കച്ചിദ്ധൃഷ്ടശ്ച ശൂരശ്ച മതിമാന് ധൃതിമാഞ്ഛുചി: । കുലീനശ്ചാനുരക്തശ്ച ദക്ഷ: സേനാപതി: കൃത: ।। ൨.൧൦൦.
ധൈര്യവാനും, ബുദ്ധിമാനും, സ്ഥിരതയുള്ളവനും, ശുദ്ധനും, ഉന്നത വംശജനും, വിശ്വസ്തനും, കഴിവുള്ളവനും ആയവനെ നീ സേനാധിപതിയായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
ബലവന്തശ്ച കച്ചിത്തേ മുഖ്യാ യുദ്ധവിശാരദാ: । ദൃഷ്ടാപദാനാ വിക്രാന്താസ്ത്വയാ സത്കൃത്യ മാനിതാ: ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ പ്രധാന സൈനികർ ശക്തരും, യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും, അപകടസമയങ്ങളിൽ തെളിയിച്ചവരുമാണോ? നീ അവരെ യഥാക്രമം ആദരിക്കുകയും മാനിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ടോ?
കച്ചിദ്ബലസ്യ ഭക്തം ച വേതനം ച യഥോചിതമ് । സമ്പ്രാപ്തകാലം ദാതവ്യം ദദാസി ന വിലമ്ബസേ ।। ൨.൧൦൦.
നീ സൈന്യത്തിന് ഭക്ഷണവും വേതനവും സമയത്ത് തന്നെ, വൈകാതെ, യോജിച്ച രീതിയിൽ നൽകുന്നുണ്ടോ?
കാലാതിക്രമണാച്ചൈവ ഭക്തവേതനയോര്ഭൃതാ: । ഭര്ത്തു: കുപ്യന്തി ദുഷ്യന്തി സോ ഽനര്ഥ: സുമഹാന് സ്മൃത: ।। ൨.൧൦൦.
ഭക്ഷണത്തിലും വേതനത്തിലും വൈകിയാൽ സൈനികർ കോപിക്കുകയും ദുഷിതരാകുകയും ചെയ്യും; അതു ഭരിക്കുന്നവർക്കു വലിയ ദുർഭാഗ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
കച്ചിത് സര്വേ ഽനുരക്താസ്ത്വാം കുലപുത്രാ: പ്രധാനത: । കച്ചിത്പ്രാണാംസ്തവാര്ഥേഷു സന്ത്യജന്തി സമാഹിതാ: ।। ൨.൧൦൦.
പ്രധാനമായ കുടുംബങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാവരും, പ്രത്യേകിച്ച് പ്രധാനപുത്രന്മാർ, നിന്നോടു ഭക്തിയുള്ളവരാണോ? അവർ പൂർണ്ണ മനസ്സോടെ നിന്റെ കാര്യത്തിനായി ജീവൻ പോലും ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറാണോ?
കച്ചിജ്ജാനപദോ വിദ്വാന് ദക്ഷിണ: പ്രതിഭാനവാന് । യഥോക്തവാദീ ദൂതസ്തേ കൃതോ ഭരത പണ്ഡിത: ।। ൨.൧൦൦.
ഭരതാ, നീ നാടൻ, പണ്ഡിതൻ, ചതുരൻ, പ്രഭാഷണശക്തിയുള്ളവൻ, നിർദേശിച്ചതു പോലെ സംസാരിക്കുന്നവൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ളവനെ ദൂതനായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
കച്ചിദഷ്ടാദശാന്യേഷു സ്വപക്ഷേ ദശ പഞ്ച ച । ത്രിഭിസ്ത്രിഭിരവിജ്ഞാതൈര്വേത്സി തീര്ഥാനി ചാരകൈ: ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ പക്ഷത്തും ശത്രുപക്ഷത്തും പത്ത്, അഞ്ച് എന്നിങ്ങനെ പതിനെട്ട് സ്ഥാനങ്ങൾ, ഓരോന്നിലും പരസ്പരം അറിയാത്ത മൂന്ന് ചാരന്മാരുടെ സഹായത്തോടെ നീ അറിയുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിദ്വ്യപാസ്താനഹിതാന് പ്രതിയാതാംശ്ച സര്വദാ । ദുര്ബലാനനവജ്ഞായ വര്ത്തസേ രിപുസൂദന ।। ൨.൧൦൦.
നിനക്കു അനുകൂലമല്ലാത്തവരെയും വിരോധം കാണിക്കുന്നവരെയും നീ എപ്പോഴും ഒഴിവാക്കുന്നുണ്ടോ? ദുർബലരെ അവഹേളിക്കാതെ നീ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടോ, ശത്രുനാശകാ?
കച്ചിന്ന ലോകായതികാന് ബ്രാഹ്മണാംസ്താത സേവസേ । അനര്ഥകുശലാ ഹ്യേതേ ബാലാ: പണ്ഡിതമാനിന: ।। ൨.൧൦൦.
മകനേ, ലോകദൃഷ്ടിയുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരുമായി നീ ഇടപഴകുന്നില്ലല്ലോ? അവരൊക്കെ ബാലിശരും, തങ്ങളെത്തന്നെ പണ്ഡിതരെന്നു കരുതുന്നവരും, അനാവശ്യ കാര്യങ്ങളിൽ മാത്രം നിപുണരുമാണ്.
ധര്മശാസ്ത്രേഷു മുഖ്യേഷു വിദ്യമാനേഷു ദുര്ബുധാ: । ബുദ്ധിമാന്വീക്ഷികീം പ്രാപ്യ നിരര്ഥം പ്രവദന്തി തേ ।। ൨.൧൦൦.
മൂലധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങൾ ലഭ്യമായിരിക്കുമ്പോഴും, ഈ മന്ദബുദ്ധികൾ കുറച്ച് തർക്കശാസ്ത്രം പഠിച്ച്, തങ്ങളെത്തന്നെ ബുദ്ധിമാനെന്നു കരുതി, അനാവശ്യമായ കാര്യങ്ങൾ സംസാരിക്കുന്നു.
വീരൈരധ്യുഷിതാം പൂര്വമസ്മാകം താത പൂര്വകൈ: । സത്യനാമാം ദൃഢദ്വാരാം ഹസ്ത്യശ്വരഥസങ്കുലാമ് ।। ൨.൧൦൦.
അപ്പച്ചേ, നമ്മുടെ വീരന്മാരായ പൂർവികർ താമസിച്ചിരുന്ന, സത്യനാമം ഉള്ള, ശക്തമായ വാതിലുകളും ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞ നഗരമായ അയോധ്യ ഇപ്പോഴും സമൃദ്ധിയായി നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടോ?
ബ്രാഹ്മണൈ: ക്ഷത്ऺിത്രയൈര്വൈശ്യൈ: സ്വകര്മനിരതൈ: സദാ । ജിതേന്ദ്രിയൈര്മഹോത്സാഹൈര്വൃതാമാര്യൈ: സഹസ്രശ: ।। ൨.൧൦൦.
ബ്രാഹ്മണന്മാർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ എന്നിങ്ങനെ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ജോലി നിർഭാഗ്യമായി ചെയ്യുന്നവരും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നവരും, വലിയ ഉത്സാഹമുള്ളവരും ആയിരക്കണക്കിന് സദാചാരമുള്ളവരും ചേർന്ന് ആ നഗരം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്നല്ലേ?
പ്രാസാദൈര്വിവിധാകാരൈര്വൃതാം വൈദ്യജനാകുലാമ് । കച്ചിത്സുമുദിതാം സ്ഫീതാമയോധ്യാം പരിരക്ഷസി ।। ൨.൧൦൦.
നാനാവിധ രൂപത്തിലുള്ള കൊട്ടാരങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും, വൈദ്യന്മാർ നിറഞ്ഞും, സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയും നിറഞ്ഞ അയോധ്യയെ നീ നല്ലപോലെ സംരക്ഷിക്കുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിച്ചിത്യശതൈര്ജുഷ്ട: സുനിവിഷ്ടജനാകുല: । ദേവസ്ഥാനൈ: പ്രപാഭിശ്ച തടാകൈശ്ചോപശോഭിത: ।। ൨.൧൦൦.
നൂറുകണക്കിന് ഭവനങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭംഗിയുള്ളതും, ജനങ്ങൾ കൂമ്പാരമായി താമസിക്കുന്നതും, ദേവാലയങ്ങൾ, വിശ്രമശാലകൾ, കുളങ്ങൾ എന്നിവ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ആ നഗരം ഇപ്പോഴും അങ്ങനെ തന്നെയാണോ?
പ്രഹൃഷ്ടനരനാരീക: സമാജോത്സവശോഭിത: । സുകൃഷ്ടസീമാ പശുമാന് ഹിംസാഭി: പരിവര്ജിത: ।। ൨.൧൦൦.
ആനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും, ഉത്സവങ്ങളും കൂട്ടായ്മകളും കൊണ്ട് തിളങ്ങുന്ന, നല്ലപോലെ കൃഷിചെയ്യുന്ന അതിരുകളും, പശുക്കളിൽ സമൃദ്ധിയും, ഹിംസയില്ലാത്തതുമായ ആ ദേശം ഇപ്പോഴും അങ്ങനെ തന്നെയാണോ?
അദേവമാതൃകോ രമ്യ: ശ്വാപദൈ: പരിവര്ജിത: । പരിത്യക്തോ ഭയൈ: സര്വൈ: ഖനിഭിശ്ചോപശോഭിത: ।। ൨.൧൦൦.
അധർമ്മികളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും ഇല്ലാത്തതും, എല്ലാ ഭയങ്ങളും വിട്ടുപോയതുമായ, ഖനികൾ കൊണ്ടും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ആ നഗരം മനോഹരമായതാണോ?
വിവര്ജിതോ നരൈ: പാപൈര്മമ പൂര്വൈ: സുരക്ഷിത: । കച്ചിജ്ജനപദ: സ്ഫീത: സുഖം വസതി രാഘവ ।। ൨.൧൦൦.
എന്റെ പൂർവികർ സംരക്ഷിച്ചും, ദുഷ്ടന്മാർ ഇല്ലാത്തതുമായ ആ പ്രദേശം സമൃദ്ധിയോടെ, അവിടുത്തെ ജനങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നുണ്ടോ രാഘവാ?
കച്ചിത്തേ ദയിതാ: സര്വേ കൃഷിഗോരക്ഷജീവിന: । വാര്ത്തായാം സംശ്രിതസ്താത ലോകോ ഹി സുഖമേധതേ ।। ൨.൧൦൦.
നിനക്ക് പ്രിയപ്പെട്ടവരായ കർഷകരും പശുപാലകരും എല്ലാവരും നന്നായി സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ? കാരണം, കൃഷിയിലൂടെയാണ് ലോകത്ത് സന്തോഷം വളരുന്നത്.
തേഷാം ഗുപ്തിപരീഹാരൈ: കച്ചിത്തേ ഭരണം കൃതമ് । രക്ഷ്യാ ഹി രാജ്ഞാ ധര്മേണ സര്വേ വിഷയവാസിന: ।। ൨.൧൦൦.
അവരുടെ സംരക്ഷണത്തിനും ക്ഷേമത്തിനും നീ ശ്രദ്ധയോടെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുമല്ലോ? രാജാവിന് തന്റെ രാജ്യത്തെ എല്ലാവരെയും ധർമ്മത്തോടെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതല്ലേ?
കച്ചിത് സ്ത്രിയ: സാന്ത്വയസി കച്ചിത്താശ്ച സുരക്ഷിതാ: । കച്ചിന്ന ശ്രദ്ദധാസ്യാസാം കച്ചിദ് ഗുഹ്യം ന ഭാഷസേ ।। ൨.൧൦൦.
സ്ത്രീകളെ നീ ആശ്വസിപ്പിക്കാറുണ്ടോ? അവരെ നീ സുരക്ഷിതരാക്കി സൂക്ഷിക്കാറുണ്ടോ? അവരോടു നീ വിശ്വാസം കാണിക്കാറുണ്ടോ? അവരുടെ രഹസ്യങ്ങൾ നീ മറ്റൊരിടത്തും പറയാറില്ലല്ലോ?
കച്ചിന്നാഗവനം ഗുപ്തം കച്ചിത്തേ സന്തി ധേനുകാ: । കച്ചിന്ന ഗണികാശ്വാനാം കുഞ്ജരാണാം ച തൃപ്യസി ।। ൨.൧൦൦.
ആനകളുടെ കാടുകൾ നീ നല്ലപോലെ കാവലിടുന്നുണ്ടോ? നിനക്ക് ധാരാളം പശുക്കളുണ്ടോ? രാജകീയ اصطബലത്തിലെ കുതിരകളും ആനകളും കൊണ്ടു നീ തൃപ്തനാണോ?
കച്ചിദ്ദര്ശയസേ നിത്യം മനുഷ്യാണാം വിഭൂഷിതമ് । ഉത്ഥായോത്ഥായ പൂര്വാഹ്ണേ രാജപുത്ര മഹാപഥേ ।। ൨.൧൦൦.
രാജകുമാരാ, നീ എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെ എഴുന്നേറ്റു, ജനങ്ങൾക്ക് അണിഞ്ഞൊരുങ്ങി വലിയ പാതയിലൂടെ കാണിച്ചുകൊടുക്കാറുണ്ടോ?
കച്ചിന്ന സര്വേ കര്മാന്താ: പ്രത്യക്ഷാസ്തേ ഽവിശങ്കയാ । സര്വേ വാ പുനരുത്സൃഷ്ടാ മധ്യമേവാത്ര കാരണമ് ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ എല്ലാ ജോലികളും തുറന്നും സംശയമില്ലാതെ നടക്കാറുണ്ടോ? അതോ, അവയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ കാരണമൊന്നും പറയാതെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിത് സര്വാണി ദുര്ഗാണി ധനധാന്യായുധോദകൈ: । യന്ത്രൈശ്ച പരിപൂര്ണാനി തഥാ ശില്പിധനുര്ദ്ധരൈ ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ കോട്ടകൾ എല്ലാം ധനം, ധാന്യം, ആയുധങ്ങൾ, വെള്ളം, യന്ത്രങ്ങൾ, അമ്പെറിയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ശില്പികൾ എന്നിവ കൊണ്ടു നിറഞ്ഞിരിക്കുമല്ലോ?
ആയസ്തേ വിപുല: കച്ചിത് കച്ചിദല്പതരോ വ്യയ: । അപാത്രേഷു ന തേ കച്ചിത്കോശോ ഗച്ഛതി രാഘവ ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ വരുമാനം ധാരാളമാണോ? ചെലവ് കുറവാണോ? രാഘവാ, അയോഗ്യരായവർക്കു നിന്റെ ധനശേഖരം ചെലവാകാറില്ലല്ലോ?
ദേവതാര്ഥേ ച പിത്രര്ഥേ ബ്രാഹ്മണാഭ്യാഗതേഷു ച । യോധേഷു മിത്രവര്ഗേഷു കച്ചിദ്ഗച്ഛതി തേ വ്യയ: ।। ൨.൧൦൦.
ദേവന്മാർക്കായി, പിതാക്കന്മാർക്കായി, സന്ദർശിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കായി, യോദ്ധാക്കളും സുഹൃത്തുക്കളും വേണ്ടി നിന്റെ ചെലവ് പോകുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിദാര്യ്യോ വിശുദ്ധാത്മാ ഽ ഽക്ഷാരിതശ്ചോരകര്മണാ । അപൃഷ്ട: ശാസ്ത്രകുശലൈര്ന ലോഭാദ്വധ്യതേ ശുചി: ।। ൨.൧൦൦.
ആറിയനും ശുദ്ധഹൃദയനും ആയവൻ ഒരിക്കലും മോഷണത്തിൽ കുറ്റാരോപിതനാകാറില്ലല്ലോ? ശാസ്ത്രജ്ഞർ അന്വേഷിക്കാതെ ശിക്ഷിക്കാറില്ലല്ലോ? അപ്രിയം കൊണ്ടോ സ്വാർത്ഥത കൊണ്ടോ ശുദ്ധനായവനെ ശിക്ഷിക്കാറില്ലല്ലോ?
ഗൃഹീതശ്ചൈവ പൃഷ്ടശ്ച കാലേ ദൃഷ്ട: സകാരണ: । കച്ചിന്ന മുച്യതേ ചോരോ ധനലോഭാന്നരര്ഷഭ ।। ൨.൧൦൦.
കള്ളൻ പിടിക്കപ്പെടുകയും, സമയത്ത് ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുകയും, തെളിവോടെ കാണപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ, സ്വർണ്ണലോഭം കൊണ്ടു അവനെ വിട്ടയക്കാറില്ലല്ലോ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ?
വ്യസനേ കച്ചിദാഢ്യസ്യ ദുര്ഗതസ്യ ച രാഘവ । അര്ഥം വിരാഗാ: പശ്യന്തി തവാമാത്യാ ബഹുശ്രുതാ: ।। ൨.൧൦൦.
രാഘവ, സമ്പത്ത്കാലത്തും കഷ്ടകാലത്തും നിന്റെ കാര്യങ്ങൾ നോക്കാൻ നീയുള്ള മന്ത്രിമാർ, നല്ല വിജ്ഞാനമുള്ളവരും നീതിയുള്ളവരുമാണോ?
യാനി മിഥ്യാഭിശസ്താനാം പതന്ത്യസ്രാണി രാഘവ । താനി പുത്രപശൂന് ഘ്നന്തി പ്രീത്യര്ഥമനുശാസത: ।। ൨.൧൦൦.
രാഘവ, ആരെങ്കിലും അന്യായമായി കുറ്റം ചുമത്തപ്പെട്ടപ്പോൾ അവരുടേത് വീണു വരുന്ന കണ്ണുനീർ, അവരെ അനാവശ്യമായി ശിക്ഷിക്കുന്നവരുടെ മക്കളെയും മൃഗങ്ങളെയും നാശപ്പെടുത്തും.