ശത്രുവായ ചന്ദ്രൻ പ്രിയപ്പെട്ട ഭാര്യയെ, കാന്തിയാൽ പ്രകാശിക്കുന്നവളെ, ഉദയമായ ഗ്രഹം ബാധിച്ച രോഹിണിയെപ്പോലെ ദു:ഖിതയാകുന്നത് കണ്ടു.
അല്പോഷ്ണക്ഷുബ്ധസലിലാം ധര്മോത്തപ്തവിഹങ്ഗമാമ് । ലീനമീനഝഷഗ്രാഹാം കൃശാം ഗിരിനദീമിവ ।। ൨.൧൧൪.
കൊഴിഞ്ഞു ചെറിയ വെള്ളം മാത്രം ഒഴുകുന്ന, ചൂടിലും വരളിലും പക്ഷികൾ പറന്നു പോയി, മീനുകളും വലിയ മത്സ്യങ്ങളും ഒളിച്ചിരിക്കുന്ന, കയറ്റവും കുറഞ്ഞു പോയ ഒരു മലനദിപോലായിരുന്നു.
വിധൂമാമിവ ഹേമാഭാമധ്വരാഗ്നേ: സമുത്ഥിതാമ് । ഹവിരഭ്യുക്ഷിതാം പശ്ചാത് ശിഖാം വിപ്രലയം ഗതാമ് ।। ൨.൧൧൪.
ഹോമം കഴിഞ്ഞശേഷം, പുകയില്ലാതെ പൊന്നുപോലെ തിളങ്ങുന്ന, ഹവിസ്സ് ഒഴിച്ചതിനുശേഷം ഉയർന്നു ഒടുവിൽ അണഞ്ഞുപോയ യാഗാഗ്നിപോലായിരുന്നു.
വിധ്വസ്തകവചാം രുഗ്ണജവാജിരഥധ്വജാമ് । ഹതപ്രവീരാമാപന്നാം ചമൂമിവ മഹാഹവേ ।। ൨.൧൧൪.
കവചം തകർന്ന, കുതിരകളും രഥങ്ങളും പതാകകളും നശിച്ച, വീരന്മാർ വീണുപോയ, വലിയ യുദ്ധത്തിൽ പരാജയപ്പെട്ട ഒരു സൈന്യത്തെപ്പോലെയായിരുന്നു.
സഫേനാ സസ്വനാ ഭൂത്വാ സാഗരസ്യ സമുത്ഥിതാമ് । പ്രശാന്തമാരുതോദ്ഘാതാം ജലോര്മിമിവ നിസ്വനാമ് ।। ൨.൧൧൪.
ഒരിക്കൽ പൊങ്ങിയും ശബ്ദത്തോടെ ഉണർന്നിരുന്ന, എന്നാൽ കാറ്റ് ശമിപ്പിച്ചതിനുശേഷം ശാന്തമായ, തിരമാലയുടെ ഗർജ്ജനം മങ്ങിപ്പോയ സമുദ്രതരംഗംപോലെയായിരുന്നു.
ത്യക്താം യജ്ഞായുധൈ: സര്വൈരഭിരൂപൈശ്ച യാജകൈ: । സുത്യാകാലേ വിനിര്വൃത്തേ വേദിം ഗതരവാമിവ ।। ൨.൧൧൪.
യാഗം കഴിഞ്ഞ്, യാഗോപകരണങ്ങളും യാജകർ എല്ലാം വിട്ടുപോയ, ശബ്ദം ഇല്ലാതെ ശൂന്യമായ യാഗവേദിപോലെയായിരുന്നു.