അതോ ദു:ഖതരം ലോകേ ന കിഞ്ചിത് പ്രതിഭാതി മാ । യത്ര രാമ: പിതുര്ദദ്യാദിങ്ഗുദീക്ഷോദമൃദ്ധിമാന് ।। ൨.൧൦൩.
ലോകത്തിൽ ഇതിലധികം ദുഃഖകരമായത് ഒന്നുമില്ലെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു; സമൃദ്ധനായ രാമൻ തന്റെ അച്ഛന് ഇങ്ങുഡി പഴവും തേനും മാത്രം നൽകേണ്ടിവരുന്നത്.
രാമേണേങ്ഗുദിപിണ്യാകം പിതുര്ദത്തം സമീക്ഷ്യ മേ । കഥം ദു:ഖേന ഹൃദയം ന സ്ഫോടതി സഹസ്രധാ ।। ൨.൧൦൩.
രാമൻ അച്ഛന് ഇങ്ങുഡി പിണ്യാകം നൽകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ എന്റെ ഹൃദയം ആയിരം തവണ തകർന്നുപോകാതെ എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു?
ശ്രുതിസ്തു ഖല്വിയം സത്യാ ലൌകികീ പ്രതിഭാതി മാ । യദന്ന: പുരുഷോ ഭവതി തദന്നാസ്തസ്യ ദേവതാ: ।। ൨.൧൦൩.
ഒരു മനുഷ്യൻ എന്ത് ഭക്ഷണം കഴിക്കുമോ, അതുപോലെയാണ് അവനെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ദേവതകളും എന്ന ലോകത്തിൽ പറയുന്ന ഈ വാക്ക് ശരിയാണെന്ന് എനിക്ക് ഇപ്പോൾ തോന്നുന്നു.
ഏവമാര്ത്താം സപത്ന്യസ്താ ജഗ്മുരാശ്വാസ്യ താം തദാ । ദദൃശുശ്ചാശ്രമേ രാമം സ്വര്ഗച്യുതമിവാമരമ് ।। ൨.൧൦൩.
അവളെ അത്ര ദുഃഖിതയായി കണ്ട സഹപത്നികൾ അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; അവർ ആശ്രമത്തിൽ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് വീണ ദേവനെപ്പോലെ രാമനെ കണ്ടു.
സര്വഭോഗൈ: പരിത്യക്തം രാമം സമ്പ്രേക്ഷ്യ മാതര: । ആര്ത്താ മുമുചുരശ്രൂണി സസ്വരം ശോകകര്ശിതാ: ।। ൨.൧൦൩.
എല്ലാ ആനന്ദങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ കഠിനമായ മാതാക്കൾ ഉച്ചത്തിൽ കണ്ണുനീർ ഒഴിച്ചു.
താസാം രാമ: സമുത്ഥായ ജഗ്രാഹ ചരണാന് ശുഭാന് । മാതഽണാം മനുജവ്യാഘ്ര: സര്വാസാം സത്യസങ്ഗര: ।। ൨.൧൦൩.
മനുഷ്യരിൽ സിംഹനായും വാഗ്ദത്തത്തിൽ ഉറച്ചവനുമായ രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് എല്ലാ അമ്മമാരുടെയും പുണ്യമായ കാലുകൾ സ്പർശിച്ചു.
താ: പാണിഭി: സുഖസ്പര്ശൈര്മൃദ്വങ്ഗുലിതലൈ: ശുഭൈ: । പ്രമമാര്ജൂ രജ: പൃഷ്ഠാദ്രാമസ്യായതലോചനാ: ।। ൨.൧൦൩.
വിപുലമായ കണ്ണുകളുള്ള ആ സ്ത്രീകൾ, തങ്ങളുടെ മൃദുവും സ്നേഹപൂർവവുമായ വിരലുകൾകൊണ്ട് രാമന്റെ പുറത്ത് നിന്നുള്ള പൊടി സാവധാനം തുടച്ചു നീക്കി.
സൌമിത്രിരപി താ: സര്വാ: മാതഽ: സമ്പ്രേക്ഷ്യ ദു:ഖിത: । അഭ്യവാദയതാസക്തം ശനൈ രാമാദനന്തരമ് ।। ൨.൧൦൩.
സൗമിത്രിയും, എല്ലാ അമ്മമാരെയും ദുഃഖിതരായി കണ്ടപ്പോൾ, രാമന്റെ പിന്നാലെ ആഴത്തിലുള്ള സ്നേഹത്തോടെ അവരെ വിനീതമായി വന്ദിച്ചു.
യഥാ രാമേ തഥാ തസ്മിന് സര്വാ വവൃതിരേ സ്ത്രിയ: । വൃത്തിം ദശരഥാജ്ജാതേ ലക്ഷ്മണേ ശുഭലക്ഷണേ ।। ൨.൧൦൩.
ദശരഥന്റെ പുത്രനും ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള ലക്ഷ്മണനോടും, അവർ രാമനോടുണ്ടായിരുന്ന പോലെ തന്നെ സ്നേഹം സ്ത്രീകൾ കാണിച്ചു.
സീതാപി ചരണാംസ്താസാമുപസംഗൃഹ്യ ദു:ഖിതാ । ശ്വശ്രൂണാമശ്രുപൂര്ണാക്ഷീ സാ ബഭൂവാഗ്രത: സ്ഥിതാ ।। ൨.൧൦൩.
സീതയും ദുഃഖിതയായി ആ അമ്മമാരുടെയും കാലുകൾ സ്പർശിച്ചു; കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ് അവളുടെ അമ്മമാരുടെ മുന്നിൽ നിന്നു.
താം പരിഷ്വജ്യ ദു:ഖാര്ത്താം മാതാ ദുഹിതരം യഥാ । വനവാസകൃശാം ദീനാം കൌസല്യാ വാക്യമബ്രവീത് ।। ൨.൧൦൩.
വനവാസത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചും ദുഃഖിതയായും നിന്ന സീതയെ, അമ്മ തന്റെ മകളെപോലെ അണയിച്ചുകൊണ്ട്, കൗസല്യ അവളോട് സംസാരിച്ചു.
വിദേഹരാജസ്യ സുതാ സ്നുഷാ ദശരഥസ്യ ച । രാമപത്നീ കഥം ദു:ഖം സമ്പ്രാപ്താ നിര്ജനേ വനേ ।। ൨.൧൦൩.
വിദേഹരാജാവിന്റെ മകളും ദശരഥന്റെ മരുമകളും രാമന്റെ ഭാര്യയുമായ സീത എങ്ങനെ ഈ നിർജനവനത്തിൽ ഇങ്ങനെയുള്ള ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടിവന്നു?
പദ്മമാതപസന്തപ്തം പരിക്ലിഷ്ടമിവോത്പലമ് । കാഞ്ചനം രജസാ ധ്വസ്തം ക്ലിഷ്ടം ചന്ദ്രമിവാമ്ബുദൈ: ।। ൨.൧൦൩.
സൂര്യന്റെ ചൂടിൽ ഉണങ്ങിയതുപോലും, വെള്ളിലം ചുരുങ്ങിയതുപോലും, പൊടിയിൽ മങ്ങിയ പൊന്നുപോലും, മേഘങ്ങളിൽ മങ്ങുന്ന ചന്ദ്രനുപോലും, നിന്റെ മുഖം കണ്ടപ്പോൾ—
മുഖം തേ പ്രേക്ഷ്യ മാം ശോകോ ദഹത്യഗ്നിരിവാശ്രയമ് ഭൃശം മനസി വൈദേഹി വ്യസനാരണിസമ്ഭവ: ।। ൨.൧൦൩.
വൈദേഹി, നിന്റെ മുഖം കണ്ടപ്പോൾ ദുഃഖം എന്നെ തീപോലെ കത്തിക്കുന്നു; ദുരിതത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ വേദന എന്റെ മനസ്സിനെ അതിയായി പീഡിപ്പിക്കുന്നു.
ബ്രുവന്ത്യാമേവമാര്ത്തായാം ജനന്യാം ഭരതാഗ്രജ: । പാദാവാസാദ്യ ജഗ്രാഹ വസിഷ്ഠസ്യ ച രാഘവ: ।। ൨.൧൦൩.
അമ്മ ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തോടെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ഭാരതന്റെ മൂത്ത സഹോദരനായ രാമൻ വസിഷ്ഠന്റെ കാലുകൾ സമീപിച്ച് സ്പർശിച്ചു.
പുരോഹിതസ്യാഗ്നിസമസ്യ വൈ തദാ ബൃഹസ്പതേരിന്ദ്ര ഇവാമരാധിപ: । പ്രഗൃഹ്യ പാദൌ സുസമൃദ്ധതേജസ: സഹൈവ തേനോപവിവേശ രാഘവ: ।। ൨.൧൦൩.
അഗ്നിയെപ്പോലും ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലും മഹത്വമുള്ള പുരോഹിതന്റെ കാലുകൾ ആദരവോടെ സ്പർശിച്ച്, രാമൻ അവനൊപ്പം ഇരുന്നു.
തതോ ജഘന്യം സഹിതൈ: സമന്ത്രിഭി: പുരപ്രധാനൈശ്ച സഹൈവ സൈനികൈ: । ജനേന ധര്മജ്ഞതമേന ധര്മവാനുപോപവിഷ്ടോ ഭരതസ്തദാഗ്രജമ് ।। ൨.൧൦൩.
അപ്പോൾ ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച ഭരതൻ, മന്ത്രിമാരെയും നഗരത്തിലെ പ്രധാനികളെയും സൈനികരെയും കൂടെ കൂട്ടി, ധർമ്മം മനസ്സിലാക്കുന്ന ജനങ്ങളോടൊപ്പം തന്റെ മൂത്ത സഹോദരന്റെ അടുത്ത് ഇരുന്നു.
ഉപോപവിഷ്ടസ്തു തഥാ സ വീര്യവാംസ്തപസ്വിവേഷേണ സമീക്ഷ്യ രാഘവമ് । ശ്രിയാ ജ്വലന്തം ഭരത: കൃതാഞ്ജലിര്യഥാ മഹേന്ദ്ര: പ്രയത: പ്രജാപതിമ് ।। ൨.൧൦൩.
അങ്ങനെ ഇരുന്ന ഭരതൻ, ശക്തിയുള്ളവനും, കൈകൾ ചേർത്ത് ആദരവോടെ, തപസ്സുകാരനെപ്പോലെ തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കുന്ന രാഘവനെ നോക്കി, മഹേന്ദ്രൻ പ്രജാപതിയെ നോക്കുന്നതുപോലെ ഭക്തിയോടെ നോക്കി.
കിമേഷ വാക്യം ഭരതോ ഽദ്യ രാഘവം പ്രണമ്യ സത്കൃത്യ ച സാധു വക്ഷ്യതി । ഇതീവ തസ്യാര്യജനസ്യ തത്ത്വതോ ബഭൂവ കൌതൂഹലമുത്തമം തദാ ।। ൨.൧൦൩.
ഇന്ന് ഭരതൻ രാഘവനെ ആദരവോടെ വണങ്ങി എന്താണ് പറയാൻ പോകുന്നത് എന്നുള്ള വലിയ ആകാംക്ഷ അന്നത്തെ മഹാനായ സഭയിലെ എല്ലാവരിലും ഉണർന്നു.
സ രാഘവ: സത്യധൃതിശ്ച ലക്ഷ്മണോ മഹാനുഭവോ ഭരതശ്ച ധാര്മിക: । വൃതാ: സുഹൃദ്ഭിശ്ച വിരേജുരധ്വരേ യഥാ സദസ്യൈ: സഹിതാസ്ത്രയോ ഽഗ്നയ: ।। ൨.൧൦൩.
അവിടെ സത്യത്തിൽ ഉറച്ച രാഘവനും, മഹാശക്തിയുള്ള ലക്ഷ്മണനും, ധാർമ്മികനായ ഭരതനും, സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, യജ്ഞത്തിൽ പുരോഹിതന്മാരോടുകൂടെ മൂന്ന് അഗ്നികൾ പോലെ സഭയിൽ പ്രകാശിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്ര്യുത്തരശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ പുരാതനവും മഹത്വമുള്ള വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറ് മൂന്നാം സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ചതുരധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തം തു രാമ: സമാജ്ഞായ ഭ്രാതരം ഗുരുവത്സലമ് । ലക്ഷ്മണേന സഹ ഭ്രാത്രാ പ്രഷ്ടും സമുപചക്രമേ ।। ൨.൧൦൪.
അപ്പോൾ രാമൻ, ഗുരുവിനോടു വലിയ സ്നേഹം പുലർത്തുന്ന സഹോദരനെ മനസ്സിലാക്കി, സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അവനെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
കിമേതദിച്ഛേയമഹം ശ്രോതും പ്രവ്യാഹൃതം ത്വയാ । യസ്മാത്ത്വമാഗതോ ദേശമിമം ചീരജടാജിനീ ।। ൨.൧൦൪.
നീ പറഞ്ഞത് എന്താണെന്ന് ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ചീരയും ജടയും ധരിച്ച് നീ ഈ സ്ഥലത്തേക്ക് എന്തിനാണ് വന്നത് എന്നതും അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
കിം നിമിത്തമിമം ദേശം കൃഷ്ണാജിനജടാധര: । ഹിത്വാ രാജ്യം പ്രവിഷ്ടസ്ത്വം തത്സര്വം വക്തുമര്ഹസി ।। ൨.൧൦൪.
കറുത്ത മയില്പ്പട്ടയും ജടയും ധരിച്ച് രാജ്യം വിട്ട് നീ ഈ കാടിലേക്ക് എന്തിനാണ് വന്നത്? അതെല്ലാം നീ എനിക്ക് പറയണം.
ഇത്യുക്ത: കൈകയീപുത്ര: കാകുത്സ്ഥേന മഹാത്മനാ । പ്രഗൃഹ്യ ബലവദ്ഭൂയ: പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യമബ്രവീത് ।। ൨.൧൦൪.
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ കാകുത്സ്ഥവംശജനായ രാമൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, കൈകേയിയുടെ മകൻ ഭരതൻ, കൈകൾ ചേർത്ത് വലിയ ആത്മാർത്ഥതയോടെ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
ആര്യ്യം താത: പരിത്യജ്യ കൃത്വാ കര്മ സുദുഷ്കരമ് । ഗത: സ്വര്ഗം മഹാബാഹു: പുത്രശോകാഭിപീഡിത: ।। ൨.൧൦൪.
നമ്മുടെ പിതാവ്, വളരെ കഠിനമായ ഒരു കര്മ്മം ചെയ്തു, മകനോടുള്ള ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതനായി ജീവൻ ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയി.
സ്ത്രിയാ നിയുക്ത: കൈകേയ്യാ മമ മാത്രാ പരന്തപ । ചകാര സുമഹത്പാപമിദമാത്മയശോഹരമ് ।। ൨.൧൦൪.
എന്റെ അമ്മയായ കൈകേയിയുടെ പ്രേരണയിൽ, പിതാവ് തന്റെ മാനത്തെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്ന വലിയൊരു പാപം ചെയ്തു.
സാ രാജ്യഫലമപ്രാപ്യ വിധവാ ശോകകര്ശിതാ । പതിഷ്യതി മഹാഘോരേ നിരയേ ജനനീ മമ ।। ൨.൧൦൪.
അവൾ, എന്റെ അമ്മ, രാജ്യം ലഭിക്കാതെ, വിധവയായി ദുഃഖത്തിൽ കിടന്ന്, ഭയങ്കരമായ നരകത്തിലേക്ക് വീഴും.
തസ്യ മേ ദാസഭൂതസ്യ പ്രസാദം കര്ത്തുമര്ഹസി । അഭിഷിഞ്ചസ്വ ചാദ്യൈവ രാജ്യേനപ മഘവാനിവ ।। ൨.൧൦൪.
അതിനാൽ, ഞാൻ ദാസനായി നിന്നോട് കൃപ ചോദിക്കുന്നു; മാഘവൻ രാജാവായതുപോലെ, നീ ഇന്നുതന്നെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യണം.
ഇമാ: പ്രകൃതയ: സര്വാ വിധവാ മാതരശ്ച യാ: । ത്വത്സകാശമനുപ്രാപ്താ: പ്രസാദം കര്ത്തുമര്ഹസി ।। ൨.൧൦൪.
ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്ന എല്ലാ പ്രജകളും വിധവയായ അമ്മമാരും നിന്റെ കൃപയ്ക്ക് അർഹരാണ്.