തവാ ഽനുയാനേ കാകുത്സ്ഥ മത്താ നര്ദന്തു കുഞ്ജരാ: । അന്ത:പുരഗതാ നാര്യോ നന്ദന്തു സുസമാഹിതാ: ।। ൨.൧൦൫.
കാകുത്ഥസന്തതിയായ രാജാവേ, നിന്റെ യാത്രയിൽ മദംപോങ്ങിയ ആനകൾ മുഴങ്ങട്ടെ; അകത്തളത്തിലെ സ്ത്രീകൾ സന്തോഷത്തോടെ ആഹ്ലാദിക്കട്ടെ.
തസ്യ സാധ്വിത്യമന്യന്ത നാഗരാ വിവിധാ ജനാ: । ഭരതസ്യ വച: ശ്രുത്വാ രാമം പ്രത്യനുയാചത: ।। ൨.൧൦൫.
ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ നഗരവാസികളും പലവിധം ജനങ്ങളും 'നന്നായി പറഞ്ഞു' എന്ന് സമ്മതിച്ചു, വീണ്ടും രാമനോട് അപേക്ഷിച്ചു.
തമേവം ദു:ഖിതം പ്രേക്ഷ്യ വിലപന്തം യശസ്വിനമ് । രാമ: കൃതാത്മാ ഭരതം സമാശ്വാസയ ദാത്മവാന് ।। ൨.൧൦൫.
അങ്ങനെ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കുന്ന മഹത്വമുള്ള ഭരതനെ കണ്ടപ്പോൾ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്ന രാമൻ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
നാത്മന: കാമകാരോ ഽസ്തി പുരുഷോ ഽയമനീശ്വര: । ഇതശ്ചേതരതശ്ചൈനം കൃതാന്ത: പരികര്ഷതി ।। ൨.൧൦൫.
മനുഷ്യന് സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയില്ല; അവൻ സ്വന്തം അധിപനല്ല. എല്ലായിടത്തും മരണൻ അവനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു.
സര്വേ ക്ഷയാന്താ നിചയാ: പതനാന്താ: സമുച്ഛ്രയാ: । സംയോഗാ വിപ്രയോഗാന്താ മരണാന്തം ച ജീവിതമ് ।। ൨.൧൦൫.
എല്ലാ സമ്പാദ്യങ്ങളും ഒടുവിൽ നശിക്കും; ഉയർച്ചകൾക്ക് ഒടുവിൽ വീഴ്ച വരും; കൂടിച്ചേരലുകൾക്ക് ഒടുവിൽ വേർപാട് ഉണ്ടാകും; ജീവൻ ഒടുവിൽ മരണത്തിൽ അവസാനിക്കും.
യഥാ ഫലാനാം പക്വാനാം നാന്യത്ര പതനാദ്ഭയമ് । ഏവം നരസ്യ ജാതസ്യ നാന്യത്ര മരണാദ്ഭയമ് ।। ൨.൧൦൫.
പഴുക്കളെപ്പോലെ, അവയ്ക്ക് വീഴുന്നതിന് പുറമേ ഭയം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ജനിച്ചവർക്കും മരണത്തിന് പുറമേ ഭയം ഇല്ല.
യഥാഗാരം ദൃഢസ്ഥൂണം ജീര്ണം ഭൂത്വാ ഽവസീദതി । തഥൈവ സീദന്തി നരാ ജരാമൃത്യുവശങ്ഗതാ: ।। ൨.൧൦൫.
ദൃഢമായ തൂണുകളുള്ള വീട് പഴകിയാൽ തകർന്നുവീഴുന്നതുപോലെ, വയസ്സും മരണവും വരുമ്പോൾ മനുഷ്യരും ക്ഷയിച്ചു പോകുന്നു.
അത്യേതി രജനീ യാ തു സാ ന പ്രതിനിവര്ത്തതേ । യാത്യേവ യമുനാ പൂര്ണാ സമുദ്രമുദകാകുലമ് ।। ൨.൧൦൫.
കഴിഞ്ഞുപോകുന്ന രാത്രി പിന്നെ തിരിച്ചു വരില്ല; നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന യമുന നദി എന്നും വെള്ളം നിറഞ്ഞ സമുദ്രത്തിലേക്കാണ് ഒഴുകുന്നത്.
അഹോരാത്രാണി ഗച്ഛന്തി സര്വേഷാം പ്രാണിനാമിഹ । ആയൂംഷി ക്ഷപയന്ത്യാശു ഗ്രീഷ്മേ ജലമിവാംശവ: ।। ൨.൧൦൫.
ഇവിടെ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും പകലും രാത്രിയും കടന്നുപോകുന്നു; അവയുടെ ആയുസ്സു വേഗത്തിൽ കുറയുന്നു, വേനലിൽ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ വെള്ളം ഉണക്കുന്നതുപോലെ.
ആത്മാനമനുശോച ത്വം കിമന്യമനുശോചസി । ആയുസ്തേ ഹീയതേ യസ്യ സ്ഥിതസ്യ ച ഗതസ്യ ച ।। ൨.൧൦൫.
നീ സ്വയം ദുഃഖിക്കൂ; മറ്റൊരാളെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കാൻ എന്ത് കാര്യം? നില്ക്കുന്നവർക്കും പോകുന്നവർക്കും ആയുസ്സ് കുറയുകയാണ്.
സഹൈവ മൃത്യുര്വ്രജതി സഹ മൃത്യുര്നിഷീദതി । ഗത്വാ സുദീര്ഘമധ്വാനം സഹമൃത്യുര്നിവര്തതേ ।। ൨.൧൦൫.
മരണം മനുഷ്യനോടൊപ്പം നടക്കുന്നു, കൂടെ ഇരിക്കുന്നു, ദീർഘമായ യാത്ര കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും കൂടെയായി തിരികെ വരുന്നു.
ഗാത്രേഷു വലയ: പ്രാപ്താ: ശ്വേതാശ്ചൈവ ശിരോരുഹാ: । ജരയാ പുരുഷോ ജീര്ണ: കിം ഹി കൃത്വാ പ്രഭാവയേത് ।। ൨.൧൦൫.
ശരീരത്തിൽ ചുരുളുകളും തലമുടിയിൽ വെളുപ്പും വന്നിരിക്കുന്നു; വയസ്സുകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ പിന്നെ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?
നന്ദന്ത്യുദിത ആദിത്യേ നന്ദന്ത്യസ്തമിതേ രവൌ । ആത്മനോ നാവബുധ്യന്തേ മനുഷ്യാ ജീവിതക്ഷയമ് ।। ൨.൧൦൫.
സൂര്യൻ ഉദിക്കുമ്പോഴും അസ്തമിക്കുമ്പോഴും ആളുകൾ സന്തോഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ തങ്ങളുടെ ആയുസ്സ് കുറയുന്നുവെന്ന് അവർക്കു മനസ്സിലാവുന്നില്ല.
ഹൃഷ്യന്ത്യൃതുമഖം ദൃഷ്ട്വാ നവം നവമിഹാഗതമ് । ഋതൂനാം പരിവര്ത്തേന പ്രാണിനാം പ്രാണസംക്ഷയ: ।। ൨.൧൦൫.
പുതിയ ঋതുവുകൾ വരുമ്പോൾ ആളുകൾ ആഹ്ലാദിക്കുന്നു; എന്നാൽ ঋതുക്കൾ മാറുമ്പോൾ ജീവികളുടെ ആയുസ്സ് കുറയുന്നു.
യഥാ കാഷ്ഠം ച കാഷ്ഠം ച സമേയാതാം മഹാര്ണവേ । സമേത്യ ച വ്യപേയാതാം കാലമാസാദ്യ കഞ്ചന ।। ൨.൧൦൫.
വലിയ സമുദ്രത്തിൽ ഒരു മരക്കഷ്ണം മറ്റൊന്നുമായി ചേരുന്നതുപോലെ, അവ ചേർന്ന് വീണ്ടും സമയമാകുമ്പോൾ വേർപിരിയുന്നതുപോലെയാണ്.
ഏവം ഭാര്യാശ്ച പുത്രാശ്ച ജ്ഞാതയശ്ച ഘനാനി ച । സമേത്യ വ്യവധാവന്തി ധ്രുവോ ഹ്യേഷാം വിനാഭവ: ।। ൨.൧൦൫.
അതുപോലെ ഭാര്യകളും മക്കളും ബന്ധുക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും ഒരുമിച്ച് ചേരുന്നു, പിന്നെ വേർപിരിയുന്നു; അവരിൽ വേർപാട് ഉറപ്പാണ്.
നാത്ര കശ്ചിദ്യഥാഭാവം പ്രാണീ സമഭിവര്ത്തതേ । തേന തസ്മിന്ന സാമര്ഥ്യം പ്രേതസ്യാസ്ത്യനുശോചത: ।। ൨.൧൦൫.
ഇവിടെ ആരും എപ്പോഴും അതേപോലെയായി നിലനിൽക്കാറില്ല; അതുകൊണ്ട് മരിച്ചവരെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചിട്ടു കാര്യമില്ല.
യഥാ ഹി സാര്ഥം ഗച്ഛന്തം ബ്രൂയാത് കശ്ചിത് പഥി സ്ഥിത: । അഹമപ്യാഗമിഷ്യാമി പൃഷ്ഠതോ ഭവതാമിതി ।। ൨.൧൦൫.
പാതയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് യാത്രക്കാർക്കു ഒരാൾ പറയുന്നതുപോലെ, 'ഞാനും നിങ്ങളുടെ പിന്നാലെ വരാം' എന്നു പറയുന്നത് പോലെ,
ഏവം പൂര്വൈര്ഗതോ മാര്ഗ: പിതൃപൈതാമഹോ ധ്രുവ: । തമാപന്ന: കഥം ശോചേദ്യസ്ऺയ നാസ്തി വ്യതിക്രമ: ।। ൨.൧൦൫.
അത് പോലെ തന്നെ നമ്മുടെ പിതാക്കന്മാരും മൂപ്പന്മാരും എടുത്ത വഴിയാണ് ഈ വഴി; അതിൽ എത്തുമ്പോൾ, അതിൽ നിന്ന് വഴിതിരിയാൻ ആര്ക്കും കഴിയില്ലെങ്കിൽ, എന്തിനാണ് ദുഃഖിക്കേണ്ടത്?
വയസ: പതമാനസ്യ സ്രോതസോ വാ ഽനിവര്തിന: । ആത്മാ സുഖേ നിയോക്തവ്യ: സുഖഭാജ: പ്രജാ: സ്മൃതാ: ।। ൨.൧൦൫.
വയസ്സും ജീവന്റെ പ്രവാഹവും പിന്നോട്ട് തിരിയാത്തതുപോലെ, മനസ്സിനെ സന്തോഷത്തിലേക്ക് തിരിയിക്കണം; സന്താനം സന്തോഷം അനുഭവിക്കാനാണ്.
ധര്മാത്മാ സ ശുഭൈ: കൃത്സ്നൈ: ക്രതുഭിശ്ചാപ്തദക്ഷിണൈഃ । ധൂതപാപോ ഗത: സ്വര്ഗം പിതാ ന: പൃഥിവീപതി: ।। ൨.൧൦൫.
നമ്മുടെ അച്ഛൻ, ഭൂമിയുടെ രാജാവ്, സകല ശുഭയജ്ഞങ്ങളും യഥാവിധി ദാനങ്ങളോടുകൂടി ചെയ്തവൻ, പാപങ്ങൾ കഴുകി സ്വർഗത്തിൽ എത്തി.
ഭൃത്യാനാം ഭരണാത് സമ്യക് പ്രജാനാം പരിപാലനാത് । അര്ഥാദാനാച്ച ധര്മേണ പിതാ നസ്ത്രിദിവം ഗത: ।। ൨.൧൦൫.
ഭൃത്യന്മാരെ നല്ലപോലെ പോഷിക്കുകയും ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുകയും ധനം ധർമ്മപഥത്തിൽ ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തതുകൊണ്ട് നമ്മുടെ അച്ഛൻ മൂന്നാമത്തെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
കര്മഭിസ്തു ശുഭൈരിഷ്ടൈ: ക്രതുഭിശ്ചാപ്തദക്ഷിണൈ: । സ്വര്ഗം ദശരഥ: പ്രാപ്ത: പിതാ ന: പൃഥിവീപതി: ।। ൨.൧൦൫.
ശുഭമായ പ്രവൃത്തികളും ഇഷ്ടമായ യജ്ഞങ്ങളും യഥാവിധി ദാനങ്ങളോടുകൂടി ചെയ്തതുകൊണ്ട്, ഭൂമിയുടെ രാജാവായ ദശരഥൻ, നമ്മുടെ അച്ഛൻ, സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു.
ഇഷ്ട്വാ ബഹുവിധൈര്യജ്ഞൈര്ഭോഗാംശ്ചാവാപ്യ പുഷ്കലാന് । ഉത്തമം ചായുരാസാദ്യ സ്വര്ഗത: പൃഥിവീപതി: ।। ൨.൧൦൫.
നാനാവിധ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി, ധാരാളം ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, ഉത്തമമായ ആയുസ്സ് പ്രാപിച്ച്, ഭൂമിയുടെ രാജാവ് സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
ആയുരുത്തമമാസാദ്യ ഭോഗാനപി ച രാഘവ: । സ ന ശോച്യ: പിതാ താത: സ്വര്ഗത: സത്കൃത: സതാമ് ।। ൨.൧൦൫.
ഉത്തമമായ ആയുസ്സും ഭോഗങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ടുള്ള രാഘവ, സന്മാർഗ്ഗികൾ ആദരിച്ച നമ്മുടെ അച്ഛൻ സ്വർഗത്തിൽ എത്തി; അതിനാൽ ദുഃഖിക്കേണ്ട കാര്യമില്ല.
സ ജീര്ണം മാനുഷം ദേഹം പരിത്യജ്യ പിതാ ഹി ന: । ദൈവീമൃദ്ധിമനുപ്രാപ്തോ ബ്രഹ്മലോകവിഹാരിണീമ് ।। ൨.൧൦൫.
മാനുഷദേഹം പഴകിയപ്പോൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, നമ്മുടെ അച്ഛൻ ദൈവികമായ ഐശ്വര്യവും ബ്രഹ്മലോകവാസവും പ്രാപിച്ചു.
തം തു നൈവംവിധ: കശ്ചിത് പ്രാജ്ഞ: ശോചിതുമര്ഹതി । തദ്വിധോ യദ്വിധശ്ചാപി ശ്രുതവാന് ബുദ്ധിമത്തര: ।। ൨.൧൦൫.
ഇങ്ങനെയുള്ളവനോ മറ്റാരോ, കേട്ടും കൂടുതൽ ബുദ്ധിയുള്ളവനോ, ആരും ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടതല്ല.
ഏതേ ബഹുവിധാ: ശോകാ വിലാപരുദിതേ തഥാ । വര്ജനീയാ ഹി ധീരേണ സര്വാവസ്ഥാസു ധീമതാ ।। ൨.൧൦൫.
ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന പലവിധ ദുഃഖങ്ങളും വിലാപങ്ങളും കരച്ചിലും ധീരനും ബുദ്ധിമാനുമാകുന്നവൻ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ഒഴിവാക്കണം.
സ സ്വസ്ഥോ ഭവ മാശോചീര്യാത്വാ ചാവസ താം പുരീമ് । തഥാ പിത്രാ നിയുക്തോ ഽസി വശിനാ വദതാം വര ।। ൨.൧൦൫.
നീ മനസ്സിലുണ്ടാകുന്ന ദു:ഖം വിട്ട് മനസ്സു ശാന്തമാക്കണം, ആ നഗരത്തിൽ തന്നെ താമസിക്കണം. നമ്മുടെ അച്ഛൻ, വാക്കിലും പ്രവൃത്തിയിലും ഏറ്റവും ഉത്തമനായവൻ, നിന്നോട് ഇങ്ങനെ തന്നെ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
യത്രാഹമപി തേനൈവ നിയുക്ത: പുണ്യകര്മണാ । തത്രൈവാഹം കരിഷ്യാമി പിതുരാര്യ്യസ്യ ശാസനമ് ।। ൨.൧൦൫.
ഞാനും നമ്മുടെ പുണ്യവാൻ അച്ഛൻ നിർദ്ദേശിച്ച സ്ഥലത്താണ് അച്ഛന്റെ കല്പന അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാൻ പോകുന്നത്.