സോ ഽധിരുഹ്യ നരവ്യാഘ്ര: പാദുകേ ഹ്യവരുഹ്യ ച । പ്രായച്ഛത് സുമഹാതേജാ ഭരതായ മഹാത്മനേ ।। ൨.൧൧൨.
മനുഷ്യസിംഹനായ രാമൻ പാദുകകളിൽ കയറി വീണ്ടും ഇറങ്ങി, അത്ഭുതതേജസ്സുള്ള മഹാത്മാവായ ഭരതന് നൽകി.
സ പാദുകേ സമ്പ്രണമ്യ രാമം വചനമബ്രവീത് । ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി ജടാചീരധരോ ഹ്യഹമ് ।। ൨.൧൧൨.
ഭരതൻ പാദുകകൾക്ക് നമസ്കരിച്ച് രാമനോട് പറഞ്ഞു: പതിനാലു വർഷം ഞാൻ ജടയും വനംവസ്ത്രവും ധരിച്ചിരിക്കും.
ഫലമൂലാശനോ വീര ഭവേയം രഘുനന്ദന । തവാഗമനമാകാംക്ഷന് വസന് വൈ നഗരാദ്ബഹി: ।। ൨.൧൧൨.
രഘുവംശജനായ വീരനേ, നഗരത്തിന് പുറത്തു താമസിച്ച്, ഫലവും കിഴങ്ങും മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്, നിന്റെ തിരിച്ചുവരവ് കാത്തിരിക്കും.
തവ പാദുകയോര്ന്യസ്തരാജ്യതന്ത്ര: പരന്തപ । ചതുര്ദശേ ഹി സമ്പൂര്ണേ വര്ഷേ ഽഹനി രഘൂത്തമ । ന ദ്രക്ഷ്യാമി യദി ത്വാം തു പ്രവേക്ഷ്യാമി ഹുതാശനമ് ।। ൨.൧൧൨.
പരന്തപനായേ, രാജ്യം നിന്റെ പാദുകകൾക്ക് ഏൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, പതിനാലാം വർഷം പൂർത്തിയായ ദിവസം നിന്നെ കാണാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ അഗ്നിയിൽ ചാടും.
തഥേതി ച പ്രതിജ്ഞായ തം പരിഷ്വജ്യ സാദരമ് । ശത്രുഘ്നം ച പരിഷ്വജ്യ ഭരതം ചേദമബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൨.
അവിടെ സമ്മതം അറിയിച്ച് ആദരപൂർവ്വം ഭരതനെ അണക്കി, ശത്രുഘ്നനെയും സ്നേഹത്തോടെ അണക്കി, പിന്നെ ഭരതനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
മാതരം രക്ഷ കൈകേയീം മാ രോഷം കുരു താം പ്രതി । മയാ ച സീതയാ ചൈവ ശപ്തോ ഽസി രഘുസത്തമ ।। ൨.൧൧൨.
നിന്റെ അമ്മയായ കൈകേയിയെ സംരക്ഷിക്കണം; അവളോടു കോപിക്കരുത്. ഞാനും സീതയും നിന്നെ ഈ വാക്കിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു, രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതാ.
ഇത്യുക്ത്വാ ഽശ്രുപരീതാക്ഷോ ഭ്രാതരം വിസസര്ജ ऺഹ ।। ൨.൧൧൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ ഭരതനോട് വിട പറഞ്ഞു.
സ പാദുകേ തേ ഭരത: പ്രതാപവാന് സ്വലങ്കൃതേ സമ്പരിപൂജ്യ ധര്മവിത് । പ്രദക്ഷിണം ചൈവ ചകാര രാഘവം ചകാര ചൈവോത്തമനാഗമൂര്ദ്ധനി ।। ൨.൧൧൨.
ശക്തനും ധർമ്മപരായണനുമായ ഭരതൻ ആ അലങ്കരിച്ച പാദുകകൾ ആദരപൂർവ്വം പൂജിച്ചു, രാഘവനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, പിന്നെ ആ പാദുകകൾ തലയിൽ വെച്ചു.
അഥാനുപൂര്വ്യാത് പ്രതിനന്ദ്യ തം ജനം ഗുരൂംശ്ച മന്ത്രിപ്രകൃതീസ്തഥാനുജൌ । വ്യസര്ജയദ്രാഘവവംശവര്ദ്ധന: സ്ഥിര: സ്വധര്മേ ഹിമവാനിവാചല: ।। ൨.൧൧൨.
അതിനുശേഷം, ക്രമമായി ജനങ്ങളെയും മൂപ്പന്മാരെയും മന്ത്രിമാരെയും സഹോദരന്മാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, തന്റെ ധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലനായ ഹിമവാനെപ്പോലെ ഉറച്ച മനസ്സോടെ അവരെ വിട്ടയച്ചു.
തം മാതരോ ബാഷ്പഗൃഹീതകണ്ഠ്യോ ദു:ഖേന നാമന്ത്രയിതും ഹി ശേകു: । സ ത്വേവ മാതഽരഭിവാദ്യ സര്വാ രുദന് കുടീം സ്വാം പ്രവിവേശ രാമ: ।। ൨.൧൧൨.
അമ്മമാർ കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ ദുഃഖത്തിൽ സംസാരിക്കാൻ പോലും കഴിയാതെ നിന്നു; എന്നാൽ രാമൻ അവരെല്ലാവരെയും ആദരപൂർവ്വം അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട് തന്റെ കുടിലിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വാദശോത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാൽമീകി മഹർഷി രചിച്ച ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിരണ്ടാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ത്രയോദശാധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തത: ശിരസി കൃത്വാ തു പാദുകേ ഭരതസ്തദാ । ആരുരോഹ രഥം ഹൃഷ്ട: ശത്രുഘ്നേന സമന്വിത: ।। ൨.൧൧൩.
അപ്പോൾ ഭരതൻ ആ പാദുകകൾ തലയിൽ വെച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം രഥത്തിൽ കയറി.
വസിഷ്ऺഠോ വാമദേവശ്ച ജാബാലിശ്ച ദൃഢവ്രത: । അഗ്രത: പ്രയയു: സര്വേ മന്ത്രിണോ മന്ത്രപൂജിതാ: ।। ൨.൧൧൩.
വസിഷ്ഠനും വാമദേവനും ദൃഢവ്രതനായ ജാബാലിയും, മന്ത്രിസഭയിലെ എല്ലാവരും, മന്ത്രിയുടെ ഉപദേശപ്രകാരം ആദരിക്കപ്പെട്ടവരായി മുന്നോട്ട് പോയി.
മന്ദാകിനീം നദീം രമ്യാം പ്രാങ്മുഖാസ്തേ യയുസ്തദാ । പ്രദക്ഷിണം ച കുര്വാണാശ്ചിത്രകൂടം മഹാഗിരിമ് ।। ൨.൧൧൩.
അവർ അതിനുശേഷം മനോഹരമായ മന്ദാകിനി നദിയിലേക്കു കിഴക്കോട്ട് യാത്രചെയ്തു; ചിത്രകൂടം എന്ന മഹാഗിരിയെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.
പശ്യന് ധാതുസഹസ്രാണി രമ്യാണി വിവിധാനി ച । പ്രയയൌ തസ്യ പാര്ശ്വേന സസൈന്യോ ഭരതസ്തദാ ।। ൨.൧൧൩.
ആയിരക്കണക്കിന് മനോഹരമായ ഖനിജങ്ങളും വിവിധ കാഴ്ചകളും കാണുമ്പോൾ, ഭരതനും അവന്റെ സൈന്യവും അപ്പുറത്തായി മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
അദൂരാച്ചിത്രകൂടസ്യ ദദര്ശ ഭരതസ്തദാ । ആശ്രമം യത്ര സ മുനിര്ഭരദ്വാജ: കൃതാലയ: ।। ൨.൧൧൩.
ചിത്രകൂടത്തിന് അടുത്ത്, ഭരതൻ മഹർഷി ഭരദ്വാജൻ താമസിച്ചിരുന്ന ആശ്രമം കണ്ടു.
സ തമാശ്രമമാഗമ്യ ഭരദ്വാജസ്യ ബുദ്ധിമാന് । അവതീര്യ രഥാത് പാദൌ വവന്ദേ ഭരതസ്തദാ ।। ൨.൧൧൩.
അവിടെ എത്തിച്ചേർന്ന ഭരതൻ, രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, ഭരദ്വാജമുനിയുടെ കാലിൽ വീണു നമസ്കരിച്ചു.
തതോ ഹൃഷ്ടോ ഭരദ്വാജോ ഭരതം വാക്യമബ്രവീത് । അപി കൃത്യം കൃതം താത രാമേണ ച സമാഗതമ് ।। ൨.൧൧൩.
അപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ ഭരദ്വാജൻ ഭരതനോട് പറഞ്ഞു: 'കണിയാനേ, നിന്റെ കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം തീർന്നു, രാമനെയും കണ്ടോ?'
ഏവമുക്ത: സ തു തതോ ഭരദ്വാജേന ധീമതാ । പ്രത്യുവാച ഭരദ്വാജം ഭരതോ ഭ്രാതൃവത്സല: ।। ൨.൧൧൩.
അങ്ങനെ ധീരനായ ഭരദ്വാജൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹത്തോടെ ഭരതൻ ഭരദ്വാജനോട് ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
സ യാച്യമാനോ ഗുരുണാ മയാ ച ദൃഢവിക്രമ: । രാഘവ: പരമപ്രീതോ വസിഷ്ഠം വാക്യമബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൩.
ആശാന്റെയും എന്റെ പ്രാർത്ഥനയുടെയും മുമ്പിൽ, ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ സന്തോഷത്തോടെ രാഘവൻ വസിഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
പിതു: പ്രതിജ്ഞാം താമേവ പാലയിഷ്യാമി തത്ത്വത: । ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി യാ പ്രതിജ്ഞാ പിതുര്മമ ।। ൨.൧൧൩.
'എന്റെ അച്ഛന്റെ വാഗ്ദാനം ഞാൻ അതുപോലെ തന്നെ പാലിക്കും; അച്ഛൻ പറഞ്ഞതുപോലെ പതിനാലു വർഷം ഞാൻ പാലിക്കും.'
ഏവമുക്തോ മഹാപ്രാജ്ഞോ വസിഷ്ഠ: പ്രത്യുവാച ഹ । വാക്യജ്ഞോ വാക്യകുശലം രാഘവം വചനം മഹത് ।। ൨.൧൧൩.
അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മഹാപണ്ഡിതനായ വസിഷ്ഠൻ വാക്കിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനായി രാഘവനോട് മഹത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ഏതേ പ്രയച്ഛ സംഹൃഷ്ട: പാദുകേ ഹേമഭൂഷിതേ । അയോധ്യായാം മഹാപ്രാജ്ഞ യോഗക്ഷേമകരേ തവ ।। ൨.൧൧൩.
സന്തോഷത്തോടെ ഈ പൊന്നാൽ അലങ്കരിച്ച പാദുകകൾ നീ സ്വീകരിക്കണം, മഹാപണ്ഡിതനായ ഭരതാ, ഇവ അയോധ്യയുടെ ക്ഷേമം നിന്റെ കയ്യിൽ സുരക്ഷിതമാകും.
ഏവമുക്തോ വസിഷ്ഠേന രാഘവ: പ്രാങ്മുഖ: സ്ഥിത: । പാദുകേ അധിരുഹ്യൈതേ മമ രാജ്യായ വൈ ദദൌ ।। ൨.൧൧൩.
വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാഘവൻ കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് നിന്നു, ആ പാദുകകൾക്ക് മുകളിൽ കാൽ വെച്ച്, എന്റെ ഭരണത്തിനായി അവ കൈമാറി.
നിവൃത്തോ ഽഹമനുജ്ഞാതോ രാമേണ സുമഹാത്മനാ । അയോധ്യാമേവ ഗച്ഛാമി ഗൃഹീത്വാ പാദുകേ ശുഭേ ।। ൨.൧൧൩.
മഹാത്മാവായ രാമൻ അനുമതി നൽകിയതോടെ ഞാൻ മടങ്ങുന്നു; ഈ ശുഭമായ പാദുകകൾ എടുത്ത് അയോധ്യയിലേക്ക് പോകുന്നു.
ഏതച്ഛ്രുത്വാ ശുഭം വാക്യം ഭരതസ്യ മഹാത്മന: । ഭരദ്വാജ: ശുഭതരം മുനിര്വാക്യമുവാച തമ് ।। ൨.൧൧൩.
മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ ഈ നല്ല വാക്കുകൾ കേട്ടു, ഭരദ്വാജമുനി അവനോട് അതിനേക്കാൾ ശുഭമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
നൈതച്ചിത്രം നരവ്യാഘ്ര ശീലവൃത്തവതാം വര । യദാര്യം ത്വയി തിഷ്ഠേത്തു നിമ്നേ സൃഷ്ടമിവോദകമ് ।। ൨.൧൧൩.
മനുഷ്യസിംഹനായ ഭരതാ, നല്ല സ്വഭാവമുള്ളവരിൽ ഉത്തമനായ നീയിൽ ധർമ്മം സ്വാഭാവികമായി നിലകൊള്ളുന്നത് അത്ഭുതമല്ല; താഴ്വരയിലേക്കു വെള്ളം ഒഴുകുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
അമൃത: സ മഹാബാഹു: പിതാ ദശരഥസ്തവ । യസ്യ ത്വമീദൃശ: പുത്രോ ധര്മജ്ഞോ ധര്മവത്സല: ।। ൨.൧൧൩.
നീ ധർമ്മം അറിയുന്നവനും ധർമ്മത്തിൽ പ്രേമമുള്ളവനും ആകയാൽ, മഹാബാഹുവായ നിന്റെ അച്ഛൻ ദശരഥൻ അമൃതം പോലെയാണ്.
തമൃഷിം തു മഹാത്മാനമുക്തവാക്യം കൃതാഞ്ജലി: । ആമതന്ത്രയിതുമാരേഭേ ചരണാവുപഗൃഹ്യ ച ।। ൨.൧൧൩.
അവൻ സംസാരിച്ച ശേഷം, ഭരതൻ കയ്യുകൂപ്പി ആ മഹാത്മാവായ ഋഷിയുടെ കാലുകൾ സ്പർശിച്ച് വിടപറയാൻ തുടങ്ങി.
തത: പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ ഭരദ്വാജം പുന:പുന: । ഭരതസ്തു യയൌ ശ്രീമാനയോധ്യാം സഹ മന്ത്രിഭി: ।। ൨.൧൧൩.
പിന്നീട്, ഭരതൻ ഭരദ്വാജനെ പലതവണ ചുറ്റി, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം അയോധ്യയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.