തേഷാം തു രുദതാം ശബ്ദാത് പ്രതിശ്രുത്കോ ഽഭവദ്ഗിരൌ । ഭ്രാതഽണാം സഹ വൈദേഹ്യാ: സിംഹാനാമിവ നര്ദതാമ് ।। ൨.൧൦൨.
അവർ കരയുന്ന ശബ്ദം മലയിൽ പ്രതിധ്വനിയായി, സഹോദരന്മാരും വൈദേഹിയും സിംഹങ്ങൾ പോലെ നിലവിളിച്ചു.
മഹാബലാനാം രുദതാം കുര്വതാമുദകം പിതു: । വിജ്ഞായ തുമുലം ശബ്ദം ത്രസ്താ ഭരതസൈനികാ: ।। ൨.൧൦൨.
ശക്തരായവർ അച്ഛനു വേണ്ടി ജലതർപ്പണം ചെയ്യുമ്പോൾ ഉയർന്ന ആ വലിയ കരച്ചിൽ കേട്ട് ഭരതന്റെ സൈനികർ ഭയപ്പെട്ടു.
അബ്രുവംശ്ചാപി രാമേണ ഭരത: സങ്ഗതോ ധ്രുവമ് । തേഷാമേവ മഹാഞ്ഛബ്ദ: ശോചതാം പിതരം മൃതമ് ।। ൨.൧൦൨.
അവർ പറഞ്ഞു: "ഭരതൻ രാമനുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്നത് ഉറപ്പാണ്; അച്ഛനെ നഷ്ടപ്പെട്ട് ദുഃഖിക്കുന്നവരുടെ വലിയ ശബ്ദമാണിത്."
അഥ വാസാന് പരിത്യജ്യ തം സര്വേ ഽഭിമുഖാ: സ്വനമ് । അപ്യേകമനസോ ജഗ്മുര്യഥാസ്ഥാനം പ്രധാവിതാ: ।। ൨.൧൦൨.
അതിനുശേഷം അവരൊക്കെയും താമസസ്ഥലങ്ങൾ വിട്ട്, ഒരേ മനസ്സോടെ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സ്ഥലം തേടി ഓടി അതേ ദിശയിലേക്ക് പോയി.
ഹയൈരന്യേ ഗജൈരന്യേ രഥൈരന്യേ സ്വലങ്കൃതൈ: । സുകുമാരാസ്തഥൈവാന്യേ പദ്ഭിരേവ നരാ യയു: ।। ൨.൧൦൨.
ചിലർ കുതിരകളിൽ, ചിലർ ആനകളിൽ, ചിലർ അലങ്കരിച്ച രഥങ്ങളിൽ, അതുപോലെ ചില സുന്ദരരായ പുരുഷന്മാർ കാൽനടയായി പോയി.
അചിരപ്രോഷിതം രാമം ചിരവിപ്രോഷിതം യഥാ । ദ്രഷ്ടുകാമോ ജന: സര്വോ ജഗാമ സഹസാശ്രമമ് ।। ൨.൧൦൨.
നേരത്തെ തന്നെ പ്രവാസത്തിലായ രാമനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാവരും അതിവേഗം ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.
ഭ്രാതഽണാം ത്വരിതാസ്തത്ര ദ്രഷ്ടുകാമാ: സമാഗമമ് । യയുര്ബഹുവിധൈര്യാനൈ: ഖുരനേമിസ്വനാകുലൈ: ।। ൨.൧൦൨.
സഹോദരന്മാരെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചവർ പലവിധ വാഹനങ്ങളിൽ കുതിരകളും ചക്രങ്ങളുമുള്ള ശബ്ദത്തോടെ അവിടെ ചേർന്നു.
സാ ഭൂമിര്ബഹുഭിര്യാനൈ: ഖുരനേമിസമാഹതാ । മുമോച തുമുലം ശബ്ദം ദ്യൌരിവാഭ്രസമാഗമേ ।। ൨.൧൦൨.
പല വാഹനങ്ങളും കുതിരകളുടെയും ചക്രങ്ങളുടെയും അടിയാൽ ആ ഭൂമി വലിയ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചു; മേഘങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർന്നപ്പോൾ ആകാശം ഉണ്ടാക്കുന്ന ശബ്ദംപോലെ.
തേന വിത്രാസിതാ നാഗാ: കരേണുപരിവാരിതാ: । ആവാസയന്തോ ഗന്ധേന ജഗ്മുരന്യദ്വനം തത: ।। ൨.൧൦൨.
ആ ശബ്ദം കേട്ട്, കുഞ്ഞുങ്ങളുമായി ചുറ്റപ്പെട്ട ആനകൾ ഭയന്ന്, തങ്ങളുടെ സുഗന്ധം പരത്തിക്കൊണ്ട് മറ്റൊരു കാടിലേക്ക് പോയി.
വരാഹവൃകസങ്ഘാശ്ച മഹിഷാ: സര്പ്പവാനരാ: । വ്യാഘ്രഗോകര്ണഗവയാ: വിത്രേസു: പൃഷതൈഃ സഹ ।। ൨.൧൦൨.
പന്നികൾ, നായ്ക്കൾ, കാട്ടുപോത്തുകൾ, പാമ്പുകൾ, കുരങ്ങുകൾ, കടുവകൾ, കാട്ടുപോത്തുകൾ, ഗവയങ്ങൾ, പുള്ളിക്കുരങ്ങുകൾ എന്നിവയും ഭയന്ന് ഓടി.
രഥാങ്ഗസാഹ്വാ നത്യൂഹാ: ഹംസാ: കാരണ്ഡവാ: പ്ലവാ: । തഥാ പുംസ്കോകിലാ: ക്രൌഞ്ചാ വിസംജ്ഞാ ഭേജിരേ ദിശ: ।। ൨.൧൦൨.
രഥാംഗസാഹ്വ, നത്യൂഹ, ഹംസ, കാരണ്ടവ, പ്ലവ, ആൺ കുയിൽ, ക്രൗഞ്ചം എന്നിങ്ങനെയുള്ള പക്ഷികൾ എല്ലാം ഭയത്താൽ വിവിധ ദിശകളിലേക്ക് ചിതറിപ്പോയി.
തേന ശബ്ദേന വിത്രസ്തൈരാകാശം പക്ഷിഭിര്വൃതമ് । മനുഷ്യൈരാവൃതാ ഭൂമിരുഭയം പ്രബഭൌ തദാ ।। ൨.൧൦൨.
ആ ശബ്ദം കേട്ട് ഭയപ്പെട്ട പക്ഷികൾ ആകാശം നിറച്ചു; മനുഷ്യർ ഭൂമിയെ നിറച്ചു; അപ്പോൾ ആകാശവും ഭൂമിയും ഒരുപോലെ ഭംഗിയായി തെളിഞ്ഞു.
തതസ്തം പുരുഷവ്യാഘ്രം യശസ്വിനമരിന്ദമമ് । ആസീനം സ്ഥണ്ഡിലേ രാമം ദദര്ശ സഹസാ ജന: ।। ൨.൧൦൨.
അപ്പോൾ അപ്രതീക്ഷിതമായി ജനങ്ങൾ ശത്രുക്കളാൽ ജയിക്കപ്പെടാത്ത, പ്രശസ്തനായ പുരുഷസിംഹനായ രാമനെ നിലത്തിരുത്തി ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു.
വിഗര്ഹമാണ: കൈകേയീം സഹിതോ മന്ഥരാമപി । അഭിഗമ്യ ജനോ രാമം ബാഷ്പപൂര്ണമുഖോ ഽഭവത് ।। ൨.൧൦൨.
കൈകേയിയെയും മന്തരയെയും കുറ്റപ്പെടുത്തി ജനങ്ങൾ രാമന്റെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു; അവരുടെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
താന്നരാന് ബാഷ്പപൂര്ണാക്ഷാന് സമീക്ഷ്യാഥ സുദു:ഖിതാന് । പര്യ്യഷ്വജത ധര്മജ്ഞ: പിതൃവന്മാതൃവച്ച സ: ।। ൨.൧൦൨.
അവരുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞതും, അതിയായി ദുഃഖിതരായവരെയും കണ്ടു, ധർമ്മജ്ഞനായ രാമൻ അവരെ അച്ഛൻ മക്കളെപോലെയും അമ്മ കുട്ടികളെപോലെയും അണഞ്ഞു.
സ തത്ര കാംച്ചിത് പരിഷസ്വജേ നരാന്നരാശ്ച കേചിത്തു തമഭ്യവാദയന് । ചകാര സര്വാന് സവയസ്യ ബാന്ധവാന് യഥാര്ഹമാസാദ്യ തദാ നൃപാത്മജ: ।। ൨.൧൦൨.
അവിടെ ചില പുരുഷന്മാരെ രാമൻ അണഞ്ഞു; ചിലർ അവനെ വന്ദിച്ചു; രാജകുമാരൻ അവിടെ തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും യഥോചിതം ആദരിച്ചു.
സ തത്ര തേഷാം രുദതാം മഹാത്മനാം ഭുവം ച ഖം ചാനുനിനാദയന് സ്വന: । ഗുഹാ ഗിരീണാം ച ദിശശ്ച സന്തതം മൃദങ്ഗഘോഷപ്രതിമ: പ്രശുശ്രുവേ ।। ൨.൧൦൨.
അവിടെ മഹാത്മാക്കളായവരുടെ കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദം ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും മുഴങ്ങിപ്പോയി; ഗുഹകളും പർവതങ്ങളും എല്ലാ ദിശകളും ആ ശബ്ദം മൃദംഗമേളം പോലെ തുടർച്ചയായി കേട്ടു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വ്യുത്തരശതതമ:സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ നൂറിനിരണ്ടാമത്തെ സർഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ത്ര്യധികശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center വസിഷ്ഠ: പുരത: കൃത്വാ ദാരാന് ദശരഥസ്യ ച । അഭിചക്രാമ തം ദേശം രാമദര്ശനതര്ഷിത: ।। ൨.൧൦൩.
വസിഷ്ഠൻ, ദശരഥന്റെ ഭാര്യമാരെ മുന്നിൽ വെച്ച്, രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് നടന്നു.
രാജപത്ന്യശ്ച ഗച്ഛന്ത്യോ മന്ദം മന്ദാകിനീം പ്രതി । ദദൃശുസ്തത്ര തത്തീര്ഥം രാമലക്ഷ്മണസേവിതമ് ।। ൨.൧൦൩.
രാജപത്നികൾ മന്ദമന്ദം മന്ദാകിനി നദിയിലേക്കു നടക്കുമ്പോൾ, അവിടെ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സേവിച്ചിരുന്ന തിരുന്തീർത്ഥം കണ്ടു.
കൌസല്യാ ബാഷ്പപൂര്ണേന മുഖേന പരിശുഷ്യതാ । സുമിത്രാമബ്രവീദ്ദീനാ യാശ്ऺചാന്യാ രാജയോഷിത: ।। ൨.൧൦൩.
കൗസല്യയുടെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞ് ഉണങ്ങിയതും, ദുഃഖഭരിതയായി സുമിത്രയോടും മറ്റ് രാജപത്നികളോടും പറഞ്ഞു.
ഇദം തേഷാമനാഥാനാം ക്ലിഷ്ടമക്ലിഷ്ടകര്മണാമ് । വനേ പ്രാക്കേവലം തീര്ഥം യേ തേ നിര്വിഷയീകൃതാ: ।। ൨.൧൦൩.
ദോഷമില്ലാത്ത പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തിട്ടും രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് കഷ്ടപ്പെടുന്ന ആനാഥരായവരുടെ തിരുന്തീർത്ഥം ഇതാണ്.
ഇത: സുമിത്രേ പുത്രസ്തേ സദാ ജലമതന്ദ്രിത: । സ്വയം ഹരതി സൌമിത്രിര്മമ പുത്രസ്യ കാരണാത് ।। ൨.൧൦൩.
സുമിത്രേ, ഇവിടെ നിന്നാണ് നിന്റെ മകൻ എപ്പോഴും എന്റെ മകന്റെ കാരണത്താൽ ക്ഷീണമില്ലാതെ വെള്ളം കൊണ്ടുവരുന്നത്.
ജഘന്യമപി തേ പുത്ര: കൃതവാന്ന തു ഗര്ഹിത: । ഭ്രാതുര്യദര്ഥസഹിതം സര്വം തദ്വിഹിതം ഗുണൈ: ।। ൨.൧൦൩.
നിന്റെ ഏറ്റവും ചെറുപ്പമകൻ പോലും കുറ്റപ്പെടുത്താൻ ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല; സഹോദരന്റെ കാരണത്താൽ ചെയ്യുന്ന എല്ലാം ഗുണപൂർവ്വം തന്നെയാണ്.
അദ്യായമപി തേ പുത്ര: ക്ലേശാനാമതഥോചിത: । നീചാനര്ഥസമാചാരം സജ്ജം കര്മ പ്രമുഞ്ചതു ।। ൨.൧൦൩.
ഇന്നും നിന്റെ മകൻ കഷ്ടങ്ങൾക്കൊന്നും പതിവില്ലാത്തവനാണെങ്കിലും, ദുർമ്മാർഗ്ഗമായ, ദു:ഖം നൽകുന്ന പ്രവൃത്തികൾ ഉപേക്ഷിക്കണം.
ദക്ഷിണാഗ്രേഷു ദര്ഭേഷു സാ ദദര്ശ മഹീതലേ । പിതുരിങ്ഗുദിപിണ്യാകം ന്യസ്തമായതലോചനാ ।। ൨.൧൦൩.
തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ ദർഭഗ്രാസുകളിൽ, ഭൂമിയിൽ, തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ഇങ്ങുടി പിണ്യാകം കൗസല്യ വിശാലമായ കണ്ണുകളാൽ കണ്ടു.
തം ഭൂമൌ പിതുരാര്തേന ന്യസ്തം രാമേണ വീക്ഷ്യ സാ । ഉവാച ദേവീ കൌസല്യാ സര്വാ ദശരഥസ്ത്രിയ: ।। ൨.൧൦൩.
ഭൂമിയിൽ രാമൻ പിതാവിന്റെ ദുഃഖത്തിൽ വെച്ചിരുന്ന ആ പിണ്യാകം കണ്ടു, രാജ്ഞി കൗസല്യ എല്ലാ ദശരഥഭാര്യമാരോടും പറഞ്ഞു.
ഇദമിക്ഷ്വാകുനാഥസ്യ രാഘവസ്യ മഹാത്മന: । രാഘവേണ പിതുര്ദത്തം പശ്യതൈതദ്യഥാവിധി ।। ൨.൧൦൩.
ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ മഹാത്മാവായ ദശരഥന്റെ മകനായ രാഘവൻ തന്റെ പിതാവിനായി യഥാവിധി അർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതാണിത്; ഇതു നോക്കൂ.
തസ്യ ദേവസമാനസ്യ പാര്ഥിവസ്യ മഹാത്മന: । നൈതദൌപയികം മന്യേ ഭുക്തഭോഗസ്യ ഭോജനമ് ।। ൨.൧൦൩.
ദേവന്മാരെപ്പോലെ മഹത്വമുള്ള ആ രാജാവിന്, എല്ലാ ആനന്ദങ്ങളും അനുഭവിച്ചശേഷം ഈ ഭക്ഷണം യോജിച്ചതല്ലെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു.
ചതുരന്താം മഹീം ഭുക്ത്വാ മഹേന്ദ്രസദൃശോ വിഭു: । കഥമിങ്ഗുദിപിണ്യാകം സ ഭുങ്ക്തേ വസുധാധിപ: ।। ൨.൧൦൩.
നാലു ദിക്കുകളിലേക്കുമുള്ള ഭൂമി ഭരിച്ച മഹേന്ദ്രനോട് സമാനനായ ഭൂപതി, ഇപ്പൊഴെങ്ങനെ ഇങ്ങുഡി പഴവും പിണ്യാകവും മാത്രം കഴിക്കുന്നു?