വനേ വാ ചീരവസനം സൌമ്യ കൃഷ്ണാജിനാമ്ബരമ് । രാജ്യേ വാപി മഹാരാജോ മാം വാസയിതുമീശ്വര: ।। ൨.൧൦൪.
സൗമ്യനേ, ഞാൻ കാടിൽ ചീര ധരിച്ച് കൃഷ്ണമൃഗചർമ്മം ധരിച്ചാലും, രാജ്യം ഭരിക്കുന്ന മഹാരാജാവായാലും, എവിടെയായാലും എനിക്ക് താമസിക്കേണ്ടത് അവൻ തീരുമാനിക്കട്ടെ.
യാവത്പിതരി ധര്മജ്ഞേ ഗൌരവം ലോകസത്കൃതമ് । താവദ്ധര്മഭൃതാം ശ്രേഷ്ഠ ജനന്യാമപി ഗൌരവമ് ।। ൨.൧൦൪.
ലോകം ആദരിക്കുന്ന ധർമ്മജ്ഞനായ പിതാവിനോടുള്ള ആദരം എത്രത്തോളം ഉണ്ടോ, അതുപോലെ തന്നെ, ധർമ്മനിഷ്ഠരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നീ അമ്മയോടും ആദരം പുലർത്തണം.
ഏതാഭ്യാം ധര്മശീലാഭ്യാം വനം ഗച്ഛേതി രാഘവ । മാതാപിതൃഭ്യാമുക്തോ ഽഹം കഥമന്യത് സമാചരേ ।। ൨.൧൦൪.
രാഘവ, ഈ രണ്ടു ധർമ്മപരമായ മാതാപിതാക്കൾ എന്നെ കാടിലേക്ക് പോകാൻ പറഞ്ഞതുകൊണ്ട്, ഞാൻ മറ്റെന്തെങ്കിലും ചെയ്യാൻ എങ്ങനെ കഴിയും?
ത്വയാ രാജ്യമയോധ്യായാം പ്രാപ്തവ്യം ലോകസത്കൃതമ് । വസ്തവ്യം ദണ്ഡകാരണ്യേ മയാ വല്കലവാസസാ ।। ൨.൧൦൪.
ലോകം ആദരിക്കുന്ന അയോധ്യാരാജ്യം നിനക്ക് ലഭിക്കണം; ഞാൻ വൽക്കലധാരിയായി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ താമസിക്കണം.
ഏവം കൃത്വാ മഹാരാജോ വിഭാഗം ലോകസന്നിധൌ । വ്യാദിശ്യ ച മഹാതേജാ ദിവം ദശരഥോ ഗത: ।। ൨.൧൦൪.
ഇങ്ങനെ മഹാരാജാവ് ജനങ്ങൾക്കുമുന്നിൽ വിഭജനം നടത്തി, മഹാതേജസ്സോടെ കല്പനകൾ നൽകി, ദിവ്യലോകത്തേക്ക് പോയി.
സ ച പ്രമാണം ധര്മാത്മാ രാജാ ലോകഗുരുസ്തവ । പിത്രാ ദത്തം യഥാഭാഗമുപഭോക്തും ത്വമര്ഹസി ।। ൨.൧൦൪.
നിന്റെ പിതാവായ ധർമ്മാത്മാവും ലോകഗുരുവുമായ രാജാവാണ് ഇതിന് പ്രമാണം; പിതാവു നിനക്ക് നൽകിയ ഭാഗം നീ അനുഭവിക്കണം.
ചതുര്ദശസമാ: സൌമ്യ ദണ്ഡകാരണ്യമാശ്രിത: । ഉപഭോക്ഷ്യേ ത്വഹം ദത്തം ഭാഗം പിത്രാ മഹാത്മനാ ।। ൨.൧൦൪.
സൗമ്യനേ, പതിനാലു വർഷം ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ താമസിച്ച്, മഹാത്മാവായ പിതാവു നൽകിയ ഭാഗം അനുഭവിക്കും.
യദബ്രവീന്മാം നരലോകസത്കൃത: പിതാ മഹാത്മാ വിബുധാധിപോപമ: । തദേവ മന്യേ പരമാത്മനോ ഹിതം ന സര്വലോകേശ്വരഭാവമപ്യഹമ് ।। ൨.൧൦൪.
ലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന മഹാത്മാവായ പിതാവ് എനിക്ക് പറഞ്ഞത് തന്നെയാണ് ഞാൻ പരമഹിതം എന്ന് കരുതുന്നത്; എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെ അധിപതിത്വം പോലും അതിനേക്കാൾ ഞാൻ വിലയിടുന്നില്ല.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുരധികശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകിമുനി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദായോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ്റിനാലാമത്തെ സർഗ്ഗം സമാപിച്ചു.
thumb|പഞ്ചാധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തത: പുരുഷസിംഹാനാം വൃതാനാം തൈ: സുഹൃദ്ഗണൈ: । ശോചതാമേവ രജനീ ദു:ഖേന വ്യത്യവര്ത്തത ।। ൨.൧൦൫.
അങ്ങനെ, സിംഹസദൃശരായ പുരുഷന്മാരും അവരുടെ സുഹൃദ് കൂട്ടരും ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ആ രാത്രി ദുഃഖത്തോടെ കടന്നു പോയി.
രജന്യാം സുപ്രഭാതായാം ഭ്രാതരസ്തേ സുഹൃദ്വൃതാ: । മന്ദാകിന്യാം ഹുതം ജപ്യം കൃത്വാ രാമമുപാഗമന് ।। ൨.൧൦൫.
രാത്രി കഴിഞ്ഞ് സൂര്യപ്രകാശം നിറഞ്ഞപ്പോൾ, സഹോദരന്മാർ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം മന്ദാകിനിയിൽ ഹോമവും ജപവും നടത്തി രാമനെ സമീപിച്ചു.
തൂഷ്ണീം തേ സമുപാസീനാ ന കശ്ചിത്കിഞ്ചിദബ്രവീത് । ഭരതസ്തു സുഹൃന്മധ്യേ രാമം വചനമബ്രവീത് ।। ൨.൧൦൫.
അവർ എല്ലാവരും ശാന്തമായി ഇരുന്നു; ആരും ഒരു വാക്കും പറഞ്ഞു ഇല്ല. എന്നാൽ സുഹൃത്തുക്കളുടെ ഇടയിൽ ഭരതൻ രാമനോട് സംസാരിച്ചു.
സാന്ത്വിതാ മാമികാ മാതാ ദത്തം രാജ്യമിദം മമ । തദ്ദദാമി തവൈവാഹം ഭുങ്ക്ഷ്വ രാജ്യമകണ്ടകമ് ।। ൨.൧൦൫.
എന്റെ അമ്മ മനസ്സുതീർന്ന് ഈ രാജ്യം എനിക്കു നൽകിയിരിക്കുന്നു. ഞാൻ അതു നിനക്കു നൽകുന്നു. നീ ആശങ്കയില്ലാതെ ഈ രാജ്യം ഭരിക്കൂ.
മഹതേവാമ്ബുവേഗേന ഭിന്ന: സേതുര്ജലാഗമേ । ദുരാവാരം ത്വദന്യേന രാജ്യഖണ്ഡമിദം മഹത് ।। ൨.൧൦൫.
വലിയ വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ ഒരു തടയണ പൊട്ടുന്നതുപോലെ, ഈ വലിയ രാജ്യം നിനക്കല്ലാതെ മറ്റാരും പിടിച്ചു നിൽക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഗതിം ഖര ഇവാശ്വസ്യ താര്ക്ഷ്യസ്യേവ പതത്ऺിത്രണ: । അനുഗന്തും ന ശക്തിര്മേ ഗതിം തവ മഹീപതേ ।। ൨.൧൦൫.
കുതിരയുടെ ഓട്ടംപോലോ, ഗരുഡന്റെ പറക്കലുപോലോ പിന്തുടരാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, മഹാരാജാവേ, ഞാൻ നിന്റെ വഴിയെ പിന്തുടരാൻ കഴിയുന്നില്ല.
സുജീവം നിത്യശസ്തസ്യ യ: പരൈരുപജീവ്യതേ । രാമ തേന തു ദുര്ജീവം യ: പരാനുപജീവതി ।। ൨.൧൦൫.
മറ്റുള്ളവരുടെ സഹായത്തിൽ ജീവിക്കുന്നവന് എളുപ്പം ജീവിക്കാം; എന്നാൽ, രാമാ, മറ്റുള്ളവരെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നവന് അത്ര എളുപ്പമല്ല.
യഥാ തു രോപിതോ വൃക്ഷ: പുരുഷേണ വിവര്ദ്ധിത: । ഹ്രസ്വകേന ദുരാരോഹോ രൂഢസ്കന്ധോ മഹാദ്രുമ: ।। ൨.൧൦൫.
ഒരു മനുഷ്യൻ നടുവിൽ വച്ചു വളർത്തിയ വൃക്ഷം വളർന്ന് കട്ടിയുള്ള തണ്ടായി ഉയരുമ്പോൾ, ചെറിയവൻക്ക് അതിൽ കയറിയെത്താൻ കഴിയില്ലല്ലോ.
സ യഥാ പുഷ്പിതോ ഭൂത്വാ ഫലാനി ന വിദര്ശയേത് । സ താം നാനുഭവേത്പ്രീതിം യസ്യ ഹേതോ: പ്രരോപിത: ।। ൨.൧൦൫.
അങ്ങനെ, ആ വൃക്ഷം പൂക്കളോടെ നിറഞ്ഞ് ഫലങ്ങൾ നൽകാതിരുന്നാൽ, അതു നടുവച്ചവന് ആനന്ദം അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഏഷോപമാ മഹാബാഹോ തമര്ഥം വേത്തുമര്ഹസി । യദി ത്വമസ്മാന് വൃഷഭോ ഭര്ത്താ ഭൃത്യാന്ന ശാധി ഹി ।। ൨.൧൦൫.
ഇതാണ് ആ ഉപമ, മഹാബാഹുവേ; അതിന്റെ അർത്ഥം നീ മനസ്സിലാക്കണം. നീ ഞങ്ങളുടെ നേതാവാണെങ്കിൽ, ദയവായി ഭൃത്യന്മാരെ ഭരിക്കരുത്.
ശ്രേണയസ്ത്വാം മഹാരാജ പശ്യന്ത്വഗ്ര്യാശ്ച സര്വശ: । പ്രതപന്തമിവാദിത്യം രാജ്യേ സ്ഥിതമരിന്ദമമ് ।। ൨.൧൦൫.
മഹാരാജാവേ, രാജ്യം ഭരിക്കുന്നവനായി ശത്രുക്കളാൽ ജയിക്കാനാകാത്തവനായി, പ്രകാശിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ നിന്നെ നഗരത്തിലെ പ്രമുഖരും ജനങ്ങളും കാണട്ടെ.
തവാ ഽനുയാനേ കാകുത്സ്ഥ മത്താ നര്ദന്തു കുഞ്ജരാ: । അന്ത:പുരഗതാ നാര്യോ നന്ദന്തു സുസമാഹിതാ: ।। ൨.൧൦൫.
കാകുത്ഥസന്തതിയായ രാജാവേ, നിന്റെ യാത്രയിൽ മദംപോങ്ങിയ ആനകൾ മുഴങ്ങട്ടെ; അകത്തളത്തിലെ സ്ത്രീകൾ സന്തോഷത്തോടെ ആഹ്ലാദിക്കട്ടെ.
തസ്യ സാധ്വിത്യമന്യന്ത നാഗരാ വിവിധാ ജനാ: । ഭരതസ്യ വച: ശ്രുത്വാ രാമം പ്രത്യനുയാചത: ।। ൨.൧൦൫.
ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ നഗരവാസികളും പലവിധം ജനങ്ങളും 'നന്നായി പറഞ്ഞു' എന്ന് സമ്മതിച്ചു, വീണ്ടും രാമനോട് അപേക്ഷിച്ചു.
തമേവം ദു:ഖിതം പ്രേക്ഷ്യ വിലപന്തം യശസ്വിനമ് । രാമ: കൃതാത്മാ ഭരതം സമാശ്വാസയ ദാത്മവാന് ।। ൨.൧൦൫.
അങ്ങനെ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കുന്ന മഹത്വമുള്ള ഭരതനെ കണ്ടപ്പോൾ, ആത്മസംയമനം പുലർത്തുന്ന രാമൻ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
നാത്മന: കാമകാരോ ഽസ്തി പുരുഷോ ഽയമനീശ്വര: । ഇതശ്ചേതരതശ്ചൈനം കൃതാന്ത: പരികര്ഷതി ।। ൨.൧൦൫.
മനുഷ്യന് സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം പ്രവർത്തിക്കാൻ കഴിയില്ല; അവൻ സ്വന്തം അധിപനല്ല. എല്ലായിടത്തും മരണൻ അവനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു.
സര്വേ ക്ഷയാന്താ നിചയാ: പതനാന്താ: സമുച്ഛ്രയാ: । സംയോഗാ വിപ്രയോഗാന്താ മരണാന്തം ച ജീവിതമ് ।। ൨.൧൦൫.
എല്ലാ സമ്പാദ്യങ്ങളും ഒടുവിൽ നശിക്കും; ഉയർച്ചകൾക്ക് ഒടുവിൽ വീഴ്ച വരും; കൂടിച്ചേരലുകൾക്ക് ഒടുവിൽ വേർപാട് ഉണ്ടാകും; ജീവൻ ഒടുവിൽ മരണത്തിൽ അവസാനിക്കും.
യഥാ ഫലാനാം പക്വാനാം നാന്യത്ര പതനാദ്ഭയമ് । ഏവം നരസ്യ ജാതസ്യ നാന്യത്ര മരണാദ്ഭയമ് ।। ൨.൧൦൫.
പഴുക്കളെപ്പോലെ, അവയ്ക്ക് വീഴുന്നതിന് പുറമേ ഭയം ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ജനിച്ചവർക്കും മരണത്തിന് പുറമേ ഭയം ഇല്ല.
യഥാഗാരം ദൃഢസ്ഥൂണം ജീര്ണം ഭൂത്വാ ഽവസീദതി । തഥൈവ സീദന്തി നരാ ജരാമൃത്യുവശങ്ഗതാ: ।। ൨.൧൦൫.
ദൃഢമായ തൂണുകളുള്ള വീട് പഴകിയാൽ തകർന്നുവീഴുന്നതുപോലെ, വയസ്സും മരണവും വരുമ്പോൾ മനുഷ്യരും ക്ഷയിച്ചു പോകുന്നു.
അത്യേതി രജനീ യാ തു സാ ന പ്രതിനിവര്ത്തതേ । യാത്യേവ യമുനാ പൂര്ണാ സമുദ്രമുദകാകുലമ് ।। ൨.൧൦൫.
കഴിഞ്ഞുപോകുന്ന രാത്രി പിന്നെ തിരിച്ചു വരില്ല; നിറഞ്ഞൊഴുകുന്ന യമുന നദി എന്നും വെള്ളം നിറഞ്ഞ സമുദ്രത്തിലേക്കാണ് ഒഴുകുന്നത്.
അഹോരാത്രാണി ഗച്ഛന്തി സര്വേഷാം പ്രാണിനാമിഹ । ആയൂംഷി ക്ഷപയന്ത്യാശു ഗ്രീഷ്മേ ജലമിവാംശവ: ।। ൨.൧൦൫.
ഇവിടെ എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും പകലും രാത്രിയും കടന്നുപോകുന്നു; അവയുടെ ആയുസ്സു വേഗത്തിൽ കുറയുന്നു, വേനലിൽ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ വെള്ളം ഉണക്കുന്നതുപോലെ.
ആത്മാനമനുശോച ത്വം കിമന്യമനുശോചസി । ആയുസ്തേ ഹീയതേ യസ്യ സ്ഥിതസ്യ ച ഗതസ്യ ച ।। ൨.൧൦൫.
നീ സ്വയം ദുഃഖിക്കൂ; മറ്റൊരാളെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കാൻ എന്ത് കാര്യം? നില്ക്കുന്നവർക്കും പോകുന്നവർക്കും ആയുസ്സ് കുറയുകയാണ്.