സാ താത കച്ചിത്കൌസല്യാ സുമിത്രാ ച പ്രജാവതീ । സുഖിനീ കച്ചിദാര്യ്യാ ച ദേവീ നന്ദതി കൈകയീ ।। ൨.൧൦൦.
പ്രിയവാ, കൗസല്യയും പുത്രവതിയായ സുമിത്രയും സുഖമായിരിക്കുന്നു അല്ലേ? മഹാരാണിയായ കൈകേയിയും സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിദ്വിനയസമ്പന്ന: കുലപുത്രോ ബഹുശ്രുത: । അനസൂയുരനുദ്രഷ്ടാ സത്കൃതസ്തേ പുരോഹിത: ।। ൨.൧൦൦.
വിനയമുള്ള, വളരെ പഠിച്ച, അസൂയയില്ലാത്ത, നീതിമാനായ കുടുംബപുരോഹിതനെ നീ ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിദഗ്നിഷു തേ യുക്തോ വിധിജ്ഞോ മതിമാനൃജു: । ഹുതം ച ഹോഷ്യമാണം ച കാലേ വേദയതേ സദാ ।। ൨.൧൦൦.
നീ യാഗാഗ്നികളോടും, ചടങ്ങുകളിലെ നിയമങ്ങളോടും ശ്രദ്ധയോടെ, നേരത്തേയും സമയത്തും ഹോമം ചെയ്യുന്നതിലും ജാഗ്രതയുള്ളവനാണോ?
കച്ചിദ്ദേവാന് പിതഽന് മാതഽര്ഗുരൂന് പിതൃസമാനപി । വൃദ്ധാംശ്ച തത വൈദ്യാംശ്ച ബ്രാഹ്മണാംശ്ചാഭിമന്യസേ ।। ൨.൧൦൦.
ദേവന്മാരെയും, പിതാവിനെയും, മാതാവിനെയും, ഗുരുക്കന്മാരെയും, മൂപ്പന്മാരെയും, വൈദ്യന്മാരെയും, ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും നീ യഥാസമയം ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ, പ്രിയവാ?
ഇഷ്വസ്ത്രവരസമ്പന്നമര്ഥശാസ്ത്രവിശാരദമ് । സുധന്വാനമുപാധ്യായം കച്ചിത്ത്വം താത മന്യസേ ।। ൨.൧൦൦.
ശസ്ത്രവിദ്യയിലും അർത്ഥശാസ്ത്രത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള, ധനുര്വിദ്യയിൽ നിപുണനായ ഗുരുവിനെ നീ ഉപദേശകനായി കരുതുന്നുണ്ടോ, പ്രിയവാ?
കച്ചിദാത്മസമാ: ശൂരാ: ശ്രുതവന്തോ ജിതേന്ദ്രിയാ: । കുലീനാശ്ചേങ്ഗിതജ്ഞാശ്ച കൃതാസ്തേ താത മന്ത്രിണ: ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ പോലെയുള്ള ധൈര്യശാലികളും, പഠിതാക്കളും, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവരും, ഉന്നത കുടുംബത്തിൽ പിറന്നവരും, സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയുള്ളവരുമായവരെ നീ മന്ത്രിമാരായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
മന്ത്രോ വിജയമൂലം ഹി രാജ്ഞാം ഭവതി രാഘവ । സുസംവൃതോ മന്ത്രധരൈരമാത്യൈ: ശാസ്ത്രകോവിദൈ: ।। ൨.൧൦൦.
രാഘവാ, മന്ത്രം രാജാക്കന്മാർക്ക് വിജയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം തന്നെയാണ്. മന്ത്രജ്ഞരും ശാസ്ത്രവിദഗ്ധരുമായ മന്ത്രിമാർ അതിനെ സൂക്ഷ്മമായി സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ വിജയമുണ്ടാകും.
കച്ചിന്നിദ്രാവശം നൈഷീ: കച്ചിത്കാലേ പ്രബുധ്യസേ । കച്ചിച്ചാപരരാത്രേഷു ചിന്തയസ്യര്ഥനൈപുണമ് ।। ൨.൧൦൦.
നീ ഉറക്കത്തിന് അടിമയാകുന്നില്ലല്ലോ? ശരിയായ സമയത്ത് ഉണരുന്നുണ്ടല്ലോ? അർത്ഥങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മതകൾ അർദ്ധരാത്രിയിലും ആലോചിക്കുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിന്മന്ത്രയസേ നൈക: കച്ചിന്ന ബഹുഭി: സഹ । കച്ചിത്തേ മന്ത്രിതോ മന്ത്രോ രാഷ്ട്രം ന പരിധാവതി ।। ൨.൧൦൦.
നീ ഒരുപാട് ആളുകളോടോ ഒറ്റയ്ക്കോ മന്ത്രം ആലോചിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ഉപദേശിച്ച മന്ത്രങ്ങൾ രാജ്യത്ത് പുറത്തുപോകുന്നില്ലല്ലോ?
കച്ചിദര്ഥം വിനിശ്ചിത്യ ലഘുമൂലം മഹോദയമ് । ക്ഷിപ്രമാരഭസേ കര്ത്തും ന ദീര്ഘയസി രാഘവ ।। ൨.൧൦൦.
രാഘവാ, ചെറിയ ശ്രമത്തിൽ വലിയ ഫലം ലഭിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ നീ നിശ്ചയിച്ച് ഉടൻ തന്നെ ചെയ്യാൻ തുടങ്ങുന്നുണ്ടോ, വൈകിക്കാതെ?
കച്ചിത്തേ സുകൃതാന്യേവ കൃതരൂപാണി വാ പുന: । വിദുസ്തേ സര്വകാര്യാണി ന കര്ത്തവ്യാനി പാര്ഥിവാ: ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ സദാചാരമുള്ള പ്രജകൾക്ക് നിന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തികളും, ചെയ്ത കാര്യങ്ങളും അറിയാമല്ലോ? രാജാക്കന്മാർ അറിയാത്ത കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യരുതല്ലോ.
കച്ചിന്ന തര്കൈര്യുക്ത്യാ വാ യേ ചാപ്യപരികീര്തിതാ: । ത്വയാ വാ വാ ഽമാത്യൈര്ബുധ്യതേ താത മന്ത്രിതമ് ।। ൨.൧൦൦.
പ്രിയവാ, നീയോ നിന്റെ മന്ത്രിമാരോ പറയാത്ത, ആരും പ്രസ്താവിക്കാത്ത കാര്യങ്ങൾ നീ തർക്കം കൊണ്ടോ യുക്തി കൊണ്ടോ മനസ്സിലാക്കുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിത് സഹസ്രാന് മൂര്ഖാണാമേകമിച്ഛസി പണ്ഡിതമ് । പണ്ഡിതോ ഹ്യര്ഥകൃച്ഛ്രേഷു കുര്യ്യാന്നി:ശ്രേയസം മഹത് ।। ൨.൧൦൦.
നൂറുകണക്കിന് മണ്ടന്മാരെക്കാൾ ഒരു ജ്ഞാനിയെ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ? കാരണം, ബുദ്ധിമാനായ ഒരാൾ കഷ്ടസമയങ്ങളിൽ വലിയ ഉപകാരങ്ങൾ ചെയ്യാൻ കഴിയും.
സഹസ്രാണ്യപി മൂര്ഖാണാം യദ്യുപാസ്തേ മഹീപതി: । അഥവാപ്യയുതാന്യേവ നാസ്തി തേഷു സഹായതാ ।। ൨.൧൦൦.
നൂറുകണക്കിനോ, ആയിരക്കണക്കിനോ മണ്ടന്മാരെ ആശ്രയിച്ചാലും രാജാവിന് അവരിൽ നിന്നു യാതൊരു സത്യമായ സഹായവും ലഭിക്കില്ല.
ഏകോപ്യമാത്യോ മേധാവീ ശൂരോ ദക്ഷോ വിചക്ഷണ: । രാജാനം രാജമാത്രം വാ പ്രാപയേന്മഹതീം ശ്രിയമ് ।। ൨.൧൦൦.
ബുദ്ധിയുള്ള, ധൈര്യവാനായ, കഴിവുള്ള, വിവേകശാലിയായ ഒരേ ഒരു മന്ത്രിയും രാജാവിനോ രാജ്യം മുഴുവനോ വലിയ ഐശ്വര്യം നേടിക്കൊടുക്കാൻ കഴിയും.
കച്ചിന്മുഖ്യാ മഹത്സ്വേവ മധ്യമേഷു ച മധ്യമാ: । ജഘന്യാസ്തു ജഘന്യേഷു ഭൃത്യാ: കര്മസു യോജിതാ: ।। ൨.൧൦൦.
പ്രധാനമായ ഭൃത്യന്മാരെ പ്രധാന ജോലികളിൽ, മധ്യസ്ഥരെ മധ്യമായ ജോലികളിൽ, ഏറ്റവും താഴ്ന്നവരെ ചെറിയ ജോലികളിൽ നീ നിയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
അമാത്യാനുപധാതീതാന് പിതൃപൈതാമഹാഞ്ഛുചീന് । ശ്രേഷ്ഠാന് ശ്രേഷ്ഠേഷു കച്ചിത്ത്വം നിയോജയസി കര്മസു ।। ൨.൧൦൦.
കുറ്റാരോപണത്തിന് അതീതരായ, ശുദ്ധിയുള്ള, പിതാവിന്റെയും പിതാമഹന്റെയും വംശജരായ, ഏറ്റവും മികച്ചവരെ നീ ഉന്നതമായ ജോലികളിൽ നിയോഗിക്കുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിന്നോഗ്രേണ ദണ്ഡേന ഭൃശമുദ്വേജിതപ്രജമ് । രാഷ്ട്രം തവാനുജാനന്തി മന്ത്രിണ: കൈകയീസുത ।। ൨.൧൦൦.
കൈകേയിയുടെ മകനേ, കടുത്ത ശിക്ഷകൊണ്ടും അതിനാൽ ജനങ്ങൾ വളരെ വിഷമിച്ചിട്ടുമാണ് രാജ്യം നിനക്കു കീഴടങ്ങിയിരിക്കുന്നതോ, അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ മന്ത്രിമാർ നിന്റെ ഭരണം അംഗീകരിക്കുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിത്ത്വാം നാവജാനന്തി യാജകാ: പതിതം യഥാ । ഉഗ്രപ്രതിഗ്രഹീതാരം കാമയാനമിവ സ്ത്രിയ: ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ പുരോഹിതന്മാർ നിന്നെ അവജ്ഞയോടെ കാണുന്നുണ്ടോ? സ്ത്രീകൾ കടുത്ത സമ്മാനങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് അവരെ പിന്തുടരുന്നവരെപോലെ നിന്നെ നിരസിക്കുന്നുണ്ടോ?
ഉപായകുശലം വൈദ്യം ഭൃത്യസന്ദൂഷണേ രതമ് । ശൂരമൈശ്വര്യകാമം ച യോ ന ഹന്തി സ വധ്യതേ ।। ൨.൧൦൦.
കപടതയിൽ നിപുണനും, ഭൃത്യന്മാരെ ദുഷിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്ന വൈദ്യനും, ധൈര്യവും അധികാരലോഭവും ഉള്ളവനും ശിക്ഷിക്കപ്പെടാതെ പോയാൽ അവൻ ശിക്ഷാർഹനാണ്.
കച്ചിദ്ധൃഷ്ടശ്ച ശൂരശ്ച മതിമാന് ധൃതിമാഞ്ഛുചി: । കുലീനശ്ചാനുരക്തശ്ച ദക്ഷ: സേനാപതി: കൃത: ।। ൨.൧൦൦.
ധൈര്യവാനും, ബുദ്ധിമാനും, സ്ഥിരതയുള്ളവനും, ശുദ്ധനും, ഉന്നത വംശജനും, വിശ്വസ്തനും, കഴിവുള്ളവനും ആയവനെ നീ സേനാധിപതിയായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
ബലവന്തശ്ച കച്ചിത്തേ മുഖ്യാ യുദ്ധവിശാരദാ: । ദൃഷ്ടാപദാനാ വിക്രാന്താസ്ത്വയാ സത്കൃത്യ മാനിതാ: ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ പ്രധാന സൈനികർ ശക്തരും, യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും, അപകടസമയങ്ങളിൽ തെളിയിച്ചവരുമാണോ? നീ അവരെ യഥാക്രമം ആദരിക്കുകയും മാനിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ടോ?
കച്ചിദ്ബലസ്യ ഭക്തം ച വേതനം ച യഥോചിതമ് । സമ്പ്രാപ്തകാലം ദാതവ്യം ദദാസി ന വിലമ്ബസേ ।। ൨.൧൦൦.
നീ സൈന്യത്തിന് ഭക്ഷണവും വേതനവും സമയത്ത് തന്നെ, വൈകാതെ, യോജിച്ച രീതിയിൽ നൽകുന്നുണ്ടോ?
കാലാതിക്രമണാച്ചൈവ ഭക്തവേതനയോര്ഭൃതാ: । ഭര്ത്തു: കുപ്യന്തി ദുഷ്യന്തി സോ ഽനര്ഥ: സുമഹാന് സ്മൃത: ।। ൨.൧൦൦.
ഭക്ഷണത്തിലും വേതനത്തിലും വൈകിയാൽ സൈനികർ കോപിക്കുകയും ദുഷിതരാകുകയും ചെയ്യും; അതു ഭരിക്കുന്നവർക്കു വലിയ ദുർഭാഗ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
കച്ചിത് സര്വേ ഽനുരക്താസ്ത്വാം കുലപുത്രാ: പ്രധാനത: । കച്ചിത്പ്രാണാംസ്തവാര്ഥേഷു സന്ത്യജന്തി സമാഹിതാ: ।। ൨.൧൦൦.
പ്രധാനമായ കുടുംബങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാവരും, പ്രത്യേകിച്ച് പ്രധാനപുത്രന്മാർ, നിന്നോടു ഭക്തിയുള്ളവരാണോ? അവർ പൂർണ്ണ മനസ്സോടെ നിന്റെ കാര്യത്തിനായി ജീവൻ പോലും ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറാണോ?
കച്ചിജ്ജാനപദോ വിദ്വാന് ദക്ഷിണ: പ്രതിഭാനവാന് । യഥോക്തവാദീ ദൂതസ്തേ കൃതോ ഭരത പണ്ഡിത: ।। ൨.൧൦൦.
ഭരതാ, നീ നാടൻ, പണ്ഡിതൻ, ചതുരൻ, പ്രഭാഷണശക്തിയുള്ളവൻ, നിർദേശിച്ചതു പോലെ സംസാരിക്കുന്നവൻ എന്നിങ്ങനെയുള്ളവനെ ദൂതനായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
കച്ചിദഷ്ടാദശാന്യേഷു സ്വപക്ഷേ ദശ പഞ്ച ച । ത്രിഭിസ്ത്രിഭിരവിജ്ഞാതൈര്വേത്സി തീര്ഥാനി ചാരകൈ: ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ പക്ഷത്തും ശത്രുപക്ഷത്തും പത്ത്, അഞ്ച് എന്നിങ്ങനെ പതിനെട്ട് സ്ഥാനങ്ങൾ, ഓരോന്നിലും പരസ്പരം അറിയാത്ത മൂന്ന് ചാരന്മാരുടെ സഹായത്തോടെ നീ അറിയുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിദ്വ്യപാസ്താനഹിതാന് പ്രതിയാതാംശ്ച സര്വദാ । ദുര്ബലാനനവജ്ഞായ വര്ത്തസേ രിപുസൂദന ।। ൨.൧൦൦.
നിനക്കു അനുകൂലമല്ലാത്തവരെയും വിരോധം കാണിക്കുന്നവരെയും നീ എപ്പോഴും ഒഴിവാക്കുന്നുണ്ടോ? ദുർബലരെ അവഹേളിക്കാതെ നീ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടോ, ശത്രുനാശകാ?
കച്ചിന്ന ലോകായതികാന് ബ്രാഹ്മണാംസ്താത സേവസേ । അനര്ഥകുശലാ ഹ്യേതേ ബാലാ: പണ്ഡിതമാനിന: ।। ൨.൧൦൦.
മകനേ, ലോകദൃഷ്ടിയുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരുമായി നീ ഇടപഴകുന്നില്ലല്ലോ? അവരൊക്കെ ബാലിശരും, തങ്ങളെത്തന്നെ പണ്ഡിതരെന്നു കരുതുന്നവരും, അനാവശ്യ കാര്യങ്ങളിൽ മാത്രം നിപുണരുമാണ്.
ധര്മശാസ്ത്രേഷു മുഖ്യേഷു വിദ്യമാനേഷു ദുര്ബുധാ: । ബുദ്ധിമാന്വീക്ഷികീം പ്രാപ്യ നിരര്ഥം പ്രവദന്തി തേ ।। ൨.൧൦൦.
മൂലധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങൾ ലഭ്യമായിരിക്കുമ്പോഴും, ഈ മന്ദബുദ്ധികൾ കുറച്ച് തർക്കശാസ്ത്രം പഠിച്ച്, തങ്ങളെത്തന്നെ ബുദ്ധിമാനെന്നു കരുതി, അനാവശ്യമായ കാര്യങ്ങൾ സംസാരിക്കുന്നു.