ഇമാ ഹി തേ പരിഷദ: ശ്രേണയശ്ച ദ്വിജാസ്തഥാ । ഏഷു താത ചരന് ധര്മം നാതിവര്ത്തേ: സതാങ്ഗതിമ് ।। ൨.൧൧൧.
ഇവിടെയുള്ള ഈ സഭകളും കൂട്ടങ്ങളും, ഈ ദ്വിജന്മാരും, ഇവരോടൊപ്പം നീ ധർമ്മം പാലിച്ചാൽ, സത്പുരുഷന്മാരുടെ വഴി വിട്ടുപോകാൻ ഇടയില്ല, പ്രിയപ്പെട്ടവനേ.
വൃദ്ധായാ ധര്മശീലായാ മാതുര്നാര്ഹസ്യവര്ത്തിതുമ് । അസ്യാസ്തു വചനം കുര്വന് നാതിവര്ത്തേ: സതാങ്ഗതിമ് ।। ൨.൧൧൧.
വയസ്സായും ധർമ്മനിഷ്ഠയുമായ അമ്മയുടെ വാക്ക് അവഗണിക്കരുത്; അവളുടെ ആജ്ഞ പാലിച്ചാൽ സത്പുരുഷന്മാരുടെ വഴി വിട്ടുപോകില്ല.
ഭരതസ്യ വച: കുര്വന് യാചമാനസ്യ രാഘവ । ആത്മാനം നാതിവര്ത്തേസ്ത്വം സത്യധര്മപരാക്രമ ।। ൨.൧൧൧.
ഭരതൻ അപേക്ഷയോടെ പറയുന്ന വാക്ക് നീ പാലിച്ചാൽ, സത്യവും ധർമ്മവും പ്രിയമായവനേ, നീ നിന്നെ തന്നെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല.
ഏവം മധുരമുക്തസ്തു ഗുരുണാ രാഘവ: സ്വയമ് । പ്രത്യുവാച സമാസീനം വസിഷ്ഠം പുരുഷര്ഷഭ: ।। ൨.൧൧൧.
ഇങ്ങനെ ഗുരു മധുരമായി പറഞ്ഞപ്പോൾ, രാഘവൻ തന്നെ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠന്റെ അടുക്കൽ ഇരുന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു.
യന്മാതാപിതരൌ വൃത്തം തനയേ കുരുത: സദാ । ന സുപ്രതികരം തത്തു മാത്രാ പിത്രാ ച യത്കൃതമ് ।। ൨.൧൧൧.
മാതാപിതാക്കൾ മകനുവേണ്ടി ചെയ്യുന്ന കാര്യങ്ങൾ ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി തിരിച്ചടയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല; അമ്മയും അച്ഛനും ചെയ്യുന്ന ഉപകാരങ്ങൾക്കു സമം ഒന്നുമില്ല.
യഥാശക്തി പ്രദാനേന സ്നാപനോച്ഛാദനേന ച । നിത്യം ച പ്രിയവാദേന തഥാ സംവര്ദ്ധനേന ച ।। ൨.൧൧൧.
സ്വന്തം ശേഷിയനുസരിച്ച് നൽകിയും, കുളിപ്പിച്ചും, വസ്ത്രം ധരിപ്പിച്ചും, എല്ലായ്പ്പോഴും സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിച്ചും, വളർത്തിയും, അവർക്കു കഴിയുന്നതത്രയേ തിരിച്ചടയ്ക്കാൻ കഴിയൂ.
സ ഹി രാജാ ജനയിതാ പിതാ ദശരഥോ മമ । ആജ്ഞാതം യന്മയാ തസ്യ ന തന്മിഥ്യാ ഭവിഷ്യതി ।। ൨.൧൧൧.
അവൻ എന്റെ രാജാവും ജനകനുമായ ദശരഥൻ തന്നെയാണ്; അവന്റെ ആജ്ഞ ഞാൻ കേട്ടതെന്തെങ്കിലും, അതു ഞാൻ ഒരിക്കലും അവഗണിക്കില്ല.
ഏവമുക്തസ്തു രാമേണ ഭരത: പ്രത്യനന്തരമ് । ഉവാച പരമോദാര: സൂതം പരമദുര്മനാ: ।। ൨.൧൧൧.
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, മഹാനായും ദു:ഖിതനുമായ ഭരതൻ ഉടൻ തന്നെ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു.
ഇഹ മേ സ്ഥണ്ഡിലേ ശീഘ്രം കുശാനാസ്തര സാരഥേ । ആര്യ്യം പ്രത്യുപവേക്ഷ്യാമി യാവന്മേ ന പ്രസീദതി ।। ൨.൧൧൧.
സാരഥേ, ഈ നിലത്തേക്ക് കുശത്തുള്ളികൾ വേഗം വിരിച്ചുകൊടുക്കു; എന്റെ വലിയ സഹോദരൻ എനിക്ക് ദയയോടെ നോക്കിയേക്കുംവരെ ഞാൻ അവന്റെ നേരെ ഇരിക്കും.
അനാഹാരോ നിരാലോകോ ധനഹീനോ യഥാ ദ്വിജ: । ശേഷ്യേ പുരസ്താത് ശാലായാ യാവന്ന പ്രതിയാസ്യതി ।। ൨.൧൧൧.
ഭക്ഷണമില്ലാതെ, വെളിച്ചമില്ലാതെ, ധനം ഇല്ലാതെ, ഒരു ദ്വിജൻപോലെ, ഞാൻ ശാലയുടെ മുന്നിൽ കിടക്കാം, അവൻ തിരികെ വരുന്നതുവരെ.
സ തു രാമമവേക്ഷന്തം സുമന്ത്രം പ്രേക്ഷ്യ ദുര്മനാ: । കുശോത്തരമുപസ്ഥാപ്യ ഭൂമാവേവാസ്തരത് സ്വയമ് ।। ൨.൧൧൧.
രാമനെ നോക്കി, ദു:ഖിതനായ സുമന്ത്രൻ കുശത്തുള്ളികൾ നിലത്ത് വിരിച്ചു, സ്വയം അതിന്മേൽ കിടന്നു.
തമുവാച മഹാതേജാ രാമോ രാജര്ഷിസത്തമ: । കിം മാം ഭരത കുര്വാണം താത പ്രത്യുപവേക്ഷ്യസി ।। ൨.൧൧൧.
രാജർഷിശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ അവനോട് പറഞ്ഞു: ഭരതാ, ഞാൻ ചെയ്യുന്നതിന് നീ എനിക്കു പക്കൽ ഇരിക്കേണ്ടത് എന്തിനാണു?
ബ്രാഹ്മണോ ഹ്യേകപാര്ശ്വേന നരാന് രോദ്ധുമിഹാര്ഹതി । ന തു മൂര്ദ്ധാഭിഷിക്താനാം വിധി: പ്രത്യുപവേശനേ ।। ൨.൧൧൧.
ബ്രാഹ്മണൻ ഒരുവൻ ഒരു വശത്ത് ഇരുന്ന് ആളുകളെ തടയാം; പക്ഷേ, അഭിഷേകം ചെയ്തവർക്കു ഇങ്ങനെ ഇരുന്ന് പ്രതിരോധിക്കാൻ നിയമമില്ല.
ഉത്തിഷ്ഠ നരശാര്ദൂല ഹിത്വൈതദ്ദാരുണം വ്രതമ് । പുരവര്യ്യാമിത: ക്ഷിപ്രമയോധ്യാം യാഹി രാഘവ ।। ൨.൧൧൧.
പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതാ, ഈ കഠിന വ്രതം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേറ്റു, അയോഗ്യയിൽ വേഗം പോകു, രാഘവാ.
ആസീനസ്ത്വേവ ഭരത: പൌരജാനപദം ജനമ് । ഉവാച സര്വത: പ്രേക്ഷ്യ കിമാര്യം നാനുശാസഥ ।। ൨.൧൧൧.
എന്നാൽ ഭരതൻ ഇരുന്ന നിലയിൽ തന്നെ നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും ചുറ്റും നോക്കി പറഞ്ഞു: എന്റെ വലിയ സഹോദരനോട് നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ഉപദേശം പറയുന്നില്ല?
തേ തമൂചുര്മഹാത്മാനം പൌരജാനപദാ ജനാ: । കാകുത്സ്ഥമഭിജാനീമ: സമ്യഗ്വദതി രാഘവ: ।। ൨.൧൧൧.
നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും ആ മഹാത്മാവിനോട് പറഞ്ഞു: ഞങ്ങൾ കാകുത്ഥനെ അറിയുന്നു; രാഘവൻ ശരിയായി പറയുന്നു.
ഏഷോ ഽപി ഹി മഹാഭാഗ: പിതുര്വചസി തിഷ്ഠതി । അത ഏവ ന ശക്താ: സ്മോ വ്യാവര്ത്തയിതുമഞ്ജസാ ।। ൨.൧൧൧.
ഇവനും വലിയ ഭാഗ്യവാനായി പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ നേരിട്ട് അവനെ മാറ്റാൻ കഴിയുന്നില്ല.
തേഷാമാജ്ഞായ വചനം രാമോ വചനമബ്രവീത് । ഏവം നിബോധ വചനം സുഹൃദാം ധര്മചക്ഷുഷാമ് ।। ൨.൧൧൧.
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാമൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ, നീ ധർമ്മദൃഷ്ടിയുള്ള സുഹൃത്തുക്കളുടെ വാക്ക് ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കണം.
ഏതച്ചൈവോഭയം ശ്രുത്വാ സമ്യക് സമ്പശ്യ രാഘവ । ഉത്തിഷ്ഠ ത്വം മഹാബാഹോ മാം ച സ്പൃശ തഥോദകമ് ।। ൨.൧൧൧.
ഇവ രണ്ടും മനസ്സിലാക്കി, രാഘവാ, നീ എഴുന്നേറ്റു, മഹാബാഹുവേ, എന്നോടൊപ്പം വെള്ളം തൊടൂ.
അഥോത്ഥായ ജലം സ്പൃഷ്ട്വാ ഭരതോ വാക്യമബ്രവീത് । ശ്രൃണ്വന്തു മേ പരിഷദോ മന്ത്രിണ: ശ്രേണയസ്തഥാ ।। ൨.൧൧൧.
അപ്പോൾ എഴുന്നേറ്റ് വെള്ളം തൊട്ടി, ഭരതൻ പറഞ്ഞു: 'എന്റെ വാക്ക് മന്ത്രിമാർക്കും ജനപ്രഭുക്കൾക്കും കേൾക്കട്ടെ.'
ന യാചേ പിതരം രാജ്യം നാനുശാസാമി മാതരമ് । ആര്യം പരമധര്മജ്ഞം നാനുജാനാമി രാഘവമ് ।। ൨.൧൧൧.
ഞാൻ രാജ്യം അച്ഛനോടും ചോദിച്ചിട്ടില്ല, അമ്മയെ ആജ്ഞാപിച്ചിട്ടില്ല; മഹാനായ, പരമധർമ്മം അറിയുന്ന രാഘവനെ ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നില്ല.
യദി ത്വവശ്യം വസ്തവ്യം കര്ത്തവ്യം ച പിതുര്വച: । അഹമേവ നിവത്സ്യാമി ചതുര്ദശ സമാ വനേ ।। ൨.൧൧൧.
അച്ഛന്റെ വാക്ക് നിർബന്ധമായും പാലിക്കേണ്ടി വരുമെങ്കിൽ, ഞാൻ തന്നെയാണ് പതിനാലു വർഷം കാട്ടിൽ താമസിക്കേണ്ടത്.
ധര്മാത്മാ തസ്യ തഥ്യേന ഭ്രാതുര്വാക്യേന വിസ്മിത: । ഉവാച രാമ: സമ്പ്രേക്ഷ്യ പൌരജാനപദം ജനമ് ।। ൨.൧൧൧.
സത്യവാനായ ഭരതന്റെ വാക്ക് കേട്ട്, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാമൻ അത്ഭുതത്തോടെ നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും നോക്കി പറഞ്ഞു.
വിക്രീതമാഹിതം ക്രീതം യത് പിത്രാ ജീവതാ മമ । ന തല്ലോപയിതും ശക്യം മയാ വാ ഭരതേന വാ ।। ൨.൧൧൧.
എന്റെ അച്ഛൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്തതും ഉറപ്പു നൽകിയതും ഞാനും ഭരതനും മാറ്റാൻ കഴിയില്ല.
അപധിര്ന മയാ കാര്യ്യോ വനവാസേ ജുഗുപ്സിത: । യുക്തമുക്തം ച കൈകേയ്യാ പിത്രാ മേ സുകൃതം കൃതമ് ।। ൨.൧൧൧.
ഞാൻ ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി ഒന്നും ചെയ്യാൻ പാടില്ല; കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നത് എനിക്ക് അപമാനകരമല്ല; കൈകേയിയും അച്ഛനും ചെയ്തത് ശരിയായിരുന്നു.
ജാനാമി ഭരതം ക്ഷാന്തം ഗുരുസത്കാരകാരിണമ് । സര്വമേവാത്ര കല്യാണം സത്യസന്ധേ മഹാത്മനി ।। ൨.൧൧൧.
ഭരതൻ ക്ഷമയുള്ളവനും മൂത്തവരെ ആദരിക്കുന്നവനും ആണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു; സത്യനിഷ്ഠനായ ഈ മഹാത്മാവിൽ എല്ലാം നല്ലതാണു.
അനേന ധര്മശീലേന വനാത് പ്രത്യാഗത: പുന: । ഭ്രാത്രാ സഹ ഭവിഷ്യാമി പൃഥിവ്യാ: പതിരുത്തമ: ।। ൨.൧൧൧.
ഈ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ സഹോദരനോടൊപ്പം കാട്ടിൽ നിന്ന് തിരിച്ചു വന്നാൽ, ഞാനും അവനും ചേർന്ന് ഭൂമിയിലെ പ്രധാനാധിപതിയാകാം.
വൃതോ രാജാ ഹി കൈകേയ്യാ മയാ തദ്വചനം കൃതമ് । അനൃതന്മോചയാനേന പിതരം തം മഹീപതിമ് ।। ൨.൧൧൧.
കൈകേയിയുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം രാജാവിന് ഞാൻ വാഗ്ദാനം നൽകി; ഭരതൻ അച്ഛനെ അനൃതത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കട്ടെ.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകാദശോത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷിയുടെ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിയൊന്നാം സർഗം സമാപിച്ചു.
thumb|ദ്വാദശാധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തമപ്രതിമതേജോഭ്യാം ഭ്രാതൃഭ്യാം രോമഹര്ഷണമ് । വിസ്മിതാ: സങ്ഗമം പ്രേക്ഷ്യ സമവേതാ മഹര്ഷയ: ।। ൨.൧൧൨.
തുല്യപ്രഭയുള്ള ആ സഹോദരന്മാരുടെ സംഗമം കണ്ട മഹർഷിമാർ അത്ഭുതപ്പെട്ടു, അവർക്കു രോമാഞ്ചം തോന്നി.