അന്തര്ഹിതാസ്ത്വൃഷിഗണാ: സിദ്ധാശ്ച പരമര്ഷയ: । തൌ ഭ്രാതരൌ മഹാത്മാനൌ മഹാത്മാനൌ കാകുത്സ്ഥൌ പ്രശശംസിരേ ।। ൨.൧൧൨.
അപ്പോൾ ദൃശ്യരല്ലാത്ത വൃദ്ധർഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും ആ മഹാത്മാക്കളായ കാകുത്സ്ഥരായ സഹോദരന്മാരെ സ്തുതിച്ചു.
സ ധന്യോ യസ്യ പുത്രൌ ദ്വൌ ധര്മജ്ഞൌ ധര്മവിക്രമൌ । ശ്രുത്വാ വയം ഹി സമ്ഭാഷാമുഭയോ: സ്പൃഹയാമഹേ ।। ൨.൧൧൨.
ധർമ്മത്തിൽ ജ്ഞാനവും ധർമ്മവീര്യവും ഉള്ള രണ്ടു മക്കളുള്ളവൻ ഭാഗ്യവാനാണ്; അവരുടെ സംഭാഷണം കേട്ടു ഞങ്ങൾക്കും അത്തരമകകൾ വേണമെന്ന് തോന്നുന്നു.
തതസ്ത്വൃഷിഗണാ: ക്ഷിപ്രം ദശഗ്രീവവധൈഷിണ: । ഭരതം രാജശാര്ദൂലമിത്യൂചു: സങ്ഗതാ വച: ।। ൨.൧൧൨.
പത്തുമുഖനായി അറിയപ്പെടുന്നവന്റെ നാശം ആഗ്രഹിച്ച വൃദ്ധർഷിമാർ ഉടൻ ഒന്നിച്ചു കൂടി, രാജശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതനോടു പറഞ്ഞു.
കുലേ ജാത മഹാപ്രാജ്ഞ മഹാവൃത്ത മഹായശ: । ഗ്രാഹ്യം രാമസ്യ വാക്യം തേ പിതരം യദ്യവേക്ഷസേ ।। ൨.൧൧൨.
നല്ല വംശത്തിൽ ജനിച്ച, മഹാപണ്ഡിതനും നല്ല സ്വഭാവവും മഹത്വവും ഉള്ളവനുമായ നീ അച്ഛനെ മാനിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമന്റെ വാക്ക് സ്വീകരിക്കണം.
സദാനൃണമിമം രാമം വയമിച്ഛാമഹേ പിതു: । അനൃണത്വാച്ച കൈകേയ്യാ: സ്വര്ഗം ദശരഥോ ഗത: ।। ൨.൧൧൨.
രാമൻ എപ്പോഴും അച്ഛനോടുള്ള കടം തീർത്തവനാകണമെന്ന് ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കൈകേയിയുടെ കാരണത്താൽ ദശരഥൻ കടം തീർത്ത് സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തി.
ഏതാവദുക്ത്വാ വചനം ഗന്ധര്വാ: സമഹര്ഷയ: । രാജര്ഷയശ്ചൈവ തദാ സര്വേ സ്വാംസ്വാം ഗതിം ഗതാ: ।। ൨.൧൧൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ഗന്ധർവന്മാരും മഹർഷിമാരും രാജർഷിമാരും ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ഇടങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി.
ഹ്ലാദിതസ്തേന വാക്യേന ശുഭേന ശുഭദര്ശന: । രാമ: സംഹൃഷ്ടവദനസ്താനൃഷീനഭ്യപൂജയത് ।। ൨.൧൧൨.
ആ ശുഭമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു സന്തോഷത്തോടെ, ശുഭദർശനനായ രാമൻ ആ ഋഷിമാരെ സന്തോഷഭരിതമായ മുഖത്തോടെ ആദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു.
സ്രസ്തഗാത്രസ്തു ഭരത: സ വാചാ സജ്ജമാനയാ । കൃതാഞ്ജലിരിദം വാക്യം രാഘവം പുനരബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൨.
ഭരതന്റെ ശരീരം ക്ഷീണിച്ചുപോയി; കയ്യുകൂപ്പി, വിറയുന്ന ശബ്ദത്തിൽ, രാഘവനോടു വീണ്ടും ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.
രാജധര്മമനുപ്രേക്ഷ്യ കുലധര്മാനുസന്തതിമ് । കര്ത്തുമര്ഹസി കാകുത്സ്ഥ മമ മാതുശ്ച യാചനാമ് ।। ൨.൧൧൨.
രാജധർമ്മവും കുടുംബപരമ്പര്യവും ഓർത്തു, എന്റെ അമ്മയുടെയും എന്റെ അപേക്ഷയും നീ നിറവേറ്റണം, കാകുത്സ്ഥ.
രക്ഷിതും സുമഹദ്രാജ്യമഹമേകസ്തു നോത്സഹേ । പൌരജാനപദാംശ്ചാപി രക്താന് രഞ്ജയിതും തഥാ ।। ൨.൧൧൨.
ഈ വൻരാജ്യം ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല; നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും എനിക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവരായിട്ടും അവരെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനും കഴിയില്ല.
ജ്ഞാതയശ്ച ഹി യോധാശ്ച മിത്രാണി സുഹൃദശ്ച ന: । ത്വാമേവ പ്രതികാംക്ഷന്തേ പര്ജന്യമിവ കര്ഷകാ: ।। ൨.൧൧൨.
നമ്മുടെ ബന്ധുക്കളും സൈനികരും സുഹൃത്തുക്കളും എല്ലാം, കർഷകർ മേഘത്തെ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നപോലെ, നിന്നെ മാത്രം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.
ഇദം രാജ്യം മഹാപ്രാജ്ഞ സ്ഥാപയ പ്രതിപദ്യ ഹി । ശക്തിമാനസി കാകുത്സ്ഥ ലോകസ്യ പരിപാലനേ ।। ൨.൧൧൨.
മഹാപണ്ഡിതനായേ, ഈ രാജ്യം ഏറ്റെടുത്തു നിലനിറുത്തണം; ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ നീക്ക് ശക്തിയുണ്ട്, കാകുത്സ്ഥ.
ഇത്യുക്ത്വാ ന്യപതദ് ഭ്രാതു: പാദയോര്ഭരതസ്തദാ । ഭൃശം സമ്പ്രാര്ഥയാമാസ രാമമേവ പ്രിയംവദ: ।। ൨.൧൧൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭരതൻ സഹോദരന്റെ കാലിൽ വീണു, രാമനോടു വളരെ അപേക്ഷയോടെ പ്രാർത്ഥിച്ചു.
തമങ്കേ ഭ്രാതരം കൃത്വാ രാമോ വചനമബ്രവീത് । ശ്യാമം നലിനപത്രാക്ഷം മത്തഹംസസ്വരം സ്വയമ് ।। ൨.൧൧൨.
സഹോദരനെ മടിയിൽ ഇരുത്തി, കറുത്തവനും താമരയില്പോലെയുള്ള കണ്ണുകളുമുള്ളവനും ഹംസയുടെ ശബ്ദംപോലുള്ള ശബ്ദമുള്ളവനുമായ ഭരതനോട് രാമൻ പറഞ്ഞു.
ആഗതാ ത്വാമിയം ബുദ്ധി: സ്വജാ വൈനയികീ ച യാ । ഭൃശമുത്സഹസേ താത രക്ഷിതും പൃഥിവീമപി ।। ൨.൧൧൨.
നിന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു谍 വന്ന ഈ വിനയപൂർവമായ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നു, നീ ഭൂമിയെ പോലും സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നവനാണ്, പ്രിയപ്പെട്ടവനേ.
അമാത്യൈശ്ച സുഹൃദ്ഭിശ്ച ബുദ്ധിമദ്ഭിശ്ച മന്ത്രിഭി: । സര്വകാര്യാണി സമ്മന്ത്ര്യ സുമഹാന്ത്യപി കാരയ ।। ൨.൧൧൨.
മന്ത്രിമാരോടും സുഹൃത്തുകളോടും ബുദ്ധിമാന്മാരായ ഉപദേശകരോടും ചേർന്ന് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ആലോചിച്ച്, വലിയ കാര്യങ്ങൾ പോലും പൂർത്തിയാക്കണം.
ലക്ഷ്മീശ്ചന്ദ്രാദപേയാദ്വാ ഹിമവാന് വാ ഹിമം ത്യജേത് । അതീയാത് സാഗരോ വേലാം ന പ്രതിജ്ഞാമഹം പിതു: ।। ൨.൧൧൨.
ലക്ഷ്മി ചന്ദ്രനിൽ നിന്നു മാറിയേക്കാം, ഹിമവാൻ ഹിമം ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം, സമുദ്രം കരയ കടന്നേക്കാം; പക്ഷേ ഞാൻ അച്ഛന്റെ വാഗ്ദാനം ഒരിക്കലും ലംഘിക്കില്ല.
കാമാദ്വാ താത ലോഭാദ്വാ മാത്രാ തുഭ്യമിദം കൃതമ് । ന തന്മനസി കര്ത്തവ്യം വര്ത്തിതവ്യം ച മാതൃവത് ।। ൨.൧൧൨.
പ്രിയം കൊണ്ടോ, ലാഭം കൊണ്ടോ, അമ്മ ഇതൊക്കെ നിനക്കായി ചെയ്തു; അതിനെ മനസ്സിൽ വെച്ചുനോക്കേണ്ട, അമ്മയെ പോലെ പെരുമാറണം.
ഏവം ബ്രുവാണം ഭരത: കൌസല്യാസുതമബ്രവീത് । തേജസാദിത്യസങ്കാശം പ്രതിപച്ചന്ദ്രദര്ശനമ് ।। ൨.൧൧൨.
ഇങ്ങനെ രാമൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സൂര്യന്റെ തേജസ്സും പുതുചന്ദ്രന്റെ സൗന്ദര്യവും ഉള്ള കൗസല്യയുടെ മകനോട് ഭരതൻ പറഞ്ഞു.
അധിരോഹാര്യ പാദാഭ്യാം പാദുകേ ഹേമഭൂഷിതേ । ഏതേ ഹി സര്വലോകസ്യ യോഗക്ഷേമം വിധാസ്യത: ।। ൨.൧൧൨.
ആര്യനേ, സ്വർണ്ണം അലങ്കരിച്ച ഈ പാദുകകളിൽ കാൽ വെച്ച് കയറൂ; ഇവയാൽ എല്ലാ ജനങ്ങളുടെയും ക്ഷേമം ഉറപ്പാക്കാം.
സോ ഽധിരുഹ്യ നരവ്യാഘ്ര: പാദുകേ ഹ്യവരുഹ്യ ച । പ്രായച്ഛത് സുമഹാതേജാ ഭരതായ മഹാത്മനേ ।। ൨.൧൧൨.
മനുഷ്യസിംഹനായ രാമൻ പാദുകകളിൽ കയറി വീണ്ടും ഇറങ്ങി, അത്ഭുതതേജസ്സുള്ള മഹാത്മാവായ ഭരതന് നൽകി.
സ പാദുകേ സമ്പ്രണമ്യ രാമം വചനമബ്രവീത് । ചതുര്ദശ ഹി വര്ഷാണി ജടാചീരധരോ ഹ്യഹമ് ।। ൨.൧൧൨.
ഭരതൻ പാദുകകൾക്ക് നമസ്കരിച്ച് രാമനോട് പറഞ്ഞു: പതിനാലു വർഷം ഞാൻ ജടയും വനംവസ്ത്രവും ധരിച്ചിരിക്കും.
ഫലമൂലാശനോ വീര ഭവേയം രഘുനന്ദന । തവാഗമനമാകാംക്ഷന് വസന് വൈ നഗരാദ്ബഹി: ।। ൨.൧൧൨.
രഘുവംശജനായ വീരനേ, നഗരത്തിന് പുറത്തു താമസിച്ച്, ഫലവും കിഴങ്ങും മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്, നിന്റെ തിരിച്ചുവരവ് കാത്തിരിക്കും.
തവ പാദുകയോര്ന്യസ്തരാജ്യതന്ത്ര: പരന്തപ । ചതുര്ദശേ ഹി സമ്പൂര്ണേ വര്ഷേ ഽഹനി രഘൂത്തമ । ന ദ്രക്ഷ്യാമി യദി ത്വാം തു പ്രവേക്ഷ്യാമി ഹുതാശനമ് ।। ൨.൧൧൨.
പരന്തപനായേ, രാജ്യം നിന്റെ പാദുകകൾക്ക് ഏൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, പതിനാലാം വർഷം പൂർത്തിയായ ദിവസം നിന്നെ കാണാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ അഗ്നിയിൽ ചാടും.
തഥേതി ച പ്രതിജ്ഞായ തം പരിഷ്വജ്യ സാദരമ് । ശത്രുഘ്നം ച പരിഷ്വജ്യ ഭരതം ചേദമബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൨.
അവിടെ സമ്മതം അറിയിച്ച് ആദരപൂർവ്വം ഭരതനെ അണക്കി, ശത്രുഘ്നനെയും സ്നേഹത്തോടെ അണക്കി, പിന്നെ ഭരതനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
മാതരം രക്ഷ കൈകേയീം മാ രോഷം കുരു താം പ്രതി । മയാ ച സീതയാ ചൈവ ശപ്തോ ഽസി രഘുസത്തമ ।। ൨.൧൧൨.
നിന്റെ അമ്മയായ കൈകേയിയെ സംരക്ഷിക്കണം; അവളോടു കോപിക്കരുത്. ഞാനും സീതയും നിന്നെ ഈ വാക്കിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു, രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതാ.
ഇത്യുക്ത്വാ ഽശ്രുപരീതാക്ഷോ ഭ്രാതരം വിസസര്ജ ऺഹ ।। ൨.൧൧൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ ഭരതനോട് വിട പറഞ്ഞു.
സ പാദുകേ തേ ഭരത: പ്രതാപവാന് സ്വലങ്കൃതേ സമ്പരിപൂജ്യ ധര്മവിത് । പ്രദക്ഷിണം ചൈവ ചകാര രാഘവം ചകാര ചൈവോത്തമനാഗമൂര്ദ്ധനി ।। ൨.൧൧൨.
ശക്തനും ധർമ്മപരായണനുമായ ഭരതൻ ആ അലങ്കരിച്ച പാദുകകൾ ആദരപൂർവ്വം പൂജിച്ചു, രാഘവനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, പിന്നെ ആ പാദുകകൾ തലയിൽ വെച്ചു.
അഥാനുപൂര്വ്യാത് പ്രതിനന്ദ്യ തം ജനം ഗുരൂംശ്ച മന്ത്രിപ്രകൃതീസ്തഥാനുജൌ । വ്യസര്ജയദ്രാഘവവംശവര്ദ്ധന: സ്ഥിര: സ്വധര്മേ ഹിമവാനിവാചല: ।। ൨.൧൧൨.
അതിനുശേഷം, ക്രമമായി ജനങ്ങളെയും മൂപ്പന്മാരെയും മന്ത്രിമാരെയും സഹോദരന്മാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, തന്റെ ധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലനായ ഹിമവാനെപ്പോലെ ഉറച്ച മനസ്സോടെ അവരെ വിട്ടയച്ചു.
തം മാതരോ ബാഷ്പഗൃഹീതകണ്ഠ്യോ ദു:ഖേന നാമന്ത്രയിതും ഹി ശേകു: । സ ത്വേവ മാതഽരഭിവാദ്യ സര്വാ രുദന് കുടീം സ്വാം പ്രവിവേശ രാമ: ।। ൨.൧൧൨.
അമ്മമാർ കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ ദുഃഖത്തിൽ സംസാരിക്കാൻ പോലും കഴിയാതെ നിന്നു; എന്നാൽ രാമൻ അവരെല്ലാവരെയും ആദരപൂർവ്വം അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട് തന്റെ കുടിലിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.