രഥാങ്ഗസാഹ്വാ നത്യൂഹാ: ഹംസാ: കാരണ്ഡവാ: പ്ലവാ: । തഥാ പുംസ്കോകിലാ: ക്രൌഞ്ചാ വിസംജ്ഞാ ഭേജിരേ ദിശ: ।। ൨.൧൦൨.
രഥാംഗസാഹ്വ, നത്യൂഹ, ഹംസ, കാരണ്ടവ, പ്ലവ, ആൺ കുയിൽ, ക്രൗഞ്ചം എന്നിങ്ങനെയുള്ള പക്ഷികൾ എല്ലാം ഭയത്താൽ വിവിധ ദിശകളിലേക്ക് ചിതറിപ്പോയി.
തേന ശബ്ദേന വിത്രസ്തൈരാകാശം പക്ഷിഭിര്വൃതമ് । മനുഷ്യൈരാവൃതാ ഭൂമിരുഭയം പ്രബഭൌ തദാ ।। ൨.൧൦൨.
ആ ശബ്ദം കേട്ട് ഭയപ്പെട്ട പക്ഷികൾ ആകാശം നിറച്ചു; മനുഷ്യർ ഭൂമിയെ നിറച്ചു; അപ്പോൾ ആകാശവും ഭൂമിയും ഒരുപോലെ ഭംഗിയായി തെളിഞ്ഞു.
തതസ്തം പുരുഷവ്യാഘ്രം യശസ്വിനമരിന്ദമമ് । ആസീനം സ്ഥണ്ഡിലേ രാമം ദദര്ശ സഹസാ ജന: ।। ൨.൧൦൨.
അപ്പോൾ അപ്രതീക്ഷിതമായി ജനങ്ങൾ ശത്രുക്കളാൽ ജയിക്കപ്പെടാത്ത, പ്രശസ്തനായ പുരുഷസിംഹനായ രാമനെ നിലത്തിരുത്തി ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു.
വിഗര്ഹമാണ: കൈകേയീം സഹിതോ മന്ഥരാമപി । അഭിഗമ്യ ജനോ രാമം ബാഷ്പപൂര്ണമുഖോ ഽഭവത് ।। ൨.൧൦൨.
കൈകേയിയെയും മന്തരയെയും കുറ്റപ്പെടുത്തി ജനങ്ങൾ രാമന്റെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു; അവരുടെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
താന്നരാന് ബാഷ്പപൂര്ണാക്ഷാന് സമീക്ഷ്യാഥ സുദു:ഖിതാന് । പര്യ്യഷ്വജത ധര്മജ്ഞ: പിതൃവന്മാതൃവച്ച സ: ।। ൨.൧൦൨.
അവരുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞതും, അതിയായി ദുഃഖിതരായവരെയും കണ്ടു, ധർമ്മജ്ഞനായ രാമൻ അവരെ അച്ഛൻ മക്കളെപോലെയും അമ്മ കുട്ടികളെപോലെയും അണഞ്ഞു.
സ തത്ര കാംച്ചിത് പരിഷസ്വജേ നരാന്നരാശ്ച കേചിത്തു തമഭ്യവാദയന് । ചകാര സര്വാന് സവയസ്യ ബാന്ധവാന് യഥാര്ഹമാസാദ്യ തദാ നൃപാത്മജ: ।। ൨.൧൦൨.
അവിടെ ചില പുരുഷന്മാരെ രാമൻ അണഞ്ഞു; ചിലർ അവനെ വന്ദിച്ചു; രാജകുമാരൻ അവിടെ തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും യഥോചിതം ആദരിച്ചു.
സ തത്ര തേഷാം രുദതാം മഹാത്മനാം ഭുവം ച ഖം ചാനുനിനാദയന് സ്വന: । ഗുഹാ ഗിരീണാം ച ദിശശ്ച സന്തതം മൃദങ്ഗഘോഷപ്രതിമ: പ്രശുശ്രുവേ ।। ൨.൧൦൨.
അവിടെ മഹാത്മാക്കളായവരുടെ കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദം ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും മുഴങ്ങിപ്പോയി; ഗുഹകളും പർവതങ്ങളും എല്ലാ ദിശകളും ആ ശബ്ദം മൃദംഗമേളം പോലെ തുടർച്ചയായി കേട്ടു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വ്യുത്തരശതതമ:സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറിനിരണ്ടാമത്തെ സർഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ത്ര്യധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center വസിഷ്ഠ: പുരത: കൃത്വാ ദാരാന് ദശരഥസ്യ ച । അഭിചക്രാമ തം ദേശം രാമദര്ശനതര്ഷിത: ।। ൨.൧൦൩.
വസിഷ്ഠൻ, ദശരഥന്റെ ഭാര്യമാരെ മുന്നിൽ വെച്ച്, രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് നടന്നു.
രാജപത്ന്യശ്ച ഗച്ഛന്ത്യോ മന്ദം മന്ദാകിനീം പ്രതി । ദദൃശുസ്തത്ര തത്തീര്ഥം രാമലക്ഷ്മണസേവിതമ് ।। ൨.൧൦൩.
രാജപത്നികൾ മന്ദമന്ദം മന്ദാകിനി നദിയിലേക്കു നടക്കുമ്പോൾ, അവിടെ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സേവിച്ചിരുന്ന തിരുന്തീർത്ഥം കണ്ടു.
കൌസല്യാ ബാഷ്പപൂര്ണേന മുഖേന പരിശുഷ്യതാ । സുമിത്രാമബ്രവീദ്ദീനാ യാശ്ऺചാന്യാ രാജയോഷിത: ।। ൨.൧൦൩.
കൗസല്യയുടെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞ് ഉണങ്ങിയതും, ദുഃഖഭരിതയായി സുമിത്രയോടും മറ്റ് രാജപത്നികളോടും പറഞ്ഞു.
ഇദം തേഷാമനാഥാനാം ക്ലിഷ്ടമക്ലിഷ്ടകര്മണാമ് । വനേ പ്രാക്കേവലം തീര്ഥം യേ തേ നിര്വിഷയീകൃതാ: ।। ൨.൧൦൩.
ദോഷമില്ലാത്ത പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തിട്ടും രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് കഷ്ടപ്പെടുന്ന ആനാഥരായവരുടെ തിരുന്തീർത്ഥം ഇതാണ്.
ഇത: സുമിത്രേ പുത്രസ്തേ സദാ ജലമതന്ദ്രിത: । സ്വയം ഹരതി സൌമിത്രിര്മമ പുത്രസ്യ കാരണാത് ।। ൨.൧൦൩.
സുമിത്രേ, ഇവിടെ നിന്നാണ് നിന്റെ മകൻ എപ്പോഴും എന്റെ മകന്റെ കാരണത്താൽ ക്ഷീണമില്ലാതെ വെള്ളം കൊണ്ടുവരുന്നത്.
ജഘന്യമപി തേ പുത്ര: കൃതവാന്ന തു ഗര്ഹിത: । ഭ്രാതുര്യദര്ഥസഹിതം സര്വം തദ്വിഹിതം ഗുണൈ: ।। ൨.൧൦൩.
നിന്റെ ഏറ്റവും ചെറുപ്പമകൻ പോലും കുറ്റപ്പെടുത്താൻ ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല; സഹോദരന്റെ കാരണത്താൽ ചെയ്യുന്ന എല്ലാം ഗുണപൂർവ്വം തന്നെയാണ്.
അദ്യായമപി തേ പുത്ര: ക്ലേശാനാമതഥോചിത: । നീചാനര്ഥസമാചാരം സജ്ജം കര്മ പ്രമുഞ്ചതു ।। ൨.൧൦൩.
ഇന്നും നിന്റെ മകൻ കഷ്ടങ്ങൾക്കൊന്നും പതിവില്ലാത്തവനാണെങ്കിലും, ദുർമ്മാർഗ്ഗമായ, ദു:ഖം നൽകുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കണം.
ദക്ഷിണാഗ്രേഷു ദര്ഭേഷു സാ ദദര്ശ മഹീതലേ । പിതുരിങ്ഗുദിപിണ്യാകം ന്യസ്തമായതലോചനാ ।। ൨.൧൦൩.
തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ ദർഭഗ്രാസുകളിൽ, ഭൂമിയിൽ, തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ഇങ്ങുടി പിണ്യാകം കൗസല്യ വിശാലമായ കണ്ണുകളാൽ കണ്ടു.
തം ഭൂമൌ പിതുരാര്തേന ന്യസ്തം രാമേണ വീക്ഷ്യ സാ । ഉവാച ദേവീ കൌസല്യാ സര്വാ ദശരഥസ്ത്രിയ: ।। ൨.൧൦൩.
ഭൂമിയിൽ രാമൻ പിതാവിന്റെ ദുഃഖത്തിൽ വെച്ചിരുന്ന ആ പിണ്യാകം കണ്ടു, രാജ്ഞി കൗസല്യ എല്ലാ ദശരഥഭാര്യമാരോടും പറഞ്ഞു.
ഇദമിക്ഷ്വാകുനാഥസ്യ രാഘവസ്യ മഹാത്മന: । രാഘവേണ പിതുര്ദത്തം പശ്യതൈതദ്യഥാവിധി ।। ൨.൧൦൩.
ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ മഹാത്മാവായ ദശരഥന്റെ മകനായ രാഘവൻ തന്റെ പിതാവിനായി യഥാവിധി അർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതാണിത്; ഇതു നോക്കൂ.
തസ്യ ദേവസമാനസ്യ പാര്ഥിവസ്യ മഹാത്മന: । നൈതദൌപയികം മന്യേ ഭുക്തഭോഗസ്യ ഭോജനമ് ।। ൨.൧൦൩.
ദേവന്മാരെപ്പോലെ മഹത്വമുള്ള ആ രാജാവിന്, എല്ലാ ആനന്ദങ്ങളും അനുഭവിച്ചശേഷം ഈ ഭക്ഷണം യോജിച്ചതല്ലെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു.
ചതുരന്താം മഹീം ഭുക്ത്വാ മഹേന്ദ്രസദൃശോ വിഭു: । കഥമിങ്ഗുദിപിണ്യാകം സ ഭുങ്ക്തേ വസുധാധിപ: ।। ൨.൧൦൩.
നാലു ദിക്കുകളിലേക്കുമുള്ള ഭൂമി ഭരിച്ച മഹേന്ദ്രനോട് സമാനനായ ഭൂപതി, ഇപ്പൊഴെങ്ങനെ ഇങ്ങുഡി പഴവും പിണ്യാകവും മാത്രം കഴിക്കുന്നു?
അതോ ദു:ഖതരം ലോകേ ന കിഞ്ചിത് പ്രതിഭാതി മാ । യത്ര രാമ: പിതുര്ദദ്യാദിങ്ഗുദീക്ഷോദമൃദ്ധിമാന് ।। ൨.൧൦൩.
ലോകത്തിൽ ഇതിലധികം ദുഃഖകരമായത് ഒന്നുമില്ലെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു; സമൃദ്ധനായ രാമൻ തന്റെ അച്ഛന് ഇങ്ങുഡി പഴവും തേനും മാത്രം നൽകേണ്ടിവരുന്നത്.
രാമേണേങ്ഗുദിപിണ്യാകം പിതുര്ദത്തം സമീക്ഷ്യ മേ । കഥം ദു:ഖേന ഹൃദയം ന സ്ഫോടതി സഹസ്രധാ ।। ൨.൧൦൩.
രാമൻ അച്ഛന് ഇങ്ങുഡി പിണ്യാകം നൽകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ എന്റെ ഹൃദയം ആയിരം തവണ തകർന്നുപോകാതെ എങ്ങനെ നിലനിൽക്കുന്നു?
ശ്രുതിസ്തു ഖല്വിയം സത്യാ ലൌകികീ പ്രതിഭാതി മാ । യദന്ന: പുരുഷോ ഭവതി തദന്നാസ്തസ്യ ദേവതാ: ।। ൨.൧൦൩.
ഒരു മനുഷ്യൻ എന്ത് ഭക്ഷണം കഴിക്കുമോ, അതുപോലെയാണ് അവനെ സംരക്ഷിക്കുന്ന ദേവതകളും എന്ന ലോകത്തിൽ പറയുന്ന ഈ വാക്ക് ശരിയാണെന്ന് എനിക്ക് ഇപ്പോൾ തോന്നുന്നു.
ഏവമാര്ത്താം സപത്ന്യസ്താ ജഗ്മുരാശ്വാസ്യ താം തദാ । ദദൃശുശ്ചാശ്രമേ രാമം സ്വര്ഗച്യുതമിവാമരമ് ।। ൨.൧൦൩.
അവളെ അത്ര ദുഃഖിതയായി കണ്ട സഹപത്നികൾ അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; അവർ ആശ്രമത്തിൽ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് വീണ ദേവനെപ്പോലെ രാമനെ കണ്ടു.
സര്വഭോഗൈ: പരിത്യക്തം രാമം സമ്പ്രേക്ഷ്യ മാതര: । ആര്ത്താ മുമുചുരശ്രൂണി സസ്വരം ശോകകര്ശിതാ: ।। ൨.൧൦൩.
എല്ലാ ആനന്ദങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖത്തിൽ കഠിനമായ മാതാക്കൾ ഉച്ചത്തിൽ കണ്ണുനീർ ഒഴിച്ചു.
താസാം രാമ: സമുത്ഥായ ജഗ്രാഹ ചരണാന് ശുഭാന് । മാതഽണാം മനുജവ്യാഘ്ര: സര്വാസാം സത്യസങ്ഗര: ।। ൨.൧൦൩.
മനുഷ്യരിൽ സിംഹനായും വാഗ്ദത്തത്തിൽ ഉറച്ചവനുമായ രാമൻ എഴുന്നേറ്റ് എല്ലാ അമ്മമാരുടെയും പുണ്യമായ കാലുകൾ സ്പർശിച്ചു.
താ: പാണിഭി: സുഖസ്പര്ശൈര്മൃദ്വങ്ഗുലിതലൈ: ശുഭൈ: । പ്രമമാര്ജൂ രജ: പൃഷ്ഠാദ്രാമസ്യായതലോചനാ: ।। ൨.൧൦൩.
വിപുലമായ കണ്ണുകളുള്ള ആ സ്ത്രീകൾ, തങ്ങളുടെ മൃദുവും സ്നേഹപൂർവവുമായ വിരലുകൾകൊണ്ട് രാമന്റെ പുറത്ത് നിന്നുള്ള പൊടി സാവധാനം തുടച്ചു നീക്കി.
സൌമിത്രിരപി താ: സര്വാ: മാതഽ: സമ്പ്രേക്ഷ്യ ദു:ഖിത: । അഭ്യവാദയതാസക്തം ശനൈ രാമാദനന്തരമ് ।। ൨.൧൦൩.
സൗമിത്രിയും, എല്ലാ അമ്മമാരെയും ദുഃഖിതരായി കണ്ടപ്പോൾ, രാമന്റെ പിന്നാലെ ആഴത്തിലുള്ള സ്നേഹത്തോടെ അവരെ വിനീതമായി വന്ദിച്ചു.
യഥാ രാമേ തഥാ തസ്മിന് സര്വാ വവൃതിരേ സ്ത്രിയ: । വൃത്തിം ദശരഥാജ്ജാതേ ലക്ഷ്മണേ ശുഭലക്ഷണേ ।। ൨.൧൦൩.
ദശരഥന്റെ പുത്രനും ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള ലക്ഷ്മണനോടും, അവർ രാമനോടുണ്ടായിരുന്ന പോലെ തന്നെ സ്നേഹം സ്ത്രീകൾ കാണിച്ചു.
സീതാപി ചരണാംസ്താസാമുപസംഗൃഹ്യ ദു:ഖിതാ । ശ്വശ്രൂണാമശ്രുപൂര്ണാക്ഷീ സാ ബഭൂവാഗ്രത: സ്ഥിതാ ।। ൨.൧൦൩.
സീതയും ദുഃഖിതയായി ആ അമ്മമാരുടെയും കാലുകൾ സ്പർശിച്ചു; കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ് അവളുടെ അമ്മമാരുടെ മുന്നിൽ നിന്നു.