കൌസല്യാ ബാഷ്പപൂര്ണേന മുഖേന പരിശുഷ്യതാ । സുമിത്രാമബ്രവീദ്ദീനാ യാശ്ऺചാന്യാ രാജയോഷിത: ।। ൨.൧൦൩.
കൗസല്യയുടെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞ് ഉണങ്ങിയതും, ദുഃഖഭരിതയായി സുമിത്രയോടും മറ്റ് രാജപത്നികളോടും പറഞ്ഞു.
ഇദം തേഷാമനാഥാനാം ക്ലിഷ്ടമക്ലിഷ്ടകര്മണാമ് । വനേ പ്രാക്കേവലം തീര്ഥം യേ തേ നിര്വിഷയീകൃതാ: ।। ൨.൧൦൩.
ദോഷമില്ലാത്ത പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തിട്ടും രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് കഷ്ടപ്പെടുന്ന ആനാഥരായവരുടെ തിരുന്തീർത്ഥം ഇതാണ്.
ഇത: സുമിത്രേ പുത്രസ്തേ സദാ ജലമതന്ദ്രിത: । സ്വയം ഹരതി സൌമിത്രിര്മമ പുത്രസ്യ കാരണാത് ।। ൨.൧൦൩.
സുമിത്രേ, ഇവിടെ നിന്നാണ് നിന്റെ മകൻ എപ്പോഴും എന്റെ മകന്റെ കാരണത്താൽ ക്ഷീണമില്ലാതെ വെള്ളം കൊണ്ടുവരുന്നത്.
ജഘന്യമപി തേ പുത്ര: കൃതവാന്ന തു ഗര്ഹിത: । ഭ്രാതുര്യദര്ഥസഹിതം സര്വം തദ്വിഹിതം ഗുണൈ: ।। ൨.൧൦൩.
നിന്റെ ഏറ്റവും ചെറുപ്പമകൻ പോലും കുറ്റപ്പെടുത്താൻ ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല; സഹോദരന്റെ കാരണത്താൽ ചെയ്യുന്ന എല്ലാം ഗുണപൂർവ്വം തന്നെയാണ്.
അദ്യായമപി തേ പുത്ര: ക്ലേശാനാമതഥോചിത: । നീചാനര്ഥസമാചാരം സജ്ജം കര്മ പ്രമുഞ്ചതു ।। ൨.൧൦൩.
ഇന്നും നിന്റെ മകൻ കഷ്ടങ്ങൾക്കൊന്നും പതിവില്ലാത്തവനാണെങ്കിലും, ദുർമ്മാർഗ്ഗമായ, ദു:ഖം നൽകുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കണം.
ദക്ഷിണാഗ്രേഷു ദര്ഭേഷു സാ ദദര്ശ മഹീതലേ । പിതുരിങ്ഗുദിപിണ്യാകം ന്യസ്തമായതലോചനാ ।। ൨.൧൦൩.
തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ ദർഭഗ്രാസുകളിൽ, ഭൂമിയിൽ, തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ഇങ്ങുടി പിണ്യാകം കൗസല്യ വിശാലമായ കണ്ണുകളാൽ കണ്ടു.
തം ഭൂമൌ പിതുരാര്തേന ന്യസ്തം രാമേണ വീക്ഷ്യ സാ । ഉവാച ദേവീ കൌസല്യാ സര്വാ ദശരഥസ്ത്രിയ: ।। ൨.൧൦൩.
ഭൂമിയിൽ രാമൻ പിതാവിന്റെ ദുഃഖത്തിൽ വെച്ചിരുന്ന ആ പിണ്യാകം കണ്ടു, രാജ്ഞി കൗസല്യ എല്ലാ ദശരഥഭാര്യമാരോടും പറഞ്ഞു.
ഇദമിക്ഷ്വാകുനാഥസ്യ രാഘവസ്യ മഹാത്മന: । രാഘവേണ പിതുര്ദത്തം പശ്യതൈതദ്യഥാവിധി ।। ൨.൧൦൩.
ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ മഹാത്മാവായ ദശരഥന്റെ മകനായ രാഘവൻ തന്റെ പിതാവിനായി യഥാവിധി അർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതാണിത്; ഇതു നോക്കൂ.
തസ്യ ദേവസമാനസ്യ പാര്ഥിവസ്യ മഹാത്മന: । നൈതദൌപയികം മന്യേ ഭുക്തഭോഗസ്യ ഭോജനമ് ।। ൨.൧൦൩.
ദേവന്മാരെപ്പോലെ മഹത്വമുള്ള ആ രാജാവിന്, എല്ലാ ആനന്ദങ്ങളും അനുഭവിച്ചശേഷം ഈ ഭക്ഷണം യോജിച്ചതല്ലെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു.
ചതുരന്താം മഹീം ഭുക്ത്വാ മഹേന്ദ്രസദൃശോ വിഭു: । കഥമിങ്ഗുദിപിണ്യാകം സ ഭുങ്ക്തേ വസുധാധിപ: ।। ൨.൧൦൩.
നാലു ദിക്കുകളിലേക്കുമുള്ള ഭൂമി ഭരിച്ച മഹേന്ദ്രനോട് സമാനനായ ഭൂപതി, ഇപ്പൊഴെങ്ങനെ ഇങ്ങുഡി പഴവും പിണ്യാകവും മാത്രം കഴിക്കുന്നു?
അതോ ദു:ഖതരം ലോകേ ന കിഞ്ചിത് പ്രതിഭാതി മാ । യത്ര രാമ: പിതുര്ദദ്യാദിങ്ഗുദീക്ഷോദമൃദ്ധിമാന് ।। ൨.൧൦൩.
ലോകത്തിൽ ഇതിലധികം ദുഃഖകരമായത് ഒന്നുമില്ലെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു; സമൃദ്ധനായ രാമൻ തന്റെ അച്ഛന് ഇങ്ങുഡി പഴവും തേനും മാത്രം നൽകേണ്ടിവരുന്നത്.
രാമേണേങ്ഗുദിപിണ്യാകം പിതുര്ദത്തം സമീക്ഷ്യ മേ । കഥം ദു:ഖേന ഹൃദയം ന സ്ഫോടതി സഹസ്രധാ ।। ൨.൧൦൩.
രാമൻ അച്ഛന് ഇങ്ങുഡി പിണ്യാകം നൽകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ എന്റെ ഹൃദയം ആയിരം തവണ തകർന്നുപോകാതെ എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു?
ശ്രുതിസ്തു ഖല്വിയം സത്യാ ലൌകികീ പ്രതിഭാതി മാ । യദന്ന: പുരുഷോ ഭവതി തദന്നാസ്തസ്യ ദേവതാ: ।। ൨.൧൦൩.
ഒരു മനുഷ്യൻ എന്ത് ഭക്ഷണം കഴിക്കുമോ, അതുപോലെയാണ് അവനെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ദേവതകളും എന്ന ലോകത്തിൽ പറയുന്ന ഈ വാക്ക് ശരിയാണെന്ന് എനിക്ക് ഇപ്പോൾ തോന്നുന്നു.
ഏവമാര്ത്താം സപത്ന്യസ്താ ജഗ്മുരാശ്വാസ്യ താം തദാ । ദദൃശുശ്ചാശ്രമേ രാമം സ്വര്ഗച്യുതമിവാമരമ് ।। ൨.൧൦൩.
അവളെ അത്ര ദുഃഖിതയായി കണ്ട സഹപത്നികൾ അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; അവർ ആശ്രമത്തിൽ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് വീണ ദേവനെപ്പോലെ രാമനെ കണ്ടു.
സര്വഭോഗൈ: പരിത്യക്തം രാമം സമ്പ്രേക്ഷ്യ മാതര: । ആര്ത്താ മുമുചുരശ്രൂണി സസ്വരം ശോകകര്ശിതാ: ।। ൨.൧൦൩.
എല്ലാ ആനന്ദങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ കഠിനമായ മാതാക്കൾ ഉച്ചത്തിൽ കണ്ണുനീർ ഒഴിച്ചു.
താസാം രാമ: സമുത്ഥായ ജഗ്രാഹ ചരണാന് ശുഭാന് । മാതഽണാം മനുജവ്യാഘ്ര: സര്വാസാം സത്യസങ്ഗര: ।। ൨.൧൦൩.
മനുഷ്യരിൽ സിംഹനായും വാഗ്ദത്തത്തിൽ ഉറച്ചവനുമായ രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് എല്ലാ അമ്മമാരുടെയും പുണ്യമായ കാലുകൾ സ്പർശിച്ചു.
താ: പാണിഭി: സുഖസ്പര്ശൈര്മൃദ്വങ്ഗുലിതലൈ: ശുഭൈ: । പ്രമമാര്ജൂ രജ: പൃഷ്ഠാദ്രാമസ്യായതലോചനാ: ।। ൨.൧൦൩.
വിപുലമായ കണ്ണുകളുള്ള ആ സ്ത്രീകൾ, തങ്ങളുടെ മൃദുവും സ്നേഹപൂർവവുമായ വിരലുകൾകൊണ്ട് രാമന്റെ പുറത്ത് നിന്നുള്ള പൊടി സാവധാനം തുടച്ചു നീക്കി.
സൌമിത്രിരപി താ: സര്വാ: മാതഽ: സമ്പ്രേക്ഷ്യ ദു:ഖിത: । അഭ്യവാദയതാസക്തം ശനൈ രാമാദനന്തരമ് ।। ൨.൧൦൩.
സൗമിത്രിയും, എല്ലാ അമ്മമാരെയും ദുഃഖിതരായി കണ്ടപ്പോൾ, രാമന്റെ പിന്നാലെ ആഴത്തിലുള്ള സ്നേഹത്തോടെ അവരെ വിനീതമായി വന്ദിച്ചു.
യഥാ രാമേ തഥാ തസ്മിന് സര്വാ വവൃതിരേ സ്ത്രിയ: । വൃത്തിം ദശരഥാജ്ജാതേ ലക്ഷ്മണേ ശുഭലക്ഷണേ ।। ൨.൧൦൩.
ദശരഥന്റെ പുത്രനും ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള ലക്ഷ്മണനോടും, അവർ രാമനോടുണ്ടായിരുന്ന പോലെ തന്നെ സ്നേഹം സ്ത്രീകൾ കാണിച്ചു.
സീതാപി ചരണാംസ്താസാമുപസംഗൃഹ്യ ദു:ഖിതാ । ശ്വശ്രൂണാമശ്രുപൂര്ണാക്ഷീ സാ ബഭൂവാഗ്രത: സ്ഥിതാ ।। ൨.൧൦൩.
സീതയും ദുഃഖിതയായി ആ അമ്മമാരുടെയും കാലുകൾ സ്പർശിച്ചു; കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ് അവളുടെ അമ്മമാരുടെ മുന്നിൽ നിന്നു.
താം പരിഷ്വജ്യ ദു:ഖാര്ത്താം മാതാ ദുഹിതരം യഥാ । വനവാസകൃശാം ദീനാം കൌസല്യാ വാക്യമബ്രവീത് ।। ൨.൧൦൩.
വനവാസത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചും ദുഃഖിതയായും നിന്ന സീതയെ, അമ്മ തന്റെ മകളെപോലെ അണയിച്ചുകൊണ്ട്, കൗസല്യ അവളോട് സംസാരിച്ചു.
വിദേഹരാജസ്യ സുതാ സ്നുഷാ ദശരഥസ്യ ച । രാമപത്നീ കഥം ദു:ഖം സമ്പ്രാപ്താ നിര്ജനേ വനേ ।। ൨.൧൦൩.
വിദേഹരാജാവിന്റെ മകളും ദശരഥന്റെ മരുമകളും രാമന്റെ ഭാര്യയുമായ സീത എങ്ങനെ ഈ നിർജനവനത്തിൽ ഇങ്ങനെയുള്ള ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടിവന്നു?
പദ്മമാതപസന്തപ്തം പരിക്ലിഷ്ടമിവോത്പലമ് । കാഞ്ചനം രജസാ ധ്വസ്തം ക്ലിഷ്ടം ചന്ദ്രമിവാമ്ബുദൈ: ।। ൨.൧൦൩.
സൂര്യന്റെ ചൂടിൽ ഉണങ്ങിയതുപോലും, വെള്ളിലം ചുരുങ്ങിയതുപോലും, പൊടിയിൽ മങ്ങിയ പൊന്നുപോലും, മേഘങ്ങളിൽ മങ്ങുന്ന ചന്ദ്രനുപോലും, നിന്റെ മുഖം കണ്ടപ്പോൾ—
മുഖം തേ പ്രേക്ഷ്യ മാം ശോകോ ദഹത്യഗ്നിരിവാശ്രയമ് ഭൃശം മനസി വൈദേഹി വ്യസനാരണിസമ്ഭവ: ।। ൨.൧൦൩.
വൈദേഹി, നിന്റെ മുഖം കണ്ടപ്പോൾ ദുഃഖം എന്നെ തീപോലെ കത്തിക്കുന്നു; ദുരിതത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ വേദന എന്റെ മനസ്സിനെ അതിയായി പീഡിപ്പിക്കുന്നു.
ബ്രുവന്ത്യാമേവമാര്ത്തായാം ജനന്യാം ഭരതാഗ്രജ: । പാദാവാസാദ്യ ജഗ്രാഹ വസിഷ്ഠസ്യ ച രാഘവ: ।। ൨.൧൦൩.
അമ്മ ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തോടെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ഭാരതന്റെ മൂത്ത സഹോദരനായ രാമൻ വസിഷ്ഠന്റെ കാലുകൾ സമീപിച്ച് സ്പർശിച്ചു.
പുരോഹിതസ്യാഗ്നിസമസ്യ വൈ തദാ ബൃഹസ്പതേരിന്ദ്ര ഇവാമരാധിപ: । പ്രഗൃഹ്യ പാദൌ സുസമൃദ്ധതേജസ: സഹൈവ തേനോപവിവേശ രാഘവ: ।। ൨.൧൦൩.
അഗ്നിയെപ്പോലും ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലും മഹത്വമുള്ള പുരോഹിതന്റെ കാലുകൾ ആദരവോടെ സ്പർശിച്ച്, രാമൻ അവനൊപ്പം ഇരുന്നു.
തതോ ജഘന്യം സഹിതൈ: സമന്ത്രിഭി: പുരപ്രധാനൈശ്ച സഹൈവ സൈനികൈ: । ജനേന ധര്മജ്ഞതമേന ധര്മവാനുപോപവിഷ്ടോ ഭരതസ്തദാഗ്രജമ് ।। ൨.൧൦൩.
അപ്പോൾ ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച ഭരതൻ, മന്ത്രിമാരെയും നഗരത്തിലെ പ്രധാനികളെയും സൈനികരെയും കൂടെ കൂട്ടി, ധർമ്മം മനസ്സിലാക്കുന്ന ജനങ്ങളോടൊപ്പം തന്റെ മൂത്ത സഹോദരന്റെ അടുത്ത് ഇരുന്നു.
ഉപോപവിഷ്ടസ്തു തഥാ സ വീര്യവാംസ്തപസ്വിവേഷേണ സമീക്ഷ്യ രാഘവമ് । ശ്രിയാ ജ്വലന്തം ഭരത: കൃതാഞ്ജലിര്യഥാ മഹേന്ദ്ര: പ്രയത: പ്രജാപതിമ് ।। ൨.൧൦൩.
അങ്ങനെ ഇരുന്ന ഭരതൻ, ശക്തിയുള്ളവനും, കൈകൾ ചേർത്ത് ആദരവോടെ, തപസ്സുകാരനെപ്പോലെ തേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കുന്ന രാഘവനെ നോക്കി, മഹേന്ദ്രൻ പ്രജാപതിയെ നോക്കുന്നതുപോലെ ഭക്തിയോടെ നോക്കി.
കിമേഷ വാക്യം ഭരതോ ഽദ്യ രാഘവം പ്രണമ്യ സത്കൃത്യ ച സാധു വക്ഷ്യതി । ഇതീവ തസ്യാര്യജനസ്യ തത്ത്വതോ ബഭൂവ കൌതൂഹലമുത്തമം തദാ ।। ൨.൧൦൩.
ഇന്ന് ഭരതൻ രാഘവനെ ആദരവോടെ വണങ്ങി എന്താണ് പറയാൻ പോകുന്നത് എന്നുള്ള വലിയ ആകാംക്ഷ അന്നത്തെ മഹാനായ സഭയിലെ എല്ലാവരിലും ഉണർന്നു.
സ രാഘവ: സത്യധൃതിശ്ച ലക്ഷ്മണോ മഹാനുഭവോ ഭരതശ്ച ധാര്മിക: । വൃതാ: സുഹൃദ്ഭിശ്ച വിരേജുരധ്വരേ യഥാ സദസ്യൈ: സഹിതാസ്ത്രയോ ഽഗ്നയ: ।। ൨.൧൦൩.
അവിടെ സത്യത്തിൽ ഉറച്ച രാഘവനും, മഹാശക്തിയുള്ള ലക്ഷ്മണനും, ധാർമ്മികനായ ഭരതനും, സുഹൃത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, യജ്ഞത്തിൽ പുരോഹിതന്മാരോടുകൂടെ മൂന്ന് അഗ്നികൾ പോലെ സഭയിൽ പ്രകാശിച്ചു.