യസ്യ യജ്ഞൈര്യഥോദ്ദിഷ്ടൈര്യുക്തോ ധര്മസ്യ സഞ്ചയ:। ശരീരക്ലേശസമ്ഭൂതം സ ധര്മം പരിമാര്ഗതേ ।। ൨.൯൯.
യഥാവിധി യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി ധർമ്മം സമ്പാദിച്ചവൻ, ഇപ്പോൾ ശരീരശ്രമം സഹിച്ച് ധർമ്മം അന്വേഷിക്കുന്നു.
ചന്ദനേന മഹാര്ഹേണ യസ്യാങ്ഗമുപസേവിതമ്। മലേന തസ്യാങ്ഗമിദം കഥമാര്യസ്യ സേവ്യതേ ।। ൨.൯൯.
മഹാമൂല്യമുള്ള ചന്ദനത്തിൽ ശരീരം അണിഞ്ഞിരുന്ന ആ മഹാന്റെ ശരീരം, ഇപ്പോൾ എങ്ങനെ ഈ മലിനത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു?
മന്നിമിത്തമിദം ദു:ഖം പ്രാപ്തോ രാമ: സുഖോചിത:। ധിഗ്ജീവിതം നൃശംസസ്യ മമ ലോകവിഗര്ഹിതമ് ।। ൨.൯൯.
എന്റെ കാരണമാണ് സുഖജീവിതത്തിന് അഭ്യസിച്ച രാമൻ ഇങ്ങനെ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നത്. ലോകം കുറ്റം പറയുന്ന എന്റെ ക്രൂരമായ ജീവിതം നിന്ദ്യമാണ്.
ഇത്യേവം വിലപന് ദീന: പ്രസ്വിന്നമുഖപങ്കജ:। പാദാവപ്രാപ്യ രാമസ്യ പപാത ഭരതോ രുദന് ।। ൨.൯൯.
ഇങ്ങനെ ദു:ഖത്തിൽ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, മുഖം വിയർപ്പിൽ മൂടി, ഭരതൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമന്റെ കാലിൽ വീണു.
ദു:ഖാഭിതപ്തോ ഭരതോ രാജപുത്രോ മഹാബല:। ഉക്ത്വാര്യേതി സകൃദ്ദീനം പുനര്നോവാച കിഞ്ചന ।। ൨.൯൯.
ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ശക്തശാലിയായ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ, 'ആര്യൻ' എന്നൊരു വാക്ക് മാത്രം ദു:ഖത്തോടെ ഉച്ചരിച്ച്, പിന്നെ ഒന്നും പറയാൻ കഴിയാതെ നിന്നു.
ബാഷ്പാപിഹിതകണ്ഠശ്ച പ്രേക്ഷ്യ രാമം യശസ്വിനമ്। ആര്യേത്യേവാഥ സംക്രുശ്യ വ്യാഹര്ത്തും നാശകത്തദാ ।। ൨.൯൯.
കണ്ണുനീർ കഴുത്തിൽ അടഞ്ഞ്, മഹത്വമുള്ള രാമനെ നോക്കിയപ്പോൾ, 'ആര്യൻ' എന്നൊരു വാക്ക് മാത്രം വിളിച്ചു, പിന്നെ ഒന്നും പറയാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല.
ശത്രുഘ്നശ്ചാപി രാമസ്യ വവന്ദേ ചരണൌ രുദന്। താവുഭൌ സ സമാലിങ്ഗ്യ രാമശ്ചാശ്രൂണ്യവര്ത്തയത് ।। ൨.൯൯.
ശത്രുഘ്നനും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമന്റെ കാലിൽ വീണു. രാമൻ ഇരുവരെയും അണുകെട്ടി അവരുടെ കണ്ണുനീർ തുടച്ചു.
തത: സുമന്ത്രേണ ഗുഹേന ചൈവ സമീയതൂ രാജസുതാവരണ്യേ। ദിവാകരശ്ചൈവ നിശാകരശ്ച യഥാമ്ബരേ ശുക്രബൃഹസ്പതിഭ്യാമ് ।। ൨.൯൯.
ശേഷം സുമന്ത്രനും ഗുഹനും കൂടെ, രാജകുമാരന്മാർ കാട്ടിൽ ഒന്നിച്ചു ചേർന്നു; ആകാശത്തിൽ ശുക്രനും ബൃഹസ്പതിയും കൂടെ ചേരുന്ന സൂര്യനും ചന്ദ്രനും പോലെ.
താന് പാര്ഥിവാന് വാരണയൂഥപാഭാന് സമാഗതാംസ്തത്ര മഹത്യരണ്യേ। വനൌകസസ്തേഽപി സമീക്ഷ്യ സര്വേപ്യശ്രൂണ്യമുഞ്ചന് പ്രവിഹായ ഹര്ഷമ് ।। ൨.൯൯.
ആ മഹത്തായ കാട്ടിൽ, ആനകളെപ്പോലെ ഭംഗിയുള്ള രാജാക്കന്മാരെ ഒന്നിച്ചു കണ്ടപ്പോൾ, കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവരും സന്തോഷം ഉപേക്ഷിച്ച് കണ്ണുനീർവിട്ടു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകോനശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച ശ്രീമദ്രാമായണത്തിൽ, ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡയിലെ തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാമത്തെ സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ജടിലം ചീരവസനം പ്രാഞ്ജലിം പതിതം ഭുവി । ദദര്ശ രാമോ ദുര്ദര്ശം യുഗാന്തേ ഭാസ്കരം യഥാ ।। ൨.൧൦൦.
ജടകളും ചീരവസ്ത്രവും ധരിച്ച്, കൈകൾ കൂപ്പി നിലത്ത് വീണ ഭരതനെ, യുഗാന്തത്തിൽ സൂര്യനെ കാണുന്നതുപോലെ, രാമൻ കണ്ടു.
കഥഞ്ചിദഭിവിജ്ഞായ വിവര്ണവദനം കൃശമ് । ഭ്രാതരം ഭരതം രാമ: പരിജഗ്രാഹ ബാഹുനാ ।। ൨.൧൦൦.
മുഖം നിറംകെട്ട് ശരീരം ക്ഷീണിച്ച സഹോദരൻ ഭരതനെ എങ്ങിനെയോ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, രാമൻ അവനെ കൈകൊണ്ട് പിടിച്ചു.
ആഘ്രായ രാമസ്തം മൂര്ധ്നി പരിഷ്വജ്യ ച രാഘവ: । അങ്കേ ഭരതമാരോപ്യ പര്യപൃച്ഛത് സമാഹിതഃ ।। ൨.൧൦൦.
രാഘവൻ ആയ രാമൻ അവന്റെ തലമുടി മണത്ത്, അണുകെട്ടി, ഭരതനെ മടിയിൽ ഇരുത്തി, സ്നേഹപൂർവ്വം അവനെ ചോദ്യം ചെയ്തു.
ക്വ നു തേ ഽഭൂത് പിതാ താത യദരണ്യം ത്വമാഗത: । ന ഹി ത്വം ജീവതസ്തസ്യ വനമാഗന്തുമര്ഹസി ।। ൨.൧൦൦.
എന്റെ മകനേ, നിന്റെ അച്ഛൻ എവിടെയാണ്? നീ എങ്ങനെ കാട്ടിലേക്ക് വന്നു? അച്ഛൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ നീ ഇവിടെ വരേണ്ട കാര്യമില്ലല്ലോ.
ചിരസ്യ ബത പശ്യാമി ദൂരാദ്ഭരതമാഗതമ് । ദുഷ്പ്രതീകമരണ്യേ ഽസ്മിന് കിം താത വനമാഗത: ।। ൨.൧൦൦.
ഏത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ് ദൂരത്ത് നിന്ന് ഭരതനെ കാണുന്നു, ഈ കാട്ടിൽ അവന്റെ രൂപം എനിക്ക് പരിചിതമല്ല. എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ ഇവിടെ വനംവാസം ചെയ്യാൻ വന്നത്, പ്രിയപ്പെട്ടവാ?
കച്ചിദ്ധാരയതേ താത രാജാ യത്ത്വമിഹാഗത: । കച്ചിന്ന ദീന: സഹസാ രാജാ ലോകാന്തരം ഗത: ।। ൨.൧൦൦.
രാജാവ് ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുകയാണോ, അതിനാലാണോ നീ ഇവിടെ വന്നത്? ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായി രാജാവ് അപ്രത്യക്ഷനായി പോയതാണോ?
കച്ചിത് സൌമ്യ ന തേ രാജ്യം ഭ്രഷ്ടം ബാലസ്യ ശാശ്വതമ് ।। ൨.൧൦൦.
പ്രിയവാ, നിന്റെ ബാല്യത്തിൽ നിന്നുള്ള സ്ഥിരമായ രാജ്യം നഷ്ടമായിട്ടില്ലല്ലോ?
കച്ചിച്ഛുശ്രൂഷസേ താത പിതരം സത്യവിക്രമമ് ।। ൨.൧൦൦.
പ്രിയപ്പെട്ടവാ, സത്യവ്രതനായ നിന്റെ പിതാവിനെ നീ ഭക്തിയോടെ സേവിക്കുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിദ്ദശരഥോ രാജാ കുശലീ സത്യസങ്ഗര: । രാജസൂയാശ്വമേധാനാമാഹര്ത്താ ധര്മനിശ്ചയ: ।। ൨.൧൦൦.
സത്യത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്ന ദശരഥമഹാരാജാവ് സുഖമായിരിക്കുന്നു അല്ലേ? രാജസൂയവും അശ്വമേധവും നടത്തിയ, ധർമ്മത്തിൽ ഉറപ്പുള്ളവൻ.
സ കച്ചിദ് ബ്രാഹ്മണോ വിദ്വാന് ധര്മനിത്യോ മഹാദ്യുതി: । ഇക്ഷ്വാകൂണാമുപാധ്യായോ യഥാവത്താത പൂജ്യതേ ।। ൨.൧൦൦.
വിദ്വാനായും ധർമ്മനിഷ്ഠനായും പ്രശസ്തനായ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ഗുരുവായ ബ്രാഹ്മണനെ നീ യഥാവിധി ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ, പ്രിയവാ?
സാ താത കച്ചിത്കൌസല്യാ സുമിത്രാ ച പ്രജാവതീ । സുഖിനീ കച്ചിദാര്യ്യാ ച ദേവീ നന്ദതി കൈകയീ ।। ൨.൧൦൦.
പ്രിയവാ, കൗസല്യയും പുത്രവതിയായ സുമിത്രയും സുഖമായിരിക്കുന്നു അല്ലേ? മഹാരാണിയായ കൈകേയിയും സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിദ്വിനയസമ്പന്ന: കുലപുത്രോ ബഹുശ്രുത: । അനസൂയുരനുദ്രഷ്ടാ സത്കൃതസ്തേ പുരോഹിത: ।। ൨.൧൦൦.
വിനയമുള്ള, വളരെ പഠിച്ച, അസൂയയില്ലാത്ത, നീതിമാനായ കുടുംബപുരോഹിതനെ നീ ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിദഗ്നിഷു തേ യുക്തോ വിധിജ്ഞോ മതിമാനൃജു: । ഹുതം ച ഹോഷ്യമാണം ച കാലേ വേദയതേ സദാ ।। ൨.൧൦൦.
നീ യാഗാഗ്നികളോടും, ചടങ്ങുകളിലെ നിയമങ്ങളോടും ശ്രദ്ധയോടെ, നേരത്തേയും സമയത്തും ഹോമം ചെയ്യുന്നതിലും ജാഗ്രതയുള്ളവനാണോ?
കച്ചിദ്ദേവാന് പിതഽന് മാതഽര്ഗുരൂന് പിതൃസമാനപി । വൃദ്ധാംശ്ച തത വൈദ്യാംശ്ച ബ്രാഹ്മണാംശ്ചാഭിമന്യസേ ।। ൨.൧൦൦.
ദേവന്മാരെയും, പിതാവിനെയും, മാതാവിനെയും, ഗുരുക്കന്മാരെയും, മൂപ്പന്മാരെയും, വൈദ്യന്മാരെയും, ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും നീ യഥാസമയം ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ, പ്രിയവാ?
ഇഷ്വസ്ത്രവരസമ്പന്നമര്ഥശാസ്ത്രവിശാരദമ് । സുധന്വാനമുപാധ്യായം കച്ചിത്ത്വം താത മന്യസേ ।। ൨.൧൦൦.
ശസ്ത്രവിദ്യയിലും അർത്ഥശാസ്ത്രത്തിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള, ധനുര്വിദ്യയിൽ നിപുണനായ ഗുരുവിനെ നീ ഉപദേശകനായി കരുതുന്നുണ്ടോ, പ്രിയവാ?
കച്ചിദാത്മസമാ: ശൂരാ: ശ്രുതവന്തോ ജിതേന്ദ്രിയാ: । കുലീനാശ്ചേങ്ഗിതജ്ഞാശ്ച കൃതാസ്തേ താത മന്ത്രിണ: ।। ൨.൧൦൦.
നിന്റെ പോലെയുള്ള ധൈര്യശാലികളും, പഠിതാക്കളും, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവരും, ഉന്നത കുടുംബത്തിൽ പിറന്നവരും, സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയുള്ളവരുമായവരെ നീ മന്ത്രിമാരായി നിയമിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
മന്ത്രോ വിജയമൂലം ഹി രാജ്ഞാം ഭവതി രാഘവ । സുസംവൃതോ മന്ത്രധരൈരമാത്യൈ: ശാസ്ത്രകോവിദൈ: ।। ൨.൧൦൦.
രാഘവാ, മന്ത്രം രാജാക്കന്മാർക്ക് വിജയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം തന്നെയാണ്. മന്ത്രജ്ഞരും ശാസ്ത്രവിദഗ്ധരുമായ മന്ത്രിമാർ അതിനെ സൂക്ഷ്മമായി സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ വിജയമുണ്ടാകും.
കച്ചിന്നിദ്രാവശം നൈഷീ: കച്ചിത്കാലേ പ്രബുധ്യസേ । കച്ചിച്ചാപരരാത്രേഷു ചിന്തയസ്യര്ഥനൈപുണമ് ।। ൨.൧൦൦.
നീ ഉറക്കത്തിന് അടിമയാകുന്നില്ലല്ലോ? ശരിയായ സമയത്ത് ഉണരുന്നുണ്ടല്ലോ? അർത്ഥങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മതകൾ അർദ്ധരാത്രിയിലും ആലോചിക്കുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിന്മന്ത്രയസേ നൈക: കച്ചിന്ന ബഹുഭി: സഹ । കച്ചിത്തേ മന്ത്രിതോ മന്ത്രോ രാഷ്ട്രം ന പരിധാവതി ।। ൨.൧൦൦.
നീ ഒരുപാട് ആളുകളോടോ ഒറ്റയ്ക്കോ മന്ത്രം ആലോചിക്കുന്നില്ലല്ലോ? ഉപദേശിച്ച മന്ത്രങ്ങൾ രാജ്യത്ത് പുറത്തുപോകുന്നില്ലല്ലോ?
കച്ചിദര്ഥം വിനിശ്ചിത്യ ലഘുമൂലം മഹോദയമ് । ക്ഷിപ്രമാരഭസേ കര്ത്തും ന ദീര്ഘയസി രാഘവ ।। ൨.൧൦൦.
രാഘവാ, ചെറിയ ശ്രമത്തിൽ വലിയ ഫലം ലഭിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ നീ നിശ്ചയിച്ച് ഉടൻ തന്നെ ചെയ്യാൻ തുടങ്ങുന്നുണ്ടോ, വൈകിക്കാതെ?