പരാവരജ്ഞോ യശ്ച സ്യാത്തഥാ ത്വം മനുജാധിപ । സ ഏവം വ്യസനം പ്രാപ്യ ന വിഷീദിതുമര്ഹതി ।। ൨.൧൦൬.
മനുഷ്യരിൽ രാജാവേ, ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതും അറിയുന്നവൻ, നിന്റെപോലെയുള്ളവൻ, ഇങ്ങനെയുള്ള ദുരിതം വന്നാലും ദു:ഖിക്കേണ്ടതില്ല.
അമരോപമ സത്ത്വസ്ത്വം മഹാത്മാ സത്യസങ്ഗര: । സര്വജ്ഞ: സര്വദര്ശീ ച ബുദ്ധിമാംശ്ചാസി രാഘവ ।। ൨.൧൦൬.
രാഘവാ, നീ അമരന്മാരെപ്പോലെയുള്ള സ്വഭാവമുള്ളവനും മഹാത്മാവും സത്യത്തിൽ ഉറച്ചവനും ആണു; എല്ലാം അറിയുന്നവനും, എല്ലാം കാണുന്നവനും, ബുദ്ധിമാനുമാണ്.
ന ത്വാമേവങ്ഗുണൈര്യുക്തം പ്രഭവാഭവകോവിദമ് । അവിഷഹ്യതമം ദു:ഖമാസാദയിതുമര്ഹതി ।। ൨.൧൦൬.
സൃഷ്ടിയും നാശവും അറിയുന്ന, ഇങ്ങനെ ഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, അത്യന്തം സഹിക്കാനാവാത്ത ദു:ഖം അനുഭവിക്കേണ്ടതല്ല.
പ്രോഷിതേ മയി യത്പാപം മാത്രാ മത്കാരണാത്കൃതമ് । ക്ഷുദ്രയാ തദനിഷ്ടം മേ പ്രസീദതു ഭവാന്മമ ।। ൨.൧൦൬.
എന്റെ അമ്മ, എന്റെ കാരണത്താൽ ഞാൻ അകലെ ആയിരിക്കുമ്പോൾ ചെയ്ത പാപം, അദാമര്യാദയായ ആ അമ്മ ചെയ്ത ദോഷം, മഹാനേ, ദയവായി അതിന് നീ എനിക്ക് ക്ഷമിക്കണം.
ധര്മബന്ധേന ബദ്ധോ ഽസ്മി തേനേമാം നേഹ മാതരമ് । ഹന്മി തീവ്രേണ ദണ്ഡേന ദണ്ഡാര്ഹാം പാപകാരിണീമ് ।। ൨.൧൦൬.
ധർമ്മബന്ധത്തിൽ പെട്ടതിനാൽ, ഈ അമ്മ ദോഷം ചെയ്തിട്ടും, അവളെ കഠിനമായ ശിക്ഷ നൽകുന്നില്ല.
കഥം ദശരഥാജ്ജാത: ശുദ്ധാഭിജനകര്മണ: । ജാനന് ധര്മമധര്മിഷ്ഠം കുര്യ്യാം കര്മ ജുഗുപ്സിതമ് ।। ൨.൧൦൬.
ശുദ്ധമായ വംശത്തും പ്രവൃത്തിയിലും ഉള്ള ദശരഥനിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഞാൻ, ധർമ്മം അറിയുന്നവൻ, എങ്ങനെ അദാർമ്മമായ, നിന്ദ്യമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യാൻ കഴിയും?
ഗുരു: ക്രിയാവാന് വൃദ്ധശ്ച രാജാ പ്രേത: പിതേതി ച । താതം ന പരിഗര്ഹേയം ദൈവതം ചേതി സംസദി ।। ൨.൧൦൬.
ഗുരുവിനെയും, പ്രവർത്തനശീലിയെയും, മൂത്തവരെയും, രാജാവിനെയും, മരിച്ച പിതാവിനെയും, ദൈവങ്ങളെപ്പോലെയും ഞാൻ ജനസമൂഹത്തിൽ ഒരിക്കലും കുറ്റം പറയില്ല.
കോ ഹി ധര്മാര്ഥയോര്ഹീനമീദൃശം കര്മ കില്ബിഷമ് । സ്ത്രിയാ: പ്രിയം ചികീര്ഷു: സന് കുര്യാദ്ധര്മജ്ഞ ധര്മവിത് ।। ൨.൧൦൬.
സ്ത്രീയെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ധർമ്മവും ഉദ്ദേശവും ഇല്ലാത്ത പാപകരമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യാൻ ധർമ്മം അറിയുന്ന ഒരാൾക്ക് എങ്ങനെ കഴിയും?
അന്തകാലേ ഹി ഭൂതാനി മുഹ്യന്തീതി പുരാശ്രുതി: । രാജ്ഞൈവം കുര്വതാ ലോകേ പ്രത്യക്ഷം സാ ശ്രുതി: കൃതാ ।। ൨.൧൦൬.
ജീവിതാവസാനത്തിൽ ജീവികൾ ഭ്രമിതരാകുന്നു എന്നത് പുരാതനമായൊരു വിശ്വാസമാണ്; രാജാവ് ഇങ്ങനെ ചെയ്തതിലൂടെ ആ വിശ്വാസം നമ്മുടെ മുന്നിൽ തെളിയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
സാധ്വര്ഥമഭിസന്ധായ ऺക്രോധാന്മോഹാച്ച സാഹസാത് । താതസ്യ യദതിക്രാന്തം പ്രത്യാഹരതു തദ്ഭവാന് ।। ൨.൧൦൬.
കോപത്താൽ, മോഹത്താൽ, അശ്രദ്ധയാൽ അച്ഛൻ ചെയ്ത തെറ്റായ കാര്യങ്ങൾ നീ ശരിയായത് ലക്ഷ്യമാക്കി പിൻവലിക്കണം.
പിതുരപതനഹേതുത്വാത്തദേവാപത്യത്വേന സമ്മതമ് ।। ൨.൧൦൬.
പിതാവിന്റെ വീഴ്ചയ്ക്ക് കാരണമാകുന്ന പ്രവൃത്തി മകനോടാണ് ബാധകമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
തദപത്യം ഭവാനസ്തു മാ ഭവാന് ദുഷ്കൃതം പിതു: । അഭിപത്താ കൃതം കര്മ ലോകേ ധീരവിഗര്ഹിതമ് ।। ൨.൧൦൬.
നീ യഥാർത്ഥ മകനാകണം; അച്ഛന്റെ തെറ്റായ പ്രവൃത്തിയിൽ പങ്കാളിയാകരുത്. ലോകത്ത് ബുദ്ധിമാന്മാർ അങ്ങനെ ചെയ്യുന്നവരെ അംഗീകരിക്കാറില്ല.
കൈകേയീം മാം ച താതം ച സുഹൃദോ ബാന്ധവാംശ്ച ന: । പൌരജാനപദാന് സര്വാംസ്ത്രാതു സര്വമിദം ഭവാന് ।। ൨.൧൦൬.
കൈകേയിയെയും, എന്നെയും, അച്ഛനെയും, നമ്മുടെ സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും, നഗരത്തിലും ഗ്രാമത്തിലും ഉള്ള എല്ലാവരെയും നീ സംരക്ഷിക്കണം.
ക്വ ചാരണ്യം ക്വ ച ക്ഷാത്ऺത്ര ക്വ ജടാ: ക്വ ച പാലനമ് । ഈദൃശം വ്യാഹതം കര്മ ന ഭവാന് കര്തുമര്ഹതി ।। ൨.൧൦൬.
കാടിനും, ക്ഷത്രിയർക്കും, ജടക്കും, ഭരണത്തിനും തമ്മിൽ എന്ത് ബന്ധമാണ്? ഇങ്ങനെ വ്യത്യസ്തമായ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാൻ നീ ഉദ്ദേശിക്കരുത്.
ഏഷ ഹി പ്രഥമോ ധര്മ: ക്ഷത്ऺിത്രയസ്യാഭിഷേചനമ് । യേന ശക്യം മഹാപ്രാജ്ഞ പ്രജാനാം പരിപാലനമ് ।। ൨.൧൦൬.
ക്ഷത്രിയന്റെ പ്രധാന ധർമ്മം അഭിഷേകമാണ്; അതിനാൽ മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, അതിലൂടെ ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാം.
കശ്ച പ്രത്യക്ഷമുത്സൃജ്യ സംശയസ്ഥമലക്ഷണമ് । ആയതിസ്ഥം ചരേദ്ധര്മം ക്ഷത്ऺത്രബന്ധുരനിശ്ചിതമ് ।। ൨.൧൦൬.
നേരിൽ കാണുന്ന ഉറപ്പുള്ള കാര്യങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, സംശയമുള്ള, ഭാവിയിൽ സംഭവിക്കാവുന്ന ധർമ്മം പിന്തുടരാൻ ക്ഷത്രിയനും ബന്ധുക്കളും എങ്ങനെ തയ്യാറാകും?
അഥ ക്ലേശജമേവ ത്വം ധര്മം ചരിതുമിച്ഛസി । ധര്മേണ ചതുരോ വര്ണാന് പാലയന് ക്ലേശമാപ്നുഹി ।। ൨.൧൦൬.
നീ കഷ്ടതയുള്ള ധർമ്മം ആചരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ധർമ്മം പാലിച്ച് നാലു വർണ്ണങ്ങളെയും സംരക്ഷിച്ച് ആ കഷ്ടത ഏറ്റെടുക്കണം.
ചതുര്ണാമാശ്രമാണാം ഹി ഗാര്ഹസ്ഥ്യം ശ്രേഷ്ഠമാശ്രമമ് । പ്രാഹുര്ധര്മജ്ഞ ധര്മജ്ഞാസ്തം കഥം ത്യക്തുമര്ഹസി ।। ൨.൧൦൬.
നാലു ആശ്രമങ്ങളിൽ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമം ഏറ്റവും ഉന്നതമാണെന്ന് ധർമ്മം അറിയുന്നവർ പറയുന്നു; അത്തരം ആശ്രമം നീ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും?
ശ്രുതേന ബാല: സ്ഥാനേന ജന്മനാ ഭവതോ ഹ്യഹമ് । സ കഥം പാലയിഷ്യാമി ഭൂമിം ഭവതി തിഷ്ഠതി ।। ൨.൧൦൬.
വിദ്യയിലും സ്ഥാനത്തിലും ജനനത്തിലും ഞാൻ നിന്നേക്കാൾ ചെറുപ്പനാണ്; നീ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഞാൻ എങ്ങനെ ഭൂമി ഭരിക്കും?
ഹീനബുദ്ധിഗുണോ ബാലോ ഹീന: സ്ഥാനേന ചാപ്യഹമ് । ഭവതാ ച വിനാഭൂതോ ന വര്ത്തയിതുമുത്സഹേ ।। ൨.൧൦൬.
ഞാൻ ബുദ്ധിയിലും ഗുണത്തിലും കുറഞ്ഞവനാണ്, സ്ഥാനത്തിലും പിന്നിലാണ്; നിന്നില്ലാതെ ഞാൻ രാജ്യം ഭരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഇദം നിഖിലമവ്യഗ്രം രാജ്യം പിത്ര്യമകണ്ടകമ് । അനുശാധി സ്വധര്മേണ ധര്മജ്ഞ സഹ ബാന്ധവൈ: ।। ൨.൧൦൬.
ഈ മുഴുവൻ ശാന്തമായ, പിതൃപരമ്പരാഗതമായ രാജ്യം നീ ധർമ്മപ്രകാരം ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ഭരിക്കണം.
ഇഹൈവ ത്വാ ഽഭിഷിഞ്ചന്തു സര്വാ: പ്രകൃതയ: സഹ । ഋത്വിജ: സവസിഷ്ഠാശ്ച മന്ത്രവന്മന്ത്രകോവിദാ: ।। ൨.൧൦൬.
ഇവിടെ തന്നെ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും, വസിഷ്ഠനും, മന്ത്രജ്ഞന്മാരായ പുരോഹിതന്മാരും നിന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ.
അഭിഷിക്തസ്ത്വമസ്മാഭിരയോധ്യാം പാലനേ വ്രജ । വിജിത്യ തരസാ ലോകാന് മരുദ്ഭിരിവ വാസവ: ।। ൨.൧൦൬.
നീ ഞങ്ങളാൽ അഭിഷിക്തനാകുമ്പോൾ, ഇന്ദ്രൻ മരുതുകളോടൊപ്പം ലോകങ്ങൾ ജയിച്ചപോലെ, ശക്തിയോടെ അയോധ്യ ഭരിക്കാൻ പോവുക.
ഋണാനി ത്രീണ്യപാകുര്വന് ദുര്ഹൃദ: സാധു നിര്ദ്ദഹന് । സുഹൃദസ്തര്പയന് കാമൈസ്ത്വമേവാത്രാനുശാധി മാമ് ।। ൨.൧൦൬.
മൂന്ന് കടങ്ങൾ അടച്ച്, ദുഷ്ടരെ നശിപ്പിച്ച്, സുഹൃത്തുക്കളെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റി സന്തോഷിപ്പിച്ച്, നീ തന്നെ ഇവിടെ എന്നെ ഭരിക്കണം.
അദ്യാര്യ മുദിതാ: സന്തു സുഹൃദസ്തേ ഽഭിഷേചനേ । അദ്യ ഭീതാ: പലായന്താം ദുര്ഹൃദസ്തേ ദിശോ ദശ ।। ൨.൧൦൬.
ഇന്ന് നിന്റെ സത്യസഹായികൾ സന്തോഷത്തോടെ നിന്റെ അഭിഷേകത്തിന് ആഹ്ലാദിക്കട്ടെ. നിന്റെ ദുഷ്ടചിന്തക്കാരോ ഭയത്തോടെ പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി മറയട്ടെ.
ആക്രോശം മമ മാതുശ്ച പ്രമൃജ്യ പുരുഷര്ഷഭ । അദ്യ തത്രഭവന്തം ച പിതരം രക്ഷ കില്ബിഷാത് ।। ൨.൧൦൬.
എന്റെ അമ്മയുടെയും എന്റെതുമായ അപമാനം നീക്കിക്കളയണം, മഹാനായവനേ. ഇന്ന് അവിടെ നമ്മുടെ അച്ഛനെ പാപത്തിൽനിന്ന് രക്ഷിക്കണം.
ശിരസാ ത്വാ ഽഭിയാചേ ഽഹം കുരുഷ്വ കരുണാം മയി । ബാന്ധവേഷു ച സര്വേഷു ഭൂതേഷ്വിവ മഹേശ്വര: ।। ൨.൧൦൬.
ഞാൻ തലകുനിഞ്ഞ് നിന്നോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു; എന്നോടും എല്ലാ ബന്ധുക്കളോടും മഹാദേവൻ എല്ലാ ജീവികളോടും കാണിക്കുന്നതുപോലെ കരുണ കാണിക്കണം.
അഥൈതത് പൃഷ്ഠത: കൃത്വാ വനമേവ ഭവാനിത: । ഗമിഷ്യതി ഗമിഷ്യാമി ഭവതാ സാര്ദ്ധമപ്യഹമ് ।। ൨.൧൦൬.
എങ്കിൽ ഇതെല്ലാം വിട്ടുവെച്ച് നീ കാടിലേക്ക് പോകാൻ തീരുമാനിച്ചാൽ, ഞാൻ പോലും നിനക്കൊപ്പം പോകും.
തഥാഹി രാമോ ഭരതേന താമ്യതാ പ്രസാദ്യമാന: ശിരസാ മഹീപതി: । ന ചൈവ ചക്രേ ഗമനായ സത്ത്വവാന് മതിം പിതുസ്തദ്വചനേ വ്യവസ്ഥിത: ।। ൨.൧൦൬.
ഇങ്ങനെ ഭാരതൻ ദുഃഖത്തോടെ തലകുനിഞ്ഞ് അപേക്ഷിച്ചിട്ടും, ആത്മവാൻ ആയ രാമൻ അച്ഛന്റെ കല്പനയിൽ ഉറച്ചു നിന്നു, തിരിച്ചു പോകാൻ മനസ്സില്ലാതെയായിരുന്നു.
തദദ്ഭുതം സ്ഥൈര്യമവേക്ഷ്യ രാഘവേ സമം ജനോ ഹര്ഷമവാപ ദു:ഖിത: । ന യാത്യയോധ്യാമിതി ദു:ഖിതോ ഽഭവത് സ്ഥിരപ്രതിജ്ഞത്വമവേക്ഷ്യ ഹര്ഷിത: ।। ൨.൧൦൬.
രാഘവന്റെ അത്ഭുതകരമായ സ്ഥിരത കണ്ടപ്പോൾ, അയോധ്യയിലേക്ക് തിരിച്ചു പോകില്ലെന്ന ദുഃഖം ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും, ജനങ്ങൾ അവന്റെ ഉറച്ച പ്രതിജ്ഞയിൽ സന്തോഷം അനുഭവിച്ചു.