യഥാര്ഹം പൂജിതാസ്തേന രാജ്ഞാ വൈ പൃഥിവീശ്വരാഃ । മുദിതാഃ പ്രയയുര്ദേശാന് പ്രണമ്യ മുനിപുംഗവമ് ॥൧-൧൮-
രാജാവിന്റെ യോജിച്ച ആദരവു ലഭിച്ച ഭൂമിയുടെ ഭരണാധികാരികൾ സന്തോഷത്തോടെ ആ മഹർഷിയെ വന്ദിച്ച് ഓരോരുത്തരുടെയും ദേശങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി.
ശ്രീമതാം ഗച്ഛതാം തേഷാം സ്വഗൃഹാണി പുരാത് തതഃ । ബലാനി രാജ്ഞാം ശുഭ്രാണി പ്രഹൃഷ്ടാനി ചകാശിരേ ॥൧-൧൮-
അവരെല്ലാം തങ്ങളുടെ നഗരങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങുമ്പോൾ രാജാക്കന്മാരുടെ ഭംഗിയാർന്ന സൈന്യങ്ങൾ ആനന്ദത്തോടെ പ്രകാശിച്ചു.
ഗതേഷു പൃഥിവീശേഷു രാജാ ദശരഥഃ പുനഃ । പ്രവിവേശ പുരീം ശ്രീമാന് പുരസ്കൃത്യ ദ്വിജോത്തമാന് ॥൧-൧൮-
ഭൂമിയുടെ ഭരണാധികാരികൾ പുറപ്പെട്ടതിനു ശേഷം, മഹത്വമുള്ള ദശരഥൻ മുൻപിൽ പ്രധാന ബ്രാഹ്മണന്മാരെ കൂട്ടി തന്റെ നഗരം പ്രവേശിച്ചു.
ശാന്തയാ പ്രയയൌ സാര്ധമൃശഷ്യശൃങ്ഗഃ സുപൂജിതഃ । അമുഗമ്യമാനോ രാജ്ഞാ ച സാനുയാത്രേണ ധീമതാ ॥൧-൧൮-
ഋശ്യശൃംഗൻ വലിയ ആദരവോടെ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ട് ശാന്തയോടൊപ്പം തന്റെ കൂട്ടുകാരോടുകൂടി രാജാവിന്റെ നിർബന്ധം ഇല്ലാതെ യാത്രയായി.
ഏവം വിസൃജ്യ താന് സര്വാന് രാജാ സമ്പൂര്ണമാനസഃ । ഉവാസ സുഖിതസ്തത്ര പുത്രോത്പത്തിം വിചിന്തയന് ॥൧-൧൮-
അവരെല്ലാം വിടവാങ്ങിയ ശേഷം, രാജാവ് മനസ്സിൽ നിറവോടെ അവിടെ സന്തോഷത്തോടെ ഇരുന്നു, പുത്രജനനത്തെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു.
തതോ യജ്ഞേ സമാപ്തേ തു ഋതൂനാം ഷട് സമത്യയുഃ । തതശ്ച ദ്വാദശേ മാസേ ചൈത്രേ നാവമികേ തിഥൌ ॥൧-൧൮-
യാഗം പൂർത്തിയായതിനു ശേഷം ആറു ঋതുക്കൾ കടന്നു; പിന്നെ പന്ത്രണ്ടാം മാസമായ ചൈത്രത്തിൽ, ഒമ്പതാം തീയതിയിൽ—
നക്ഷത്രേഽദിതിദൈവത്യേ സ്വോച്ചസംസ്ഥേഷു പഞ്ചസു । ഗ്രഹേഷു കര്കടേ ലഗ്നേ വാക്പതാവിന്ദുനാ സഹ ॥൧-൧൮-
ആദിതിയുടെ നക്ഷത്രമായ പുനർവസു ഉദയത്തിൽ, അഞ്ചു ഗ്രഹങ്ങളും ഉച്ചസ്ഥിതിയിൽ, ഗുരുവും ചന്ദ്രനും കർക്കടക ലഗ്നത്തിൽ ഒന്നിച്ച് നില്ക്കുമ്പോൾ—
പ്രോദ്യമാനേ ജഗന്നാഥം സര്വലോകനമസ്കൃതമ് । കൌസല്യാജനയദ് രാമം ദിവ്യലക്ഷണസംയുതമ് ॥൧-൧൮-
ലോകമാകെ വന്ദിക്കുന്ന സർവ്വലോകനാഥൻ ഉദയിക്കുന്ന സമയത്ത്, കൗസല്യ ദിവ്യലക്ഷണങ്ങളുള്ള രാമനെ പ്രസവിച്ചു.
വിഷ്ണോരര്ധം മഹാഭാഗം പുത്രമൈക്ഷ്വാകുനന്ദനമ് । ലോഹിതാക്ഷം മഹാബാഹും രക്തോഷ്ഠം ദുന്ദുഭിസ്വനമ് ॥൧-൧൮-
അവൻ വിഷ്ണുവിന്റെ പാതിയായിരുന്നു, മഹത്തായ തേജസ്സോടെ, ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ആനന്ദം, ചുവപ്പുനേത്രൻ, ദീർഘബാഹു, ചുവന്ന അധരങ്ങൾ, മൃദംഗനാദംപോലുള്ള ശബ്ദം—all.
കൌസല്യാ ശുശുഭേ തേന പുത്രേണാമിതതേജസാ । യഥാ വരേണ ദേവാനാമദിതിര്വജ്രപാണിനാ ॥൧-൧൮-
അപരിമിതമായ തേജസ്സുള്ള ആ പുത്രനാൽ കൗസല്യ ദീപ്തിയായി; ദേവതകളിൽ വജ്രായുധധാരി ഇന്ദ്രനാൽ ആദിതി എങ്ങനെയോ അതുപോലെ.
ഭരതോ നാമ കൈകേയ്യാം ജജ്ഞേ സത്യപരാക്രമഃ । സാക്ഷാദ് വിഷ്ണോശ്ചതുര്ഭാഗഃ സര്വൈഃ സമുദിതോ ഗുണൈഃ ॥൧-൧൮-
കൈകേയിയിൽ നിന്ന് സത്യപരാക്രമിയുമായ ഭരതൻ ജനിച്ചു; അവൻ വിഷ്ണുവിന്റെ നാലിൽ ഒരു ഭാഗം, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞവൻ.
അഥ ലക്ഷ്മണശത്രുഘ്നൌ സുമിത്രാജനയത് സുതൌ । വീരൌ സര്വാസ്ത്രകുശലൌ വിഷ്ണോരര്ധസമന്വിതൌ ॥൧-൧൮-
അതിനുശേഷം സുമിത്ര രണ്ടു പുത്രന്മാരായ ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും പ്രസവിച്ചു; അവർ വീരരും എല്ലാ ആയുധവിദ്യകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും വിഷ്ണുവിന്റെ പാതി ശക്തിയുള്ളവരുമായിരുന്നു.
പുഷ്യേ ജാതസ്തു ഭരതോ മീനലഗ്നേ പ്രസന്നധീഃ । സാര്പേ ജാതൌ തു സൌമിത്രീ കുലീരേഽഭ്യുദിതേ രവൌ ॥൧-൧൮-
ഭരതൻ ശാന്തമായ മനസ്സോടെ പുഷ്യനക്ഷത്രത്തിൽ മീനലഗ്നത്തിൽ ജനിച്ചു; സുമിത്രയുടെ പുത്രന്മാർ ആശ്ലേഷാനക്ഷത്രത്തിൽ കർക്കടക ലഗ്നത്തിൽ സൂര്യൻ ഉദയിക്കുമ്പോൾ ജനിച്ചു.
രാജ്ഞഃ പുത്രാ മഹാത്മാനശ്ചത്വാരോ ജജ്ഞിരേ പൃഥക് । ഗുണവന്തോഽനുരൂപാശ്ച രുച്യാ പ്രോഷ്ഠപദോപമാഃ ॥൧-൧൮-
രാജാവിന്റെ മഹാത്മാക്കളായ നാലു പുത്രന്മാർ വേറേ വേറെയായി ജനിച്ചു; അവർ ഗുണസമ്പന്നരും രൂപത്തിൽ യോജിച്ചവരും, ഭംഗിയിൽ പ്രോഷ്ഠപദ നക്ഷത്രങ്ങളോട് തുല്യരുമായിരുന്നു.
ജഗുഃ കലം ച ഗന്ധര്വാ നനൃതുശ്ചാപ്സരോഗണാഃ । ദേവദുന്ദുഭയോ നേദുഃ പുഷ്പവൃഷ്ടിശ്ച ഖാത് പതത് ॥൧-൧൮-
ഗന്ധർവന്മാർ മധുരമായി പാടുകയും, അപ്സരസുകൾ നൃത്തം ചെയ്യുകയും, ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴക്കുകയും, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പുഷ്പവൃഷ്ടി വീഴുകയും ചെയ്തു.
ഗായനൈശ്ച വിരാവിണ്യോ വാദനൈശ്ച തഥാപരൈഃ । വിരേജുര്വിപുലാസ്തത്ര സര്വരത്നസമന്വിതാഃ ॥൧-൧൮-
മധുരഗാനവും മറ്റും സംഗീതോപകരണങ്ങളുടെ ശബ്ദവും അവിടെയുള്ള വിശാലവും രത്നഭൂഷിതവുമായ മന്ദിരങ്ങൾ മുഴുവൻ നിറച്ചു.
പ്രദേയാംശ്ച ദദൌ രാജാ സൂതമാഗധവന്ദിനാമ് । ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ ദദൌ വിത്തമ് ഗോധനാനി സഹസ്രശഃ ॥൧-൧൮-
രാജാവ് സൂതന്മാർക്കും മാഗധന്മാർക്കും വന്ദിന്മാർക്കും സമ്മാനങ്ങൾ നൽകി; ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ധനവും ആയിരക്കണക്കിന് പശുക്കളും നൽകി.
അതീത്യൈകാദശാഹം തു നാമകര്മ തഥാകരോത് । ജ്യേഷ്ഠം രാമം മഹാത്മാനം ഭരതം കൈകയീസുതമ് ॥൧-൧൮-
പതിനൊന്ന് ദിവസം കഴിഞ്ഞ്, രാജാവ് തന്റെ പുത്രന്മാർക്കായി നാമകരണ ചടങ്ങ് നടത്തി; മൂത്തവനായ മഹാത്മാവായ രാമനും കൈകേയിയുടെ പുത്രനായ ഭരതനും.
സൌമിത്രിം ലക്ഷ്മണമിതി ശത്രുഘ്നമപരം തഥാ । വസിഷ്ഠഃ പരമപ്രീതോ നാമാനി കുരുതേ തദാ ॥൧-൧൮-
വസിഷ്ഠൻ അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ സൌമിത്രിയെ ലക്ഷ്മണൻ എന്നും മറ്റൊരാളെ ശത്രുഘ്നൻ എന്നും പേരിട്ടു.
ബ്രാഹ്മണാന് ഭോജയാമാസ പൌരാജാനപദാനപി । അദദദ് ബ്രാഹ്മണാനാം ച രത്നൌഘമലം ബഹു ॥൧-൧൮-
അവൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും നഗരവാസികളെയും ദേശവാസികളെയും ഉണ്ണിച്ചു; ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ധാരാളം വിലയേറിയ രത്നങ്ങളും നൽകി.
തേഷാം ജന്മക്രിയാദീനി സര്വകര്മാണ്യകാരയത് । തേഷാം കേതുരിവ ജ്യേഷ്ഠോ രാമോ രതികരഃ പിതുഃ ॥൧-൧൮-
അവർക്കായി ജനനക്രമാദി എല്ലാ ചടങ്ങുകളും നടത്തി; അവരിൽ മുതിർന്നവനായ രാമൻ പിതാവിന് വലിയ സന്തോഷം നൽകുന്ന പതാകപോലെയായിരുന്നു.
ബഭൂവ ഭൂയോ ഭൂതാനാം സ്വയമ്ഭൂരിവ സമ്മതഃ । സര്വേ വേദവിദഃ ശൂരാഃ സര്വേ ലോകഹിതേ രതാഃ ॥൧-൧൮-
അവൻ വീണ്ടും സകല ജന്തുക്കളിലും സ്വയംഭുവിനെപ്പോലെ ആദരിക്കപ്പെട്ടു; എല്ലാവരും വേദപഠനത്തിൽ നിപുണരും ധൈര്യശാലികളും ലോകക്ഷേമത്തിൽ താൽപര്യവാന്മാരുമായിരുന്നു.
സര്വേ ജ്ഞാനോപസമ്പന്നാഃ സര്വേ സമുദിതാ ഗുണൈഃ । തേഷാമപി മഹാതേജാ രാമഃ സത്യപരാക്രമഃ ॥൧-൧൮-
എല്ലാവർക്കും ജ്ഞാനവും സകല ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞിരുന്നു; അവരിൽ രാമൻ മഹത്തായ തേജസ്സോടെ സത്യവും വീര്യവും ഉറപ്പിച്ചു നിലകൊണ്ടവനായിരുന്നു.
ഇഷ്ടഃ സര്വസ്യ ലോകസ്യ ശശാങ്ക ഇവ നിര്മലഃ । ഗജസ്കന്ധേഽശ്വപൃഷ്ഠേ ച രഥചര്യാസു സമ്മതഃ ॥൧-൧൮-
എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനും, ശശിയെപ്പോലെ നിർമ്മലനും, ആനപ്പുറത്തും കുതിരപ്പുറത്തും രഥയാത്രയിലും പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടവനും ആയിരുന്നു.
ധനുര്വേദേ ച നിരതഃ പിതുഃ ശുശ്രൂഷണേ രതഃ । ബാല്യാത് പ്രഭൃതി സുസ്നിഗ്ധോ ലക്ഷ്മണോ ലക്ഷ്മിവര്ധനഃ ॥൧-൧൮-
അവൻ വില്ലിനുള്ള ശാസ്ത്രത്തിൽ താല്പര്യവാനായും പിതാവിനെ സേവിക്കാൻ ആഗ്രഹവാനായും നിലകൊണ്ടു; ബാല്യകാലം മുതൽ ലക്ഷ്മണൻ വളരെ സ്നേഹപൂർവമായും ഐശ്വര്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവനായി വളർന്നു.
രാമസ്യ ലോകരാമസ്യ ഭ്രാതുര്ജ്യേഷ്ഠസ്യ നിത്യശഃ । സര്വപ്രിയകരസ്തസ്യ രാമസ്യാപി ശരീരതഃ ॥൧-൧൮-
ലക്ഷ്മണൻ എപ്പോഴും ലോകത്തിന് പ്രിയങ്കരനായ മുതിർന്ന സഹോദരൻ രാമനോടു സമർപ്പിതനായിരുന്നു; അവൻ എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനും രാമനും ശരീരത്താൽ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നവനുമായിരുന്നു.
ലക്ഷ്മണോ ലക്ഷ്മിസമ്പന്നോ ബഹിഃപ്രാണ ഇവാപരഃ । ന ച തേന വിനാ നിദ്രാം ലഭതേ പുരുഷോത്തമഃ ॥൧-൧൮-
ഐശ്വര്യത്തിൽ സമ്പന്നനായ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ പുറംശ്വാസംപോലെയായിരുന്നു; അവനെ കൂടാതെ രാമൻ ഉറക്കം കിട്ടാറില്ലായിരുന്നു.
മൃഷ്ടമന്നമുപാനീതമശ്നാതി ന ഹി തം വിനാ । യദാ ഹി ഹയമാരൂഢോ മൃഗയാം യാതി രാഘവഃ ॥൧-൧൮-
രുചികരമായ ഭക്ഷണം കൊണ്ടുവന്നാൽ അവനെ കൂടാതെ രാമൻ കഴിക്കാറില്ല; രാഘവൻ കുതിരപ്പുറത്ത് കയറി വേട്ടയാടാൻ പോകുമ്പോൾ,
അഥൈനം പൃഷ്ഠതോഽഭ്യേതി സധനുഃ പരിപാലയന് । ഭരതസ്യാപി ശത്രുഘ്നോ ലക്ഷ്മണാവരജോ ഹി സഃ ॥൧-൧൮-
അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ വില്ലുമായി പിന്നിൽ നിന്ന് അവനെ കാത്തു പോകും; ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണന്റെ ഇളയ സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നൻ അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു.
പ്രാണൈഃ പ്രിയതരോ നിത്യം തസ്യ ചാസീത് തഥാ പ്രിയഃ । സ ചതുര്ഭിര്മഹാഭാഗൈഃ പുത്രൈര്ദശരഥഃ പ്രിയൈഃ ॥൧-൧൮-
അവൻ രാമനോട് ജീവനെക്കാൾ പ്രിയങ്കരനായിരുന്നു, രാമനും അവനെ അതുപോലെ സ്നേഹിച്ചു; അങ്ങനെ ദശരഥൻ തന്റെ നാല് മഹാഭാഗ്യവാനായ പുത്രന്മാരാൽ വളരെയധികം പ്രിയങ്കരനായി.