പുരാ പ്രേക്ഷ്യ സുവൃത്തം മാം പിതാ യാന്യാഹ സാന്ത്വയന് । വാക്യാനി താനി ശ്രോഷ്യാമി കുത: കര്ണസുഖാന്യഹമ് ।। ൨.൧൦൨.
മുൻപൊരിക്കൽ ഞാൻ നല്ല പെരുമാറ്റം കാണിച്ചപ്പോൾ അച്ഛൻ എന്നെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് സ്നേഹപൂർവം സംസാരിക്കുമായിരുന്നു. ആ മധുരവാക്കുകൾ ഇനി എങ്ങനെ ഞാൻ കേൾക്കാൻ കഴിയും?
ഏവമുക്ത്വാ സ ഭരതം ഭാര്യാമഭ്യേത്യ രാഘവ: । ഉവാച ശോകസന്തപ്ത: പൂര്ണചന്ദ്രനിഭാനനാമ് ।। ൨.൧൦൨.
ഇങ്ങനെ ഭരതനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, രാഘവൻ പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖമുള്ള ഭാര്യയോടു സമീപിച്ച്, ദുഃഖത്തിൽ ആകുലനായി അവളോട് പറഞ്ഞു.
സീതേ മൃതസ്തേ ശ്വശുര: പിത്രാ ഹീനോ ഽസി ലക്ഷ്മണ । ഭരതോ ദു:ഖമാചഷ്ടേ സ്വര്ഗതം പൃഥിവീപതിമ് ।। ൨.൧൦൨.
സീതേ, നിന്റെ ശ്വശുരൻ മരിച്ചിരിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണാ, നീയും അച്ഛനില്ലാത്തവനാണ്. ഭരതൻ ദുഃഖത്തോടെ രാജാവ് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയെന്നു പറയുന്നു.
തതോ ബഹുഗുണം തേഷാം ബാഷ്പം നേത്രേഷ്വജായത । തഥാ ബ്രുവതി കാകുത്സ്ഥേ കുമാരാണാം യശസ്വിനാമ് ।। ൨.൧൦൨.
കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചപ്പോൾ, ആ പ്രശസ്തനായ രാജകുമാരന്മാരുടെ കണ്ണുകളിൽ ധാരാളം കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞു.
തതസ്തേ ഭ്രാതര: സര്വേ ഭൃശമാശ്വാസ്യ രാഘവമ് । അബ്രുവന് ജഗതീഭര്ത്തു: ക്രിയതാമുദകം പിതു: ।। ൨.൧൦൨.
അപ്പോൾ എല്ലാ സഹോദരന്മാരും രാഘവനെ ഏറെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, 'നമ്മുടെ അച്ഛനായ ഭൂമിയുടെ രക്ഷിതാവിനായി ജലകർമ്മം നടത്തണം' എന്നു പറഞ്ഞു.
സാ സീതാ ശ്വശുരം ശ്രുത്വാ സ്വര്ഗലോകഗതം നൃപമ് । നേത്രാഭ്യാമശ്രുപൂര്ണാഭ്യാമശകന്നേക്ഷിതും പതിമ് ।। ൨.൧൦൨.
ശ്വശുരൻ രാജാവ് സ്വർഗലോകത്തിലേക്കു പോയെന്നു സീത കേട്ടപ്പോൾ, അവളുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീരാൽ നിറഞ്ഞു, ഭർത്താവിനെ നോക്കാൻ പോലും അവൾക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല.
സാന്ത്വയിത്വാ തു താം രാമോ രുദന്തീം ജനകാത്മജാമ് । ഉവാച ലക്ഷ്മണം തത്ര ദു:ഖിതോ ദു:ഖിതം വച: ।। ൨.൧൦൨.
അപ്പോൾ രാമൻ, കരയുന്ന ജനകാത്മജയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം, ദുഃഖിതനായ അവൻ അവിടെയുള്ള ലക്ഷ്മണനോടു, ദുഃഖത്തിൽ ആകുലനായ സഹോദരനോടു, വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ആനയേങ്ഗുദിപിണ്യാകം ചീരമാഹര ചോത്തരമ് । ജലക്രിയാര്ഥം താതസ്യ ഗമിഷ്യാമി മഹാത്മന: ।। ൨.൧൦൨.
ഇങ്ങുടി പിണ്യാകം കൊണ്ടുവരികയും, മേൽചീരം കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്യു; ഞാൻ മഹാത്മാവായ അച്ഛനു വേണ്ടി ജലകർമ്മം നടത്താൻ പോകുന്നു.
സീതാ പുരസ്താദ്വ്രജതുത്വമേനാമഭിതോ വ്രജ । അഹം പശ്ചാദ്ഗമിഷ്യാമി ഗതിര്ഹ്യേഷാ സുദാരുണാ ।। ൨.൧൦൨.
സീത മുന്നോട്ട് പോകട്ടെ, നീ അവളെ ഒപ്പം നടക്കുക; ഞാൻ പിന്നിൽ വരാം, കാരണം ഈ വഴി വളരെ കഠിനമാണ്.
തതോ നിത്യാനുഗസ്തേഷാം വിദിതാത്മാ മഹാമതി: । മൃദുര്ദാന്തശ്ച ശാന്തശ്ച രാമേ ച ദൃഢഭക്തിമാന് ।। ൨.൧൦൨.
തുടർന്ന്, സുമിത്രയുടെ മകൻ, എപ്പോഴും അവർക്കൊപ്പം ഉള്ളവൻ, ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവൻ, മഹാമതിയുള്ളവൻ, സൗമ്യനും ശാന്തനും രാമനോടു ദൃഢമായ ഭക്തിയുള്ളവനും ആയവൻ—
സുമന്ത്രസ്തൈര്നൃപസുതൈ: സാര്ദ്ധമാശ്വാസ്യ രാഘവമ് । അവാതാരയദാലമ്ബ്യ നദീം മന്ദാകിനീം ശിവാമ് ।। ൨.൧൦൨.
സുമന്ത്രൻ രാജകുമാരന്മാരോടൊപ്പം രാഘവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അവനെ പിടിച്ചു സഹായിച്ച് ശുഭമായ മന്ദാകിനി നദിയിലേക്ക് ഇറക്കി.
തേ സുതീര്ഥാം തത: കൃച്ഛ്രാദുപാഗമ്യ യശസ്വിന: । നദീം മന്ദാകിനീം രമ്യാം സദാ പുഷ്പിതകാനനാമ് ।। ൨.൧൦൨.
അവർ, പ്രശസ്തരായവർ, കഷ്ടതയോടെ സുന്ദരമായ, എപ്പോഴും പുഷ്പഭരിതമായ കാനനങ്ങൾ ഉള്ള മന്ദാകിനി നദിയുടെ തീരത്ത് എത്തി.
ശീഘ്രസ്രോതസമാസാദ്യ തീര്ഥം ശിവമകര്ദ്ദമമ് । സിഷിചുസ്തൂദകം രാജ്ഞേ തത്രൈതത്തേ ഭവത്വിതി ।। ൨.൧൦൨.
വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന വെള്ളമുള്ള, ശുദ്ധവും ചെളിയില്ലാത്തതുമായ ഒരു തീരത്ത് എത്തി, അവർ അവിടെ വെള്ളം ഒഴിച്ച്, "രാജാവേ, ഇതു നിങ്ങള്ക്ക് ആയിരിക്കട്ടെ" എന്നു പറഞ്ഞു.
പ്രഗൃഹ്യ ച മഹീപാലോ ജലപൂരിതമഞ്ജലിമ് । ദിശം യാമ്യാമഭിമുഖോ രുദന് വചനമബ്രവീത് ।। ൨.൧൦൨.
ഭൂമിയുടെ അധിപൻ കൈകൾ ചേർത്ത് വെള്ളം നിറച്ച്, തെക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഏതത്തേ രാജശാര്ദൂല വിമലം തോയമക്ഷയമ് । പിതൃലോകഗതസ്യാദ്യ മദ്ദത്തമുപതിഷ്ഠതു ।। ൨.൧൦൨.
രാജാവേ, രാജശ്രേഷ്ഠനേ, പിതൃലോകത്തേക്ക് പോയ നിങ്ങള്ക്ക് ഞാൻ ഇന്ന് സമർപ്പിക്കുന്ന ഈ ശുദ്ധവും ക്ഷയിക്കാത്തതുമായ വെള്ളം ലഭിക്കട്ടെ.
തതോ മന്ദാകിനീതീരാത് പ്രത്യുത്തീര്യ്യ സ രാഘവ: । പിതുശ്ചകാര തേജസ്വീ നിവാപം ഭ്രാതൃഭി: സഹ ।। ൨.൧൦൨.
അതിനുശേഷം രാഘവൻ മന്ദാകിനി നദിയുടെ തീരത്തിൽ നിന്ന് തിരിച്ചിറങ്ങി, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം അച്ഛനു വേണ്ടി ജലതർപ്പണം നടത്തി.
ഐങ്ഗുദം ബദരീമിശ്രം പിണ്യാകം ദര്ഭസംസ്തരേ । ന്യസ്യ രാമ: സുദു:ഖാര്ത്തോ രുദന് വചനമബ്രവീത് ।। ൨.൧൦൨.
അയങ്കുടവും ബദരിയും ചേർത്ത പിണ്യാകം ദർഭയിലമിടയിൽ വെച്ച്, രാമൻ അതിയായ ദുഃഖത്തിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഇദം ഭുങ്ക്ഷ്വ മഹാരാജ പ്രീതോ യദശനാ വയമ് । യദന്ന: പുരുഷോ ഭവതി തദന്നാസ്തസ്യ ദേവതാ: ।। ൨.൧൦൨.
മഹാരാജാവേ, ഞങ്ങൾക്കു ഉചിതമായ ഭക്ഷണം ഇല്ലാത്തതിനാൽ, ദയവായി സന്തോഷത്തോടെ ഇതു സ്വീകരിക്കണമേ. മനുഷ്യൻ എന്ത് ഭക്ഷണമാണു കഴിക്കുന്നത്, അതേ ഭക്ഷണമാണ് അവന്റെ പിതൃദേവതകൾക്കും ലഭിക്കുന്നത്.
തതസ്തേനൈവ മാര്ഗേണ പ്രത്യുത്തീര്യ്യ നദീതടാത് । ആരുരോഹ നരവ്യാഘ്രോ രമ്യസാനും മഹീധരമ് ।। ൨.൧൦൨.
അതിനുശേഷം ആ മനുഷ്യസിംഹൻ അതേ വഴിയിലൂടെ നദീതീരത്തിൽ നിന്ന് തിരിച്ചിറങ്ങി, മനോഹരമായ മലയുടെ കുന്നിൽ കയറി.
തത: പര്ണകുടീദ്വാരമാസാദ്യ ജഗതീപതി: । പരിജഗ്രാഹ ബാഹുഭ്യാമുഭൌ ഭരതലക്ഷ്മണൌ ।। ൨.൧൦൨.
അതിനുശേഷം ഭൂമിയുടെ അധിപൻ പർണകുടിയുടെ വാതിലിൽ എത്തി, ഭരതനും ലക്ഷ്മണനെയും കൈകൾകൊണ്ട് അണച്ചു.
തേഷാം തു രുദതാം ശബ്ദാത് പ്രതിശ്രുത്കോ ഽഭവദ്ഗിരൌ । ഭ്രാതഽണാം സഹ വൈദേഹ്യാ: സിംഹാനാമിവ നര്ദതാമ് ।। ൨.൧൦൨.
അവർ കരയുന്ന ശബ്ദം മലയിൽ പ്രതിധ്വനിയായി, സഹോദരന്മാരും വൈദേഹിയും സിംഹങ്ങൾ പോലെ നിലവിളിച്ചു.
മഹാബലാനാം രുദതാം കുര്വതാമുദകം പിതു: । വിജ്ഞായ തുമുലം ശബ്ദം ത്രസ്താ ഭരതസൈനികാ: ।। ൨.൧൦൨.
ശക്തരായവർ അച്ഛനു വേണ്ടി ജലതർപ്പണം ചെയ്യുമ്പോൾ ഉയർന്ന ആ വലിയ കരച്ചിൽ കേട്ട് ഭരതന്റെ സൈനികർ ഭയപ്പെട്ടു.
അബ്രുവംശ്ചാപി രാമേണ ഭരത: സങ്ഗതോ ധ്രുവമ് । തേഷാമേവ മഹാഞ്ഛബ്ദ: ശോചതാം പിതരം മൃതമ് ।। ൨.൧൦൨.
അവർ പറഞ്ഞു: "ഭരതൻ രാമനുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്നത് ഉറപ്പാണ്; അച്ഛനെ നഷ്ടപ്പെട്ട് ദുഃഖിക്കുന്നവരുടെ വലിയ ശബ്ദമാണിത്."
അഥ വാസാന് പരിത്യജ്യ തം സര്വേ ഽഭിമുഖാ: സ്വനമ് । അപ്യേകമനസോ ജഗ്മുര്യഥാസ്ഥാനം പ്രധാവിതാ: ।। ൨.൧൦൨.
അതിനുശേഷം അവരൊക്കെയും താമസസ്ഥലങ്ങൾ വിട്ട്, ഒരേ മനസ്സോടെ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സ്ഥലം തേടി ഓടി അതേ ദിശയിലേക്ക് പോയി.
ഹയൈരന്യേ ഗജൈരന്യേ രഥൈരന്യേ സ്വലങ്കൃതൈ: । സുകുമാരാസ്തഥൈവാന്യേ പദ്ഭിരേവ നരാ യയു: ।। ൨.൧൦൨.
ചിലർ കുതിരകളിൽ, ചിലർ ആനകളിൽ, ചിലർ അലങ്കരിച്ച രഥങ്ങളിൽ, അതുപോലെ ചില സുന്ദരരായ പുരുഷന്മാർ കാൽനടയായി പോയി.
അചിരപ്രോഷിതം രാമം ചിരവിപ്രോഷിതം യഥാ । ദ്രഷ്ടുകാമോ ജന: സര്വോ ജഗാമ സഹസാശ്രമമ് ।। ൨.൧൦൨.
നേരത്തെ തന്നെ പ്രവാസത്തിലായ രാമനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാവരും അതിവേഗം ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.
ഭ്രാതഽണാം ത്വരിതാസ്തത്ര ദ്രഷ്ടുകാമാ: സമാഗമമ് । യയുര്ബഹുവിധൈര്യാനൈ: ഖുരനേമിസ്വനാകുലൈ: ।। ൨.൧൦൨.
സഹോദരന്മാരെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചവർ പലവിധ വാഹനങ്ങളിൽ കുതിരകളും ചക്രങ്ങളുമുള്ള ശബ്ദത്തോടെ അവിടെ ചേർന്നു.
സാ ഭൂമിര്ബഹുഭിര്യാനൈ: ഖുരനേമിസമാഹതാ । മുമോച തുമുലം ശബ്ദം ദ്യൌരിവാഭ്രസമാഗമേ ।। ൨.൧൦൨.
പല വാഹനങ്ങളും കുതിരകളുടെയും ചക്രങ്ങളുടെയും അടിയാൽ ആ ഭൂമി വലിയ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചു; മേഘങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർന്നപ്പോൾ ആകാശം ഉണ്ടാക്കുന്ന ശബ്ദംപോലെ.
തേന വിത്രാസിതാ നാഗാ: കരേണുപരിവാരിതാ: । ആവാസയന്തോ ഗന്ധേന ജഗ്മുരന്യദ്വനം തത: ।। ൨.൧൦൨.
ആ ശബ്ദം കേട്ട്, കുഞ്ഞുങ്ങളുമായി ചുറ്റപ്പെട്ട ആനകൾ ഭയന്ന്, തങ്ങളുടെ സുഗന്ധം പരത്തിക്കൊണ്ട് മറ്റൊരു കാടിലേക്ക് പോയി.
വരാഹവൃകസങ്ഘാശ്ച മഹിഷാ: സര്പ്പവാനരാ: । വ്യാഘ്രഗോകര്ണഗവയാ: വിത്രേസു: പൃഷതൈഃ സഹ ।। ൨.൧൦൨.
പന്നികൾ, നായ്ക്കൾ, കാട്ടുപോത്തുകൾ, പാമ്പുകൾ, കുരങ്ങുകൾ, കടുവകൾ, കാട്ടുപോത്തുകൾ, ഗവയങ്ങൾ, പുള്ളിക്കുരങ്ങുകൾ എന്നിവയും ഭയന്ന് ഓടി.