സ തു രാമമവേക്ഷന്തം സുമന്ത്രം പ്രേക്ഷ്യ ദുര്മനാ: । കുശോത്തരമുപസ്ഥാപ്യ ഭൂമാവേവാസ്തരത് സ്വയമ് ।। ൨.൧൧൧.
രാമനെ നോക്കി, ദു:ഖിതനായ സുമന്ത്രൻ കുശത്തുള്ളികൾ നിലത്ത് വിരിച്ചു, സ്വയം അതിന്മേൽ കിടന്നു.
തമുവാച മഹാതേജാ രാമോ രാജര്ഷിസത്തമ: । കിം മാം ഭരത കുര്വാണം താത പ്രത്യുപവേക്ഷ്യസി ।। ൨.൧൧൧.
രാജർഷിശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ അവനോട് പറഞ്ഞു: ഭരതാ, ഞാൻ ചെയ്യുന്നതിന് നീ എനിക്കു പക്കൽ ഇരിക്കേണ്ടത് എന്തിനാണു?
ബ്രാഹ്മണോ ഹ്യേകപാര്ശ്വേന നരാന് രോദ്ധുമിഹാര്ഹതി । ന തു മൂര്ദ്ധാഭിഷിക്താനാം വിധി: പ്രത്യുപവേശനേ ।। ൨.൧൧൧.
ബ്രാഹ്മണൻ ഒരുവൻ ഒരു വശത്ത് ഇരുന്ന് ആളുകളെ തടയാം; പക്ഷേ, അഭിഷേകം ചെയ്തവർക്കു ഇങ്ങനെ ഇരുന്ന് പ്രതിരോധിക്കാൻ നിയമമില്ല.
ഉത്തിഷ്ഠ നരശാര്ദൂല ഹിത്വൈതദ്ദാരുണം വ്രതമ് । പുരവര്യ്യാമിത: ക്ഷിപ്രമയോധ്യാം യാഹി രാഘവ ।। ൨.൧൧൧.
പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതാ, ഈ കഠിന വ്രതം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേറ്റു, അയോഗ്യയിൽ വേഗം പോകു, രാഘവാ.
ആസീനസ്ത്വേവ ഭരത: പൌരജാനപദം ജനമ് । ഉവാച സര്വത: പ്രേക്ഷ്യ കിമാര്യം നാനുശാസഥ ।। ൨.൧൧൧.
എന്നാൽ ഭരതൻ ഇരുന്ന നിലയിൽ തന്നെ നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും ചുറ്റും നോക്കി പറഞ്ഞു: എന്റെ വലിയ സഹോദരനോട് നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ഉപദേശം പറയുന്നില്ല?
തേ തമൂചുര്മഹാത്മാനം പൌരജാനപദാ ജനാ: । കാകുത്സ്ഥമഭിജാനീമ: സമ്യഗ്വദതി രാഘവ: ।। ൨.൧൧൧.
നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും ആ മഹാത്മാവിനോട് പറഞ്ഞു: ഞങ്ങൾ കാകുത്ഥനെ അറിയുന്നു; രാഘവൻ ശരിയായി പറയുന്നു.
ഏഷോ ഽപി ഹി മഹാഭാഗ: പിതുര്വചസി തിഷ്ഠതി । അത ഏവ ന ശക്താ: സ്മോ വ്യാവര്ത്തയിതുമഞ്ജസാ ।। ൨.൧൧൧.
ഇവനും വലിയ ഭാഗ്യവാനായി പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ നേരിട്ട് അവനെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്നില്ല.
തേഷാമാജ്ഞായ വചനം രാമോ വചനമബ്രവീത് । ഏവം നിബോധ വചനം സുഹൃദാം ധര്മചക്ഷുഷാമ് ।। ൨.൧൧൧.
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ, നീ ധർമ്മദൃഷ്ടിയുള്ള സുഹൃത്തുക്കളുടെ വാക്ക് ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കണം.
ഏതച്ചൈവോഭയം ശ്രുത്വാ സമ്യക് സമ്പശ്യ രാഘവ । ഉത്തിഷ്ഠ ത്വം മഹാബാഹോ മാം ച സ്പൃശ തഥോദകമ് ।। ൨.൧൧൧.
ഇവ രണ്ടും മനസ്സിലാക്കി, രാഘവാ, നീ എഴുന്നേറ്റു, മഹാബാഹുവേ, എന്നോടൊപ്പം വെള്ളം തൊടൂ.
അഥോത്ഥായ ജലം സ്പൃഷ്ട്വാ ഭരതോ വാക്യമബ്രവീത് । ശ്രൃണ്വന്തു മേ പരിഷദോ മന്ത്രിണ: ശ്രേണയസ്തഥാ ।। ൨.൧൧൧.
അപ്പോൾ എഴുന്നേറ്റ് വെള്ളം തൊട്ടി, ഭരതൻ പറഞ്ഞു: 'എന്റെ വാക്ക് മന്ത്രിമാർക്കും ജനപ്രഭുക്കൾക്കും കേൾക്കട്ടെ.'
ന യാചേ പിതരം രാജ്യം നാനുശാസാമി മാതരമ് । ആര്യം പരമധര്മജ്ഞം നാനുജാനാമി രാഘവമ് ।। ൨.൧൧൧.
ഞാൻ രാജ്യം അച്ഛനോടും ചോദിച്ചിട്ടില്ല, അമ്മയെ ആജ്ഞാപിച്ചിട്ടില്ല; മഹാനായ, പരമധർമ്മം അറിയുന്ന രാഘവനെ ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നില്ല.
യദി ത്വവശ്യം വസ്തവ്യം കര്ത്തവ്യം ച പിതുര്വച: । അഹമേവ നിവത്സ്യാമി ചതുര്ദശ സമാ വനേ ।। ൨.൧൧൧.
അച്ഛന്റെ വാക്ക് നിർബന്ധമായും പാലിക്കേണ്ടി വരുമെങ്കിൽ, ഞാൻ തന്നെയാണ് പതിനാലു വർഷം കാട്ടിൽ താമസിക്കേണ്ടത്.
ധര്മാത്മാ തസ്യ തഥ്യേന ഭ്രാതുര്വാക്യേന വിസ്മിത: । ഉവാച രാമ: സമ്പ്രേക്ഷ്യ പൌരജാനപദം ജനമ് ।। ൨.൧൧൧.
സത്യവാനായ ഭരതന്റെ വാക്ക് കേട്ട്, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാമൻ അത്ഭുതത്തോടെ നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും നോക്കി പറഞ്ഞു.
വിക്രീതമാഹിതം ക്രീതം യത് പിത്രാ ജീവതാ മമ । ന തല്ലോപയിതും ശക്യം മയാ വാ ഭരതേന വാ ।। ൨.൧൧൧.
എന്റെ അച്ഛൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്തതും ഉറപ്പു നൽകിയതും ഞാനും ഭരതനും മാറ്റാൻ കഴിയില്ല.
അപധിര്ന മയാ കാര്യ്യോ വനവാസേ ജുഗുപ്സിത: । യുക്തമുക്തം ച കൈകേയ്യാ പിത്രാ മേ സുകൃതം കൃതമ് ।। ൨.൧൧൧.
ഞാൻ ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി ഒന്നും ചെയ്യാൻ പാടില്ല; കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നത് എനിക്ക് അപമാനകരമല്ല; കൈകേയിയും അച്ഛനും ചെയ്തത് ശരിയായിരുന്നു.
ജാനാമി ഭരതം ക്ഷാന്തം ഗുരുസത്കാരകാരിണമ് । സര്വമേവാത്ര കല്യാണം സത്യസന്ധേ മഹാത്മനി ।। ൨.൧൧൧.
ഭരതൻ ക്ഷമയുള്ളവനും മൂത്തവരെ ആദരിക്കുന്നവനും ആണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു; സത്യനിഷ്ഠനായ ഈ മഹാത്മാവിൽ എല്ലാം നല്ലതാണു.
അനേന ധര്മശീലേന വനാത് പ്രത്യാഗത: പുന: । ഭ്രാത്രാ സഹ ഭവിഷ്യാമി പൃഥിവ്യാ: പതിരുത്തമ: ।। ൨.൧൧൧.
ഈ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ സഹോദരനോടൊപ്പം കാട്ടിൽ നിന്ന് തിരിച്ചു വന്നാൽ, ഞാനും അവനും ചേർന്ന് ഭൂമിയിലെ പ്രധാനാധിപതിയാകാം.
വൃതോ രാജാ ഹി കൈകേയ്യാ മയാ തദ്വചനം കൃതമ് । അനൃതന്മോചയാനേന പിതരം തം മഹീപതിമ് ।। ൨.൧൧൧.
കൈകേയിയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം രാജാവിന് ഞാൻ വാഗ്ദാനം നൽകി; ഭരതൻ അച്ഛനെ അനൃതത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കട്ടെ.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകാദശോത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷിയുടെ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിയൊന്നാം സർഗം സമാപിച്ചു.
thumb|ദ്വാദശാധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തമപ്രതിമതേജോഭ്യാം ഭ്രാതൃഭ്യാം രോമഹര്ഷണമ് । വിസ്മിതാ: സങ്ഗമം പ്രേക്ഷ്യ സമവേതാ മഹര്ഷയ: ।। ൨.൧൧൨.
തുല്യപ്രഭയുള്ള ആ സഹോദരന്മാരുടെ സംഗമം കണ്ട മഹർഷിമാർ അത്ഭുതപ്പെട്ടു, അവർക്കു രോമാഞ്ചം തോന്നി.
അന്തര്ഹിതാസ്ത്വൃഷിഗണാ: സിദ്ധാശ്ച പരമര്ഷയ: । തൌ ഭ്രാതരൌ മഹാത്മാനൌ മഹാത്മാനൌ കാകുത്സ്ഥൌ പ്രശശംസിരേ ।। ൨.൧൧൨.
അപ്പോൾ ദൃശ്യരല്ലാത്ത വൃദ്ധർഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും ആ മഹാത്മാക്കളായ കാകുത്സ്ഥരായ സഹോദരന്മാരെ സ്തുതിച്ചു.
സ ധന്യോ യസ്യ പുത്രൌ ദ്വൌ ധര്മജ്ഞൌ ധര്മവിക്രമൌ । ശ്രുത്വാ വയം ഹി സമ്ഭാഷാമുഭയോ: സ്പൃഹയാമഹേ ।। ൨.൧൧൨.
ധർമ്മത്തിൽ ജ്ഞാനവും ധർമ്മവീര്യവും ഉള്ള രണ്ടു മക്കളുള്ളവൻ ഭാഗ്യവാനാണ്; അവരുടെ സംഭാഷണം കേട്ടു ഞങ്ങൾക്കും അത്തരമകകൾ വേണമെന്ന് തോന്നുന്നു.
തതസ്ത്വൃഷിഗണാ: ക്ഷിപ്രം ദശഗ്രീവവധൈഷിണ: । ഭരതം രാജശാര്ദൂലമിത്യൂചു: സങ്ഗതാ വച: ।। ൨.൧൧൨.
പത്തുമുഖനായി അറിയപ്പെടുന്നവന്റെ നാശം ആഗ്രഹിച്ച വൃദ്ധർഷിമാർ ഉടൻ ഒന്നിച്ചു കൂടി, രാജശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതനോടു പറഞ്ഞു.
കുലേ ജാത മഹാപ്രാജ്ഞ മഹാവൃത്ത മഹായശ: । ഗ്രാഹ്യം രാമസ്യ വാക്യം തേ പിതരം യദ്യവേക്ഷസേ ।। ൨.൧൧൨.
നല്ല വംശത്തിൽ ജനിച്ച, മഹാപണ്ഡിതനും നല്ല സ്വഭാവവും മഹത്വവും ഉള്ളവനുമായ നീ അച്ഛനെ മാനിക്കുന്നുവെങ്കിൽ രാമന്റെ വാക്ക് സ്വീകരിക്കണം.
സദാനൃണമിമം രാമം വയമിച്ഛാമഹേ പിതു: । അനൃണത്വാച്ച കൈകേയ്യാ: സ്വര്ഗം ദശരഥോ ഗത: ।। ൨.൧൧൨.
രാമൻ എപ്പോഴും അച്ഛനോടുള്ള കടം തീർത്തവനാകണമെന്ന് ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കൈകേയിയുടെ കാരണത്താൽ ദശരഥൻ കടം തീർത്ത് സ്വർഗ്ഗത്തിൽ എത്തി.
ഏതാവദുക്ത്വാ വചനം ഗന്ധര്വാ: സമഹര്ഷയ: । രാജര്ഷയശ്ചൈവ തദാ സര്വേ സ്വാംസ്വാം ഗതിം ഗതാ: ।। ൨.൧൧൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ഗന്ധർവന്മാരും മഹർഷിമാരും രാജർഷിമാരും ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ഇടങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി.
ഹ്ലാദിതസ്തേന വാക്യേന ശുഭേന ശുഭദര്ശന: । രാമ: സംഹൃഷ്ടവദനസ്താനൃഷീനഭ്യപൂജയത് ।। ൨.൧൧൨.
ആ ശുഭമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു സന്തോഷത്തോടെ, ശുഭദർശനനായ രാമൻ ആ ഋഷിമാരെ സന്തോഷഭരിതമായ മുഖത്തോടെ ആദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു.
സ്രസ്തഗാത്രസ്തു ഭരത: സ വാചാ സജ്ജമാനയാ । കൃതാഞ്ജലിരിദം വാക്യം രാഘവം പുനരബ്രവീത് ।। ൨.൧൧൨.
ഭരതന്റെ ശരീരം ക്ഷീണിച്ചുപോയി; കയ്യുകൂപ്പി, വിറയുന്ന ശബ്ദത്തിൽ, രാഘവനോടു വീണ്ടും ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.
രാജധര്മമനുപ്രേക്ഷ്യ കുലധര്മാനുസന്തതിമ് । കര്ത്തുമര്ഹസി കാകുത്സ്ഥ മമ മാതുശ്ച യാചനാമ് ।। ൨.൧൧൨.
രാജധർമ്മവും കുടുംബപരമ്പര്യവും ഓർത്തു, എന്റെ അമ്മയുടെയും എന്റെ അപേക്ഷയും നീ നിറവേറ്റണം, കാകുത്സ്ഥ.
രക്ഷിതും സുമഹദ്രാജ്യമഹമേകസ്തു നോത്സഹേ । പൌരജാനപദാംശ്ചാപി രക്താന് രഞ്ജയിതും തഥാ ।। ൨.൧൧൨.
ഈ വൻരാജ്യം ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല; നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും എനിക്കു പ്രിയപ്പെട്ടവരായിട്ടും അവരെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനും കഴിയില്ല.