ന യാചേ പിതരം രാജ്യം നാനുശാസാമി മാതരമ് । ആര്യം പരമധര്മജ്ഞം നാനുജാനാമി രാഘവമ് ।। ൨.൧൧൧.
ഞാൻ രാജ്യം അച്ഛനോടും ചോദിച്ചിട്ടില്ല, അമ്മയെ ആജ്ഞാപിച്ചിട്ടില്ല; മഹാനായ, പരമധർമ്മം അറിയുന്ന രാഘവനെ ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നില്ല.
യദി ത്വവശ്യം വസ്തവ്യം കര്ത്തവ്യം ച പിതുര്വച: । അഹമേവ നിവത്സ്യാമി ചതുര്ദശ സമാ വനേ ।। ൨.൧൧൧.
അച്ഛന്റെ വാക്ക് നിർബന്ധമായും പാലിക്കേണ്ടി വരുമെങ്കിൽ, ഞാൻ തന്നെയാണ് പതിനാലു വർഷം കാട്ടിൽ താമസിക്കേണ്ടത്.
ധര്മാത്മാ തസ്യ തഥ്യേന ഭ്രാതുര്വാക്യേന വിസ്മിത: । ഉവാച രാമ: സമ്പ്രേക്ഷ്യ പൌരജാനപദം ജനമ് ।। ൨.൧൧൧.
സത്യവാനായ ഭരതന്റെ വാക്ക് കേട്ട്, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാമൻ അത്ഭുതത്തോടെ നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും നോക്കി പറഞ്ഞു.
വിക്രീതമാഹിതം ക്രീതം യത് പിത്രാ ജീവതാ മമ । ന തല്ലോപയിതും ശക്യം മയാ വാ ഭരതേന വാ ।। ൨.൧൧൧.
എന്റെ അച്ഛൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്തതും ഉറപ്പു നൽകിയതും ഞാനും ഭരതനും മാറ്റാൻ കഴിയില്ല.
അപധിര്ന മയാ കാര്യ്യോ വനവാസേ ജുഗുപ്സിത: । യുക്തമുക്തം ച കൈകേയ്യാ പിത്രാ മേ സുകൃതം കൃതമ് ।। ൨.൧൧൧.
ഞാൻ ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി ഒന്നും ചെയ്യാൻ പാടില്ല; കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നത് എനിക്ക് അപമാനകരമല്ല; കൈകേയിയും അച്ഛനും ചെയ്തത് ശരിയായിരുന്നു.
ജാനാമി ഭരതം ക്ഷാന്തം ഗുരുസത്കാരകാരിണമ് । സര്വമേവാത്ര കല്യാണം സത്യസന്ധേ മഹാത്മനി ।। ൨.൧൧൧.
ഭരതൻ ക്ഷമയുള്ളവനും മൂത്തവരെ ആദരിക്കുന്നവനും ആണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു; സത്യനിഷ്ഠനായ ഈ മഹാത്മാവിൽ എല്ലാം നല്ലതാണു.
അനേന ധര്മശീലേന വനാത് പ്രത്യാഗത: പുന: । ഭ്രാത്രാ സഹ ഭവിഷ്യാമി പൃഥിവ്യാ: പതിരുത്തമ: ।। ൨.൧൧൧.
ഈ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ സഹോദരനോടൊപ്പം കാട്ടിൽ നിന്ന് തിരിച്ചു വന്നാൽ, ഞാനും അവനും ചേർന്ന് ഭൂമിയിലെ പ്രധാനാധിപതിയാകാം.
വൃതോ രാജാ ഹി കൈകേയ്യാ മയാ തദ്വചനം കൃതമ് । അനൃതന്മോചയാനേന പിതരം തം മഹീപതിമ് ।। ൨.൧൧൧.
കൈകേയിയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം രാജാവിന് ഞാൻ വാഗ്ദാനം നൽകി; ഭരതൻ അച്ഛനെ അനൃതത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കട്ടെ.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകാദശോത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷിയുടെ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിയൊന്നാം സർഗം സമാപിച്ചു.
thumb|ദ്വാദശാധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തമപ്രതിമതേജോഭ്യാം ഭ്രാതൃഭ്യാം രോമഹര്ഷണമ് । വിസ്മിതാ: സങ്ഗമം പ്രേക്ഷ്യ സമവേതാ മഹര്ഷയ: ।। ൨.൧൧൨.
തുല്യപ്രഭയുള്ള ആ സഹോദരന്മാരുടെ സംഗമം കണ്ട മഹർഷിമാർ അത്ഭുതപ്പെട്ടു, അവർക്കു രോമാഞ്ചം തോന്നി.
അന്തര്ഹിതാസ്ത്വൃഷിഗണാ: സിദ്ധാശ്ച പരമര്ഷയ: । തൌ ഭ്രാതരൌ മഹാത്മാനൌ മഹാത്മാനൌ കാകുത്സ്ഥൌ പ്രശശംസിരേ ।। ൨.൧൧൨.
അപ്പോൾ ദൃശ്യരല്ലാത്ത വൃദ്ധർഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും ആ മഹാത്മാക്കളായ കാകുത്സ്ഥരായ സഹോദരന്മാരെ സ്തുതിച്ചു.
സ ധന്യോ യസ്യ പുത്രൌ ദ്വൌ ധര്മജ്ഞൌ ധര്മവിക്രമൌ । ശ്രുത്വാ വയം ഹി സമ്ഭാഷാമുഭയോ: സ്പൃഹയാമഹേ ।। ൨.൧൧൨.
ധർമ്മത്തിൽ ജ്ഞാനവും ധർമ്മവീര്യവും ഉള്ള രണ്ടു മക്കളുള്ളവൻ ഭാഗ്യവാനാണ്; അവരുടെ സംഭാഷണം കേട്ടു ഞങ്ങൾക്കും അത്തരമകകൾ വേണമെന്ന് തോന്നുന്നു.
തതസ്ത്വൃഷിഗണാ: ക്ഷിപ്രം ദശഗ്രീവവധൈഷിണ: । ഭരതം രാജശാര്ദൂലമിത്യൂചു: സങ്ഗതാ വച: ।। ൨.൧൧൨.
പത്തുമുഖനായി അറിയപ്പെടുന്നവന്റെ നാശം ആഗ്രഹിച്ച വൃദ്ധർഷിമാർ ഉടൻ ഒന്നിച്ചു കൂടി, രാജശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതനോടു പറഞ്ഞു.
കുലേ ജാത മഹാപ്രാജ്ഞ മഹാവൃത്ത മഹായശ: । ഗ്രാഹ്യം രാമസ്യ വാക്യം തേ പിതരം യദ്യവേക്ഷസേ ।। ൨.൧൧൨.
നല്ല വംശത്തിൽ ജനിച്ച, മഹാപണ്ഡിതനും നല്ല സ്വഭാവവും മഹത്വവും ഉള്ളവനുമായ നീ അച്ഛനെ മാനിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമന്റെ വാക്ക് സ്വീകരിക്കണം.
സദാനൃണമിമം രാമം വയമിച്ഛാമഹേ പിതു: । അനൃണത്വാച്ച കൈകേയ്യാ: സ്വര്ഗം ദശരഥോ ഗത: ।। ൨.൧൧൨.
രാമൻ എപ്പോഴും അച്ഛനോടുള്ള കടം തീർത്തവനാകണമെന്ന് ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കൈകേയിയുടെ കാരണത്താൽ ദശരഥൻ കടം തീർത്ത് സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തി.
ഏതാവദുക്ത്വാ വചനം ഗന്ധര്വാ: സമഹര്ഷയ: । രാജര്ഷയശ്ചൈവ തദാ സര്വേ സ്വാംസ്വാം ഗതിം ഗതാ: ।। ൨.൧൧൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ഗന്ധർവന്മാരും മഹർഷിമാരും രാജർഷിമാരും ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ഇടങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി.
ഹ്ലാദിതസ്തേന വാക്യേന ശുഭേന ശുഭദര്ശന: । രാമ: സംഹൃഷ്ടവദനസ്താനൃഷീനഭ്യപൂജയത് ।। ൨.൧൧൨.
ആ ശുഭമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു സന്തോഷത്തോടെ, ശുഭദർശനനായ രാമൻ ആ ഋഷിമാരെ സന്തോഷഭരിതമായ മുഖത്തോടെ ആദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു.
സ്രസ്തഗാത്രസ്തു ഭരത: സ വാചാ സജ്ജമാനയാ । കൃതാഞ്ജലിരിദം വാക്യം രാഘവം പുനരബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൨.
ഭരതന്റെ ശരീരം ക്ഷീണിച്ചുപോയി; കയ്യുകൂപ്പി, വിറയുന്ന ശബ്ദത്തിൽ, രാഘവനോടു വീണ്ടും ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.
രാജധര്മമനുപ്രേക്ഷ്യ കുലധര്മാനുസന്തതിമ് । കര്ത്തുമര്ഹസി കാകുത്സ്ഥ മമ മാതുശ്ച യാചനാമ് ।। ൨.൧൧൨.
രാജധർമ്മവും കുടുംബപരമ്പര്യവും ഓർത്തു, എന്റെ അമ്മയുടെയും എന്റെ അപേക്ഷയും നീ നിറവേറ്റണം, കാകുത്സ്ഥ.
രക്ഷിതും സുമഹദ്രാജ്യമഹമേകസ്തു നോത്സഹേ । പൌരജാനപദാംശ്ചാപി രക്താന് രഞ്ജയിതും തഥാ ।। ൨.൧൧൨.
ഈ വൻരാജ്യം ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല; നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും എനിക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവരായിട്ടും അവരെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനും കഴിയില്ല.
ജ്ഞാതയശ്ച ഹി യോധാശ്ച മിത്രാണി സുഹൃദശ്ച ന: । ത്വാമേവ പ്രതികാംക്ഷന്തേ പര്ജന്യമിവ കര്ഷകാ: ।। ൨.൧൧൨.
നമ്മുടെ ബന്ധുക്കളും സൈനികരും സുഹൃത്തുക്കളും എല്ലാം, കർഷകർ മേഘത്തെ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നപോലെ, നിന്നെ മാത്രം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.
ഇദം രാജ്യം മഹാപ്രാജ്ഞ സ്ഥാപയ പ്രതിപദ്യ ഹി । ശക്തിമാനസി കാകുത്സ്ഥ ലോകസ്യ പരിപാലനേ ।। ൨.൧൧൨.
മഹാപണ്ഡിതനായേ, ഈ രാജ്യം ഏറ്റെടുത്തു നിലനിറുത്തണം; ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ നീക്ക് ശക്തിയുണ്ട്, കാകുത്സ്ഥ.
ഇത്യുക്ത്വാ ന്യപതദ് ഭ്രാതു: പാദയോര്ഭരതസ്തദാ । ഭൃശം സമ്പ്രാര്ഥയാമാസ രാമമേവ പ്രിയംവദ: ।। ൨.൧൧൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ഭരതൻ സഹോദരന്റെ കാലിൽ വീണു, രാമനോടു വളരെ അപേക്ഷയോടെ പ്രാർത്ഥിച്ചു.
തമങ്കേ ഭ്രാതരം കൃത്വാ രാമോ വചനമബ്രവീത് । ശ്യാമം നലിനപത്രാക്ഷം മത്തഹംസസ്വരം സ്വയമ് ।। ൨.൧൧൨.
സഹോദരനെ മടിയിൽ ഇരുത്തി, കറുത്തവനും താമരയില്പോലെയുള്ള കണ്ണുകളുമുള്ളവനും ഹംസയുടെ ശബ്ദംപോലുള്ള ശബ്ദമുള്ളവനുമായ ഭരതനോട് രാമൻ പറഞ്ഞു.
ആഗതാ ത്വാമിയം ബുദ്ധി: സ്വജാ വൈനയികീ ച യാ । ഭൃശമുത്സഹസേ താത രക്ഷിതും പൃഥിവീമപി ।। ൨.൧൧൨.
നിന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു谍 വന്ന ഈ വിനയപൂർവമായ തീരുമാനത്തിൽ നിന്നു, നീ ഭൂമിയെ പോലും സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നവനാണ്, പ്രിയപ്പെട്ടവനേ.
അമാത്യൈശ്ച സുഹൃദ്ഭിശ്ച ബുദ്ധിമദ്ഭിശ്ച മന്ത്രിഭി: । സര്വകാര്യാണി സമ്മന്ത്ര്യ സുമഹാന്ത്യപി കാരയ ।। ൨.൧൧൨.
മന്ത്രിമാരോടും സുഹൃത്തുകളോടും ബുദ്ധിമാന്മാരായ ഉപദേശകരോടും ചേർന്ന് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ആലോചിച്ച്, വലിയ കാര്യങ്ങൾ പോലും പൂർത്തിയാക്കണം.
ലക്ഷ്മീശ്ചന്ദ്രാദപേയാദ്വാ ഹിമവാന് വാ ഹിമം ത്യജേത് । അതീയാത് സാഗരോ വേലാം ന പ്രതിജ്ഞാമഹം പിതു: ।। ൨.൧൧൨.
ലക്ഷ്മി ചന്ദ്രനിൽ നിന്നു മാറിയേക്കാം, ഹിമവാൻ ഹിമം ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം, സമുദ്രം കരയ കടന്നേക്കാം; പക്ഷേ ഞാൻ അച്ഛന്റെ വാഗ്ദാനം ഒരിക്കലും ലംഘിക്കില്ല.
കാമാദ്വാ താത ലോഭാദ്വാ മാത്രാ തുഭ്യമിദം കൃതമ് । ന തന്മനസി കര്ത്തവ്യം വര്ത്തിതവ്യം ച മാതൃവത് ।। ൨.൧൧൨.
പ്രിയം കൊണ്ടോ, ലാഭം കൊണ്ടോ, അമ്മ ഇതൊക്കെ നിനക്കായി ചെയ്തു; അതിനെ മനസ്സിൽ വെച്ചുനോക്കേണ്ട, അമ്മയെ പോലെ പെരുമാറണം.
ഏവം ബ്രുവാണം ഭരത: കൌസല്യാസുതമബ്രവീത് । തേജസാദിത്യസങ്കാശം പ്രതിപച്ചന്ദ്രദര്ശനമ് ।। ൨.൧൧൨.
ഇങ്ങനെ രാമൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സൂര്യന്റെ തേജസ്സും പുതുചന്ദ്രന്റെ സൗന്ദര്യവും ഉള്ള കൗസല്യയുടെ മകനോട് ഭരതൻ പറഞ്ഞു.
അധിരോഹാര്യ പാദാഭ്യാം പാദുകേ ഹേമഭൂഷിതേ । ഏതേ ഹി സര്വലോകസ്യ യോഗക്ഷേമം വിധാസ്യത: ।। ൨.൧൧൨.
ആര്യനേ, സ്വർണ്ണം അലങ്കരിച്ച ഈ പാദുകകളിൽ കാൽ വെച്ച് കയറൂ; ഇവയാൽ എല്ലാ ജനങ്ങളുടെയും ക്ഷേമം ഉറപ്പാക്കാം.