സഹൈവ മൃത്യുര്വ്രജതി സഹ മൃത്യുര്നിഷീദതി । ഗത്വാ സുദീര്ഘമധ്വാനം സഹമൃത്യുര്നിവര്തതേ ।। ൨.൧൦൫.
മരണം മനുഷ്യനോടൊപ്പം നടക്കുന്നു, കൂടെ ഇരിക്കുന്നു, ദീർഘമായ യാത്ര കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും കൂടെയായി തിരികെ വരുന്നു.
ഗാത്രേഷു വലയ: പ്രാപ്താ: ശ്വേതാശ്ചൈവ ശിരോരുഹാ: । ജരയാ പുരുഷോ ജീര്ണ: കിം ഹി കൃത്വാ പ്രഭാവയേത് ।। ൨.൧൦൫.
ശരീരത്തിൽ ചുരുളുകളും തലമുടിയിൽ വെളുപ്പും വന്നിരിക്കുന്നു; വയസ്സുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ പിന്നെ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?
നന്ദന്ത്യുദിത ആദിത്യേ നന്ദന്ത്യസ്തമിതേ രവൌ । ആത്മനോ നാവബുധ്യന്തേ മനുഷ്യാ ജീവിതക്ഷയമ് ।। ൨.൧൦൫.
സൂര്യൻ ഉദിക്കുമ്പോഴും അസ്തമിക്കുമ്പോഴും ആളുകൾ സന്തോഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ തങ്ങളുടെ ആയുസ്സ് കുറയുന്നുവെന്ന് അവർക്കു മനസ്സിലാവുന്നില്ല.
ഹൃഷ്യന്ത്യൃതുമഖം ദൃഷ്ട്വാ നവം നവമിഹാഗതമ് । ഋതൂനാം പരിവര്ത്തേന പ്രാണിനാം പ്രാണസംക്ഷയ: ।। ൨.൧൦൫.
പുതിയ ঋതുവുകൾ വരുമ്പോൾ ആളുകൾ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു; എന്നാൽ ঋതുക്കൾ മാറുമ്പോൾ ജീവികളുടെ ആയുസ്സ് കുറയുന്നു.
യഥാ കാഷ്ഠം ച കാഷ്ഠം ച സമേയാതാം മഹാര്ണവേ । സമേത്യ ച വ്യപേയാതാം കാലമാസാദ്യ കഞ്ചന ।। ൨.൧൦൫.
വലിയ സമുദ്രത്തിൽ ഒരു മരക്കഷ്ണം മറ്റൊന്നുമായി ചേരുന്നതുപോലെ, അവ ചേർന്ന് വീണ്ടും സമയമാകുമ്പോൾ വേർപിരിയുന്നതുപോലെയാണ്.
ഏവം ഭാര്യാശ്ച പുത്രാശ്ച ജ്ഞാതയശ്ച ഘനാനി ച । സമേത്യ വ്യവധാവന്തി ധ്രുവോ ഹ്യേഷാം വിനാഭവ: ।। ൨.൧൦൫.
അതുപോലെ ഭാര്യകളും മക്കളും ബന്ധുക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും ഒരുമിച്ച് ചേരുന്നു, പിന്നെ വേർപിരിയുന്നു; അവരിൽ വേർപാട് ഉറപ്പാണ്.
നാത്ര കശ്ചിദ്യഥാഭാവം പ്രാണീ സമഭിവര്ത്തതേ । തേന തസ്മിന്ന സാമര്ഥ്യം പ്രേതസ്യാസ്ത്യനുശോചത: ।। ൨.൧൦൫.
ഇവിടെ ആരും എപ്പോഴും അതേപോലെയായി നിലനിൽക്കാറില്ല; അതുകൊണ്ട് മരിച്ചവരെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചിട്ടു കാര്യമില്ല.
യഥാ ഹി സാര്ഥം ഗച്ഛന്തം ബ്രൂയാത് കശ്ചിത് പഥി സ്ഥിത: । അഹമപ്യാഗമിഷ്യാമി പൃഷ്ഠതോ ഭവതാമിതി ।। ൨.൧൦൫.
പാതയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് യാത്രക്കാർക്കു ഒരാൾ പറയുന്നതുപോലെ, 'ഞാനും നിങ്ങളുടെ പിന്നാലെ വരാം' എന്നു പറയുന്നത് പോലെ,
ഏവം പൂര്വൈര്ഗതോ മാര്ഗ: പിതൃപൈതാമഹോ ധ്രുവ: । തമാപന്ന: കഥം ശോചേദ്യസ്ऺയ നാസ്തി വ്യതിക്രമ: ।। ൨.൧൦൫.
അത് പോലെ തന്നെ നമ്മുടെ പിതാക്കന്മാരും മൂപ്പന്മാരും എടുത്ത വഴിയാണ് ഈ വഴി; അതിൽ എത്തുമ്പോൾ, അതിൽ നിന്ന് വഴിതിരിയാൻ ആര്ക്കും കഴിയില്ലെങ്കിൽ, എന്തിനാണ് ദുഃഖിക്കേണ്ടത്?
വയസ: പതമാനസ്യ സ്രോതസോ വാ ഽനിവര്തിന: । ആത്മാ സുഖേ നിയോക്തവ്യ: സുഖഭാജ: പ്രജാ: സ്മൃതാ: ।। ൨.൧൦൫.
വയസ്സും ജീവന്റെ പ്രവാഹവും പിന്നോട്ട് തിരിയാത്തതുപോലെ, മനസ്സിനെ സന്തോഷത്തിലേക്ക് തിരിയിക്കണം; സന്താനം സന്തോഷം അനുഭവിക്കാനാണ്.
ധര്മാത്മാ സ ശുഭൈ: കൃത്സ്നൈ: ക്രതുഭിശ്ചാപ്തദക്ഷിണൈഃ । ധൂതപാപോ ഗത: സ്വര്ഗം പിതാ ന: പൃഥിവീപതി: ।। ൨.൧൦൫.
നമ്മുടെ അച്ഛൻ, ഭൂമിയുടെ രാജാവ്, സകല ശുഭയജ്ഞങ്ങളും യഥാവിധി ദാനങ്ങളോടുകൂടി ചെയ്തവൻ, പാപങ്ങൾ കഴുകി സ്വർഗത്തിൽ എത്തി.
ഭൃത്യാനാം ഭരണാത് സമ്യക് പ്രജാനാം പരിപാലനാത് । അര്ഥാദാനാച്ച ധര്മേണ പിതാ നസ്ത്രിദിവം ഗത: ।। ൨.൧൦൫.
ഭൃത്യന്മാരെ നല്ലപോലെ പോഷിക്കുകയും ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ധനം ധർമ്മപഥത്തിൽ ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തതുകൊണ്ട് നമ്മുടെ അച്ഛൻ മൂന്നാമത്തെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
കര്മഭിസ്തു ശുഭൈരിഷ്ടൈ: ക്രതുഭിശ്ചാപ്തദക്ഷിണൈ: । സ്വര്ഗം ദശരഥ: പ്രാപ്ത: പിതാ ന: പൃഥിവീപതി: ।। ൨.൧൦൫.
ശുഭമായ പ്രവൃത്തികളും ഇഷ്ടമായ യജ്ഞങ്ങളും യഥാവിധി ദാനങ്ങളോടുകൂടി ചെയ്തതുകൊണ്ട്, ഭൂമിയുടെ രാജാവായ ദശരഥൻ, നമ്മുടെ അച്ഛൻ, സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.
ഇഷ്ട്വാ ബഹുവിധൈര്യജ്ഞൈര്ഭോഗാംശ്ചാവാപ്യ പുഷ്കലാന് । ഉത്തമം ചായുരാസാദ്യ സ്വര്ഗത: പൃഥിവീപതി: ।। ൨.൧൦൫.
നാനാവിധ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി, ധാരാളം ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, ഉത്തമമായ ആയുസ്സ് പ്രാപിച്ച്, ഭൂമിയുടെ രാജാവ് സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
ആയുരുത്തമമാസാദ്യ ഭോഗാനപി ച രാഘവ: । സ ന ശോച്യ: പിതാ താത: സ്വര്ഗത: സത്കൃത: സതാമ് ।। ൨.൧൦൫.
ഉത്തമമായ ആയുസ്സും ഭോഗങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ടുള്ള രാഘവ, സന്മാർഗ്ഗികൾ ആദരിച്ച നമ്മുടെ അച്ഛൻ സ്വർഗത്തിൽ എത്തി; അതിനാൽ ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമില്ല.
സ ജീര്ണം മാനുഷം ദേഹം പരിത്യജ്യ പിതാ ഹി ന: । ദൈവീമൃദ്ധിമനുപ്രാപ്തോ ബ്രഹ്മലോകവിഹാരിണീമ് ।। ൨.൧൦൫.
മാനുഷദേഹം പഴകിയപ്പോൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, നമ്മുടെ അച്ഛൻ ദൈവികമായ ഐശ്വര്യവും ബ്രഹ്മലോകവാസവും പ്രാപിച്ചു.
തം തു നൈവംവിധ: കശ്ചിത് പ്രാജ്ഞ: ശോചിതുമര്ഹതി । തദ്വിധോ യദ്വിധശ്ചാപി ശ്രുതവാന് ബുദ്ധിമത്തര: ।। ൨.൧൦൫.
ഇങ്ങനെയുള്ളവനോ മറ്റാരോ, കേട്ടും കൂടുതൽ ബുദ്ധിയുള്ളവനോ, ആരും ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടതല്ല.
ഏതേ ബഹുവിധാ: ശോകാ വിലാപരുദിതേ തഥാ । വര്ജനീയാ ഹി ധീരേണ സര്വാവസ്ഥാസു ധീമതാ ।। ൨.൧൦൫.
ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന പലവിധ ദുഃഖങ്ങളും വിലാപങ്ങളും കരച്ചിലും ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമാകുന്നവൻ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ഒഴിവാക്കണം.
സ സ്വസ്ഥോ ഭവ മാശോചീര്യാത്വാ ചാവസ താം പുരീമ് । തഥാ പിത്രാ നിയുക്തോ ഽസി വശിനാ വദതാം വര ।। ൨.൧൦൫.
നീ മനസ്സിലുണ്ടാകുന്ന ദു:ഖം വിട്ട് മനസ്സു ശാന്തമാക്കണം, ആ നഗരത്തിൽ തന്നെ താമസിക്കണം. നമ്മുടെ അച്ഛൻ, വാക്കിലും പ്രവൃത്തിയിലും ഏറ്റവും ഉത്തമനായവൻ, നിന്നോട് ഇങ്ങനെ തന്നെ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
യത്രാഹമപി തേനൈവ നിയുക്ത: പുണ്യകര്മണാ । തത്രൈവാഹം കരിഷ്യാമി പിതുരാര്യ്യസ്യ ശാസനമ് ।। ൨.൧൦൫.
ഞാനും നമ്മുടെ പുണ്യവാൻ അച്ഛൻ നിർദ്ദേശിച്ച സ്ഥലത്താണ് അച്ഛന്റെ കല്പന അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാൻ പോകുന്നത്.
ന മയാ ശാസനം തസ്യ ത്യക്തും ന്യായ്യമരിന്ദമ । തത് ത്വയാപി സദാ മാന്യം സ വൈ ബന്ധു: സ ന: പിതാ ।। ൨.൧൦൫.
ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ, അച്ഛന്റെ കല്പന ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് എനിക്ക് യുക്തിയില്ലാത്തതാണ്. അച്ഛനെ നീയും എല്ലായ്പ്പോഴും ആദരിക്കണം; അവൻ നമ്മുടെ ബന്ധുവും അച്ഛനുമാണ്.
തദ്വച: പിതുരേവാഹം സമ്മതം ധര്മചാരിണ: । കര്മണാ പാലയിഷ്യാമി വനവാസേന രാഘവ ।। ൨.൧൦൫.
രാഘവാ, നന്മയുള്ള വഴിയിൽ നടക്കുന്ന അച്ഛന്റെ വാക്ക് പാലിക്കാൻ ഞാൻ വനവാസം സ്വീകരിക്കും.
ധീര്മികേണാനൃശംസേന നരേണ ഗുരുവര്ത്തിനാ । ഭവിതവ്യം നരവ്യാഘ്ര പരലോകം ജിഗീഷതാ ।। ൨.൧൦൫.
മനുഷ്യരിൽ സിംഹമായവനേ, പരലോകം നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ബുദ്ധിയും കരുണയും മൂപ്പന്മാരുടെ ഉപദേശം അനുസരിക്കുകയും വേണം.
ആത്മാനമനുതിഷ്ഠ ത്വം സ്വഭാവേന നരര്ഷഭ । നിശാമ്യ തു ശുഭം വൃത്തം പിതുര്ദശരഥസ്യ ന: ।। ൨.൧൦൫.
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, നമ്മുടെ അച്ഛൻ ദശരഥന്റെ നല്ല പെരുമാറ്റം കേട്ട ശേഷം നീയും നിന്റെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് ജീവിക്കണം.
ഇത്യേവമുക്ത്വാ വചനം മഹാത്മാ പിതുര്നിദേശപ്രതിപാലനാര്ഥമ് । യവീയസം ഭ്രാതരമര്ഥവച്ച പ്രഭുര്മുഹൂര്താദ്വിരരാമ രാമ: ।। ൨.൧൦൫.
പിതാവിന്റെ കല്പന പാലിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യത്തിനായി മഹാത്മാവായ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കുറച്ചു നേരം കഴിഞ്ഞ് തന്റെ ഇളയ സഹോദരനോടുള്ള വാക്ക് നിർത്തി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചോത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ പുരാതനമായ മഹത്തായ വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ് അയോദ്ധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിയഞ്ചാം സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ഷഡധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ഏവമുക്ത്വാ തു വിരതേ രാമേ വചനമര്ഥവത് । തതോ മന്ദാകിനീതീരേ രാമം പ്രകൃതിവത്സലമ് । ഉവാച ഭരതശ്ചിത്രം ധാര്മികോ ധാര്മികം വച: ।। ൨.൧൦൬.
രാമൻ അർത്ഥവത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ് മൗനം പാലിച്ചപ്പോൾ, മന്ദാകിനി തീരത്ത് ജനങ്ങളെ സ്നേഹിക്കുന്ന രാമനോടു ധർമ്മനിഷ്ഠനായ ഭരതൻ അതിശയകരമായ ധാർമ്മികമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
കോ ഹി സ്യാദീദൃശോ ലോകേ യാദൃശസ്ത്വമരിന്ദമ । ന ത്വാം പ്രവ്യഥയേദ്ദു:ഖം പ്രീതിര്വാ ന പ്രഹര്ഷയേത് ।। ൨.൧൦൬.
ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനേ, ലോകത്ത് നിന്റെ പോലുള്ളവൻ ആരുണ്ടാകും? ദു:ഖം നിന്നെ അലട്ടുന്നില്ല, സന്തോഷം നിന്നെ അതിയായി ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നില്ല.
സമ്മതശ്ചാസി വൃദ്ധാനാം താംശ്ച പൃച്ഛസി സംശയാന് ।। ൨.൧൦൬.
നീ മൂപ്പന്മാരുടെ പ്രിയങ്കരനാണ്, സംശയങ്ങൾ വരുമ്പോൾ അവരോടു ചോദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
യഥാ മൃതസ്തഥാ ജീവന് യഥാ ഽസതി തഥാ സതി । യസ്യൈഷ ബുദ്ധിലാഭ: സ്യാത്പരിതപ്യേത കേന സ: ।। ൨.൧൦൬.
ജീവിച്ചാലും മരിച്ചാലും, ഉണ്ടായാലും ഇല്ലായാലും, ഇങ്ങനെ വിവേകം ഉള്ളവൻ എന്തിനാണ് ദു:ഖിക്കേണ്ടത്?