തമൃത്വിജോ നൈഗമയൂഥവല്ലഭാസ്തദാ വിംസജ്ഞാശ്രുകലാശ്ച മാതര: । തഥാ ബ്രുവാണം ഭരതം പ്രതുഷ്ടുവു: പ്രണമ്യ രാമം ച യയാചിരേ സഹ ।। ൨.൧൦൬.
അപ്പോൾ യാജ്ഞികന്മാർ, നഗരപ്രമുഖരുടെ പ്രിയപ്പെട്ടവർ, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീരോടെ അമ്മമാർ — ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ച ഭാരതനെ പ്രശംസിച്ചു, രാമനോടൊപ്പം അപേക്ഷിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷഡുത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച മഹാരാമായണത്തിൽ, ശ്രേഷ്ഠമായ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ അറുനൂറത്തിയാറാം സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|സപ്താധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center പുനരേവം ബ്രുവാണം തം ഭരതം ലക്ഷ്മണാഗ്രജ: । പ്രത്യുവാച തത: ശ്രീമാന് ജ്ഞാതിമധ്യേ ഽഭിസത്കൃത: ।। ൨.൧൦൭.
ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ച ഭാരതനോട്, ലക്ഷ്മണന്റെ മൂത്താനായ മഹത്വമുള്ളവൻ, ബന്ധുക്കളുടെ ഇടയിൽ ആദരവോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
ഉപപന്നമിദം വാക്യം യത്ത്വമേവമഭാഷഥാ: । ജാത: പുത്രോ ദശരഥാത് കൈകേയ്യാം രാജസത്തമാത് ।। ൨.൧൦൭.
നീ പറഞ്ഞത് യുക്തമാണ്, കാരണം നീ ദശരഥന്റെയും മഹത്വമുള്ള കൈകേയിയുടെയും മകനാണ്, രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ.
പുരാ ഭ്രാത: പിതാ ന: സ മാതരം തേ സമുദ്വഹന് । മാതാമഹേ സമാശ്രൌഷീദ്രാജ്യശുല്കമനുത്തമമ് ।। ൨.൧൦൭.
സഹോദരാ, പഴയകാലത്ത് നമ്മുടെ അച്ഛൻ നിന്റെ അമ്മയെ വിവാഹം കഴിക്കുമ്പോൾ, നിന്റെ അമ്മാവനിൽനിന്ന് അതുല്യമായ രാജസമ്പത്തിനെക്കുറിച്ച് അറിഞ്ഞിരുന്നു.
ദൈവാസുരേ ച സങ്ഗ്രാമേ ജനന്യൈ തവ പാര്ഥിവ: । സമ്പ്രഹൃഷ്ടോ ദദൌ രാജാ വരമാരാധിത: പ്രഭു: ।। ൨.൧൦൭.
ദേവാസുരസമരത്തിൽ നിന്റെ അമ്മയുടെ അച്ഛൻ, രാജാവായവൻ, സന്തോഷത്തോടെ അവളെ ഒരു വരം ചോദിക്കാൻ അനുവദിച്ചു.
തത: സാ സമ്പ്രതിശ്രാവ്യ തവ മാതാ യശസ്വിനീ । അയാചത നരശ്രേഷ്ഠം ദ്വൌ വരൌ വരവര്ണിനീ ।। ൨.൧൦൭.
അങ്ങനെ ആ വാഗ്ദാനം ലഭിച്ചപ്പോൾ, പ്രശസ്തയായ നിന്റെ അമ്മ, മഹാനായവനേ, രാജാവിനോട് രണ്ട് വരങ്ങൾ ചോദിച്ചു.
തവ രാജ്യം നരവ്യാഘ്ര മമ പ്രവ്രാജനം തഥാ । തൌ ച രാജാ തദാ തസ്യൈ നിയുക്ത: പ്രദദൌ വരൌ ।। ൨.൧൦൭.
അവൾ നിന്റെ രാജ്യം, മഹാബലശാലിയായവനേ, എന്നെ കാടിലേക്ക് അയക്കുക എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് വരങ്ങൾ ചോദിച്ചു; രാജാവും അവൾക്ക് ആ വരങ്ങൾ അനുവദിച്ചു.
തേന പിത്രാ ഽഹമപ്യത്ര നിയുക്ത: പുരുഷര്ഷഭ । ചതുര്ദശ വനേ വാസം വര്ഷാണി വരദാനികമ് ।। ൨.൧൦൭.
അതിനാൽ, മഹാനായവനേ, അച്ഛന്റെ കല്പനപ്രകാരം ഞാൻ പതിനാലു വർഷം കാട്ടിൽ താമസിക്കേണ്ടി വന്നിരിക്കുന്നു.
സോ ഽഹം വനമിദം പ്രാപ്തോ നിര്ജനം ലക്ഷ്മണാന്വിത: । സീതയാ ചാപ്രതിദ്വന്ദ്വ: സത്യവാദേ സ്ഥിത: പിതു: ।। ൨.൧൦൭.
അങ്ങനെ ഞാൻ ലക്ഷ്മണനും സീതയും കൂടെ, സത്യത്തിൽ ഉറച്ചു, അച്ഛന്റെ വാക്ക് പാലിച്ച്, ഈ നിർജനമായ കാട്ടിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
ഭവാനപി തഥേത്യേവ പിതരം സത്യവാദിനമ് । കര്ത്തുമര്ഹതി രാജേന്ദ്ര ക്ഷിപ്രമേവാഭിഷേചനാത് ।। ൨.൧൦൭.
നീയും, രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അച്ഛന്റെ സത്യവാക്യത്തെ അനുസരിച്ച് ഉടൻ അഭിഷേകം സ്വീകരിച്ച് അവന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റണം.
ഋണാന്മോചയ രാജാനം മത്കൃതേ ഭരത പ്രഭുമ് । പിതരം ചാപി ധര്മജ്ഞം മാതരം ചാഭിനന്ദയ ।। ൨.൧൦൭.
ഭരതാ, നീ ധർമ്മം അറിയുന്നവനല്ലോ, എന്റെ കാരണത്താൽ രാജാവായ അച്ഛനെ കടംമുക്തനാക്കണം; അച്ഛനെയും അമ്മയെയും ആദരിക്കണം.
ശ്രൂയതേ ഹി പുരാ താത ശ്രുതിര്ഗീതാ യശസ്വിനാ । ഗയേന യജമാനേന ഗയേഷ്വേവ പിതഽന് പ്രതി ।। ൨.൧൦൭.
മകനേ, പുരാതനകാലത്ത് ഗയ എന്ന യജമാനൻ തന്റെ പിതാവിനായി ഗയയിൽ തന്നെ പ്രശസ്തമായ ഒരു സ്തോത്രം പാടി എന്നത് കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
പുന്നാമ്നോ നരകാദ്യസ്മാത് പിതരം ത്രായതേ സുത: । തസ്മാത് പുത്ര ഇതി പ്രോക്ത: പിതഽന് യത്പാതി വാ സുത: ।। ൨.൧൦൭.
പുത് എന്ന പേരിലുള്ള നരകത്തിൽ നിന്ന് മകൻ തന്റെ പിതാവിനെ രക്ഷിക്കുന്നു എന്നതിനാൽ മകനെ 'പുത്രൻ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു; മകൻ പിതാവിനെ സംരക്ഷിക്കുകയോ മുന്നോട്ട് നയിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതിനാലാണ് അങ്ങനെ പറയുന്നത്.
ഏഷ്ടവ്യാ ബഹവ: പുത്രാ ഗുണവന്തോ ബഹുശ്രുതാ: । തേഷാം വൈ സമവേതാനാമപി കശ്ചിദ്ഗയാം വ്രജേത് ।। ൨.൧൦൭.
ധാർമ്മികരും വിജ്ഞാനികളും ആയ നിരവധി പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കണം; അവരിൽ ഒരാൾ എങ്കിലും ഗയയിലേക്ക് പോകും എന്ന പ്രതീക്ഷയാണല്ലോ.
ഏവം രാജര്ഷയ: സര്വേ പ്രതീതാ രാജനന്ദന । തസ്മാത് ത്രാഹി നരശ്രേഷ്ഠ പിതരം നരകാത് പ്രഭോ ।। ൨.൧൦൭.
രാജകുമാരാ, എല്ലാ രാജർഷിമാരും ഇതേ വിശ്വാസത്തിലാണ്; അതിനാൽ, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതാ, പിതാവിനെ നരകത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കണം.
അയോധ്യാം ഗച്ഛ ഭരത പ്രകൃതീരനുരഞ്ജയ । ശത്രുഘ്നസഹിതോ വീര സഹ സര്വൈര്ദ്വിജാതിഭി: ।। ൨.൧൦൭.
ഭരതാ, നീ അയോധ്യയിലേക്ക് പോയി ജനങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കണം; ശത്രുഘ്നനും എല്ലാ ദ്വിജന്മാരും കൂടെ പോകട്ടെ.
പ്രവേക്ഷ്യേ ദണ്ഡകാരണ്യമഹമപ്യവിലമ്ബയന് । ആഭ്യാം തു സഹിതോ രാജന് വൈദേഹ്യാ ലക്ഷ്മണേന ച ।। ൨.൧൦൭.
രാജാവേ, ഞാൻ വൈകാതെ തന്നെ ഈ ഇരുവരായ വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് കടക്കും.
ത്വം രാജാ ഭരത ഭവ സ്വയം നരാണാം വന്യാനാമഹമപി രാജരാണ്മൃഗാണാമ് । ഗച്ഛത്വം പുരവരമദ്യ സമ്പ്രഹൃഷ്ട: സംഹൃഷ്ടസ്ത്വഹമപി ദണ്ഡകാന് പ്രവേക്ഷ്യേ ।। ൨.൧൦൭.
ഭരതാ, നീ മനുഷ്യരുടെ രാജാവാകണം; ഞാൻ വനവാസികളുടെയും കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെയും രാജാവാവാം. നീ സന്തോഷത്തോടെ നഗരത്തിലേക്ക് പോവുക; ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് കടക്കാം.
ഛായാം തേ ദിനകരഭാ: പ്രബാധമാനം വര്ഷത്രം ഭരത കരോതു മൂര്ധ്നി ശീതാമ് । ഏതേഷാമഹമപി കാനനദ്രുമാണാം ഛായാം താമതി ശയിനീം സുഖീ ശ്രയിഷ്യേ ।। ൨.൧൦൭.
ഭരതാ, മഴക്കാലത്ത് സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ നിന്റെ തലയിൽ തണലായി വരട്ടെ; ഞാൻ ഈ കാടിലെ വൃക്ഷങ്ങളുടെ കനൽതണലിൽ സന്തോഷത്തോടെ വിശ്രമിക്കും.
ശത്രുഘ്ന: കുശലമതിസ്തു തേ സഹായ: സൌമിത്രിര്മമ വിദിത: പ്രധാനമിത്രമ് । ചത്വാരസ്തനയവരാ വയം നരേന്ദ്രം സത്യസ്ഥം ഭരത ചരാമ മാ വിഷാദമ് ।। ൨.൧൦൭.
ശത്രുഘ്നൻ നിന്റെ മികച്ച കൂട്ടുകാരനാണ്; സൗമിത്രി എന്ന ലക്ഷ്മണൻ എനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയ സുഹൃത്ത്. നാം നാലു പേരും സത്യത്തിന്റെ വഴി പിന്തുടരുന്നു; ഭരതാ, ദുഃഖിക്കേണ്ട.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ സപ്തോത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച ശ്രീരാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തിയെട്ടാം സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|അഷ്ടാധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ആശ്വാസയന്തം ഭരതം ജാബാലിര്ബ്രാഹ്മണോത്തമ: । ഉവാച രാമം ധര്മജ്ഞം ധര്മാപേതമിദം വച: ।। ൨.൧൦൮.
ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, മഹാനായ ബ്രാഹ്മണൻ ജാബാലി, ധർമ്മത്തെ അറിയുന്ന രാമനോടു ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
സാധു രാഘവ മാഭൂത്തേ ബുദ്ധിരേവം നിരര്ഥികാ । പ്രാകൃതസ്യ നരസ്യേവ ഹ്യാര്യബുദ്ധേര്മനസ്വിന: ।। ൨.൧൦൮.
രാഘവാ, നിന്റെ മനസ്സ് അപ്രയോജനകരമായ ഒരു സാധാരണ മനുഷ്യന്റെ പോലെ ആകരുത്; നീ ഉത്തമബുദ്ധിയുള്ളവനല്ലേ.
ക: കസ്യ പുരുഷോ ബന്ധു: കിമാപ്യം കസ്യ കേനചിത് । യദേകോ ജായതേ ജന്തുരേക ഏവ വിനശ്യതി ।। ൨.൧൦൮.
ആർക്കാണ് ആരോടാണ് യഥാർത്ഥ ബന്ധം? ആരുടേതാണ് എന്ത്, ആരാണ് എന്തെങ്കിലും സ്വന്തമാക്കുന്നത്? ഓരോരുത്തരും ഒറ്റയ്ക്ക് ജനിച്ച് ഒറ്റയ്ക്ക് മരിക്കുകയാണ്.
തസ്മാന്മാതാ പിതാ ചേതി രാമ സജ്ജേതയോ നര: । ഉന്മത്ത ഇവ സ ജ്ഞേയോ നാസ്തി കശ്ചിദ്ധി കസ്യചിത് ।। ൨.൧൦൮.
അതിനാൽ, രാമാ, 'അമ്മ'യും 'അച്ഛൻ'യും എന്നിങ്ങനെ执ുപിടിക്കുന്നവൻ ഒരു ഭ്രാന്തനാണെന്ന് കരുതണം; യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരും ആരുടേതുമല്ല.
യഥാ ഗ്രാമാന്തരം ഗച്ഛന് നര: കശ്ചിത് ക്വചിദ്വസേത് । ഉത്സൃജ്യ ച തമാവാസം പ്രതിഷ്ഠേതാപരേ ഽഹനി ।। ൨.൧൦൮.
ഒരു മനുഷ്യൻ മറ്റൊരു ഗ്രാമത്തിലേക്ക് യാത്രചെയ്യുമ്പോൾ, എവിടെയോ കുറച്ച് കാലം താമസിച്ച്, പിന്നെ ആ വാസസ്ഥലം വിട്ട് അടുത്ത ദിവസം മറ്റിടത്ത് താമസിക്കുന്നത് പോലെ,
ഏവമേവ മനുഷ്യാണാം പിതാ മാതാ ഗൃഹം വസു । ആവാസമാത്രം കാകുത്സ്ഥ സജ്ജന്തേ നാത്ര സജ്ജനാ: ।। ൨.൧൦൮.
അങ്ങനെ തന്നെ, കാകുത്സ്ഥാ, മനുഷ്യർക്കു പിതാവും മാതാവും വീടും താൽക്കാലിക താമസസ്ഥലങ്ങൾ മാത്രമാണ്; നല്ലവർക്കു ഇവയുമായി执ുപിടിപ്പ് ഉണ്ടാകില്ല.
പിത്ര്യം രാജ്യം പരിത്യജ്യ സ നാര്ഹസി നരോത്തമ । ആസ്ഥാതും കാപഥം ദു:ഖം വിഷമം ബഹുകണ്ടകമ് ।। ൨.൧൦൮.
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, പിതാവിന്റെ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച ശേഷം, നീ ഈ കഠിനവും ദു:ഖകരവും കട്ടക്കൊമ്പുകളും നിറഞ്ഞ വഴിയിലേക്ക് പോകേണ്ടതില്ല.
സമൃദ്ധായാമയോധ്യായാമാത്മാനമഭിഷേചയ । ഏകവേണീ ധരാ ഹി ത്വാം നഗരീ സമ്പ്രതീക്ഷതേ ।। ൨.൧൦൮.
സമൃദ്ധമായ അയോധ്യയിൽ നീ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടണം; ഏകവേണി ധരിച്ച നഗരി ഇപ്പോൾ നിന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു.