പ്രാഗുദക്പ്രവണാം വേദിം വിശാലാം ദീപ്തപാവകാമ്। ദദര്ശ ഭരതസ്തത്ര പുണ്യാം രാമനിവേശനേ ।। ൨.൯൯.
രാമന്റെ വാസസ്ഥലത്ത്, കിഴക്കും വടക്കും മുഖം നോക്കി, ദീപ്തമായ അഗ്നിയോടെ, വിശാലവും പുണ്യവുമുള്ള യാഗവേദി ഭരതൻ അവിടെ കണ്ടു.
നിരീക്ഷ്യ സ മുഹൂര്ത്തം തു ദദര്ശ ഭരതോ ഗുരമ്। ഉടജേ രാമമാസീനം ജടാമണ്ഡലധാരിണമ് ।। ൨.൯൯.
അൽപനേരം നോക്കിയ ശേഷം, ഭരതൻ തന്റെ ഗുരുവായ രാമനെ കുടിലിൽ ഇരിക്കുന്നതും, ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ചിരിക്കുന്നതും കണ്ടു.
തം തു കൃഷ്ണാജിനധരം ചീരവല്കലവാസസമ്। ദദര്ശ രാമമാസീനമഭിത: പാവകോപമമ് ।। ൨.൯൯.
കറുത്ത മയില്പുറ്റിയും വാല്കലവസ്ത്രവും ധരിച്ച്, ചുറ്റും അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന രാമനെ അവൻ കണ്ടു.
സിംഹസ്കന്ധം മഹാബാഹും പുണ്ഡരീകനിഭേക്ഷണമ്। പൃഥിവ്യാ: സാഗരാന്തായാ ഭര്ത്താരം ധര്മചാരിണമ് ।। ൨.൯൯.
സിംഹത്തിന്റെ ഭുജങ്ങളുള്ള, വലിയ കൈകളുള്ള, താമരപൂവുപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള, സമുദ്രം അതിരായ ഭൂമിയുടെ ന്യായവാനായ ഭരതാവിനെ അവൻ കണ്ടു.
ഉപവിഷ്ടം മഹാബാഹും ബ്രഹ്മാണമിവ ശാശ്വതമ്। സ്ഥണ്ഡിലേ ദര്ഭസംസ്തീര്ണേ സീതയാ ലക്ഷ്മണേന ച ।। ൨.൯൯.
വലിയ കൈകളോടെ, ശാശ്വതനായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ, ദർഭ ചെടി വിരിച്ച നിലത്തിൽ, സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ ഇരിക്കുന്ന രാമനെ അവൻ കണ്ടു.
തം ദൃഷ്ട്വാ ഭരത: ശ്രീമാന് ദു:ഖശോകപരിപ്ലുത:। അഭ്യധാവത ധര്മാത്മാ ഭരത: കൈകയീസുത: ।। ൨.൯൯.
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഐശ്വര്യമുള്ള ഭരതൻ, ദു:ഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ്, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ കൈകേയിയുടെ മകൻ രാമന്റെ അടുക്കൽ ഓടിയെത്തി.
ദൃഷ്ട്വൈവ വിലലാപാര്ത്തോ ബാഷ്പസന്ദിഗ്ധയാ ഗിരാ। അശക്നുവന് ധാരയിതും ധൈര്യാദ്വചനമബ്രവീത് ।। ൨.൯൯.
അവനെ കണ്ടയുടൻ തന്നെ, ദു:ഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന്, കണ്ണുനീരാൽ ശബ്ദം മങ്ങിപ്പോയ അവൻ, മനസ്സിൽ ധൈര്യം പിടിച്ചു നിൽക്കാൻ കഴിയാതെ, വിലപിച്ചു പറയാൻ തുടങ്ങി.
യ: സംസദി പ്രകൃതിഭിര്ഭവേദ്യുക്ത ഉപാസിതുമ്। വന്യൈര്മൃഗൈരുപാസീന: സോഽയമാസ്തേ മമാഗ്രജ: ।। ൨.൯൯.
ജനസമൂഹത്തിൽ എല്ലാവരും ആദരപൂർവ്വം സേവിക്കേണ്ടവനായ എന്റെ മൂത്ത സഹോദരൻ, ഇപ്പോൾ കാട്ടുമൃഗങ്ങളോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നു.
വാസോഭിര്ബഹുസാഹസ്രൈര്യോ മഹാത്മാ പുരോചിത:। മൃഗാജിനേ സോഽയമിഹ പ്രവസ്തേ ധര്മമാചരന് ।। ൨.൯൯.
പല ആയിരം മൂല്യമുള്ള വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചിരുന്ന ആ മഹാത്മാവ്, ഇപ്പോൾ ധർമ്മം പാലിച്ച്, ഇവിടെ കാട്ടുപുലിയുടെ ചർമ്മം ധരിച്ച് ജീവിക്കുന്നു.
അധാരയദ്യോ വിവിധാശ്ചിത്രാ: സുമനസസ്തദാ സോഽയം ജടാഭാരമിമം വഹതേ രാഘവ: കഥമ് ।। ൨.൯൯.
നാനാതരം മനോഹരമായ പുഷ്പമാലകൾ അണിഞ്ഞിരുന്ന രാഘവൻ, ഇപ്പോൾ ഈ ഭാരംകൂടിയ ജടകൾ ചുമന്ന് നടക്കുന്നു; എങ്ങനെ ഇതെല്ലാം സഹിക്കുന്നു?
യസ്യ യജ്ഞൈര്യഥോദ്ദിഷ്ടൈര്യുക്തോ ധര്മസ്യ സഞ്ചയ:। ശരീരക്ലേശസമ്ഭൂതം സ ധര്മം പരിമാര്ഗതേ ।। ൨.൯൯.
യഥാവിധി യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി ധർമ്മം സമ്പാദിച്ചവൻ, ഇപ്പോൾ ശരീരശ്രമം സഹിച്ച് ധർമ്മം അന്വേഷിക്കുന്നു.
ചന്ദനേന മഹാര്ഹേണ യസ്യാങ്ഗമുപസേവിതമ്। മലേന തസ്യാങ്ഗമിദം കഥമാര്യസ്യ സേവ്യതേ ।। ൨.൯൯.
മഹാമൂല്യമുള്ള ചന്ദനത്തിൽ ശരീരം അണിഞ്ഞിരുന്ന ആ മഹാന്റെ ശരീരം, ഇപ്പോൾ എങ്ങനെ ഈ മലിനത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു?
മന്നിമിത്തമിദം ദു:ഖം പ്രാപ്തോ രാമ: സുഖോചിത:। ധിഗ്ജീവിതം നൃശംസസ്യ മമ ലോകവിഗര്ഹിതമ് ।। ൨.൯൯.
എന്റെ കാരണമാണ് സുഖജീവിതത്തിന് അഭ്യസിച്ച രാമൻ ഇങ്ങനെ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നത്. ലോകം കുറ്റം പറയുന്ന എന്റെ ക്രൂരമായ ജീവിതം നിന്ദ്യമാണ്.
ഇത്യേവം വിലപന് ദീന: പ്രസ്വിന്നമുഖപങ്കജ:। പാദാവപ്രാപ്യ രാമസ്യ പപാത ഭരതോ രുദന് ।। ൨.൯൯.
ഇങ്ങനെ ദു:ഖത്തിൽ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, മുഖം വിയർപ്പിൽ മൂടി, ഭരതൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമന്റെ കാലിൽ വീണു.
ദു:ഖാഭിതപ്തോ ഭരതോ രാജപുത്രോ മഹാബല:। ഉക്ത്വാര്യേതി സകൃദ്ദീനം പുനര്നോവാച കിഞ്ചന ।। ൨.൯൯.
ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ശക്തശാലിയായ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ, 'ആര്യൻ' എന്നൊരു വാക്ക് മാത്രം ദു:ഖത്തോടെ ഉച്ചരിച്ച്, പിന്നെ ഒന്നും പറയാൻ കഴിയാതെ നിന്നു.
ബാഷ്പാപിഹിതകണ്ഠശ്ച പ്രേക്ഷ്യ രാമം യശസ്വിനമ്। ആര്യേത്യേവാഥ സംക്രുശ്യ വ്യാഹര്ത്തും നാശകത്തദാ ।। ൨.൯൯.
കണ്ണുനീർ കഴുത്തിൽ അടഞ്ഞ്, മഹത്വമുള്ള രാമനെ നോക്കിയപ്പോൾ, 'ആര്യൻ' എന്നൊരു വാക്ക് മാത്രം വിളിച്ചു, പിന്നെ ഒന്നും പറയാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല.
ശത്രുഘ്നശ്ചാപി രാമസ്യ വവന്ദേ ചരണൌ രുദന്। താവുഭൌ സ സമാലിങ്ഗ്യ രാമശ്ചാശ്രൂണ്യവര്ത്തയത് ।। ൨.൯൯.
ശത്രുഘ്നനും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമന്റെ കാലിൽ വീണു. രാമൻ ഇരുവരെയും അണുകെട്ടി അവരുടെ കണ്ണുനീർ തുടച്ചു.
തത: സുമന്ത്രേണ ഗുഹേന ചൈവ സമീയതൂ രാജസുതാവരണ്യേ। ദിവാകരശ്ചൈവ നിശാകരശ്ച യഥാമ്ബരേ ശുക്രബൃഹസ്പതിഭ്യാമ് ।। ൨.൯൯.
ശേഷം സുമന്ത്രനും ഗുഹനും കൂടെ, രാജകുമാരന്മാർ കാട്ടിൽ ഒന്നിച്ചു ചേർന്നു; ആകാശത്തിൽ ശുക്രനും ബൃഹസ്പതിയും കൂടെ ചേരുന്ന സൂര്യനും ചന്ദ്രനും പോലെ.
താന് പാര്ഥിവാന് വാരണയൂഥപാഭാന് സമാഗതാംസ്തത്ര മഹത്യരണ്യേ। വനൌകസസ്തേഽപി സമീക്ഷ്യ സര്വേപ്യശ്രൂണ്യമുഞ്ചന് പ്രവിഹായ ഹര്ഷമ് ।। ൨.൯൯.
ആ മഹത്തായ കാട്ടിൽ, ആനകളെപ്പോലെ ഭംഗിയുള്ള രാജാക്കന്മാരെ ഒന്നിച്ചു കണ്ടപ്പോൾ, കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവരും സന്തോഷം ഉപേക്ഷിച്ച് കണ്ണുനീർവിട്ടു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകോനശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച ശ്രീമദ്രാമായണത്തിൽ, ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡയിലെ തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാമത്തെ സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ശതതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ജടിലം ചീരവസനം പ്രാഞ്ജലിം പതിതം ഭുവി । ദദര്ശ രാമോ ദുര്ദര്ശം യുഗാന്തേ ഭാസ്കരം യഥാ ।। ൨.൧൦൦.
ജടകളും ചീരവസ്ത്രവും ധരിച്ച്, കൈകൾ കൂപ്പി നിലത്ത് വീണ ഭരതനെ, യുഗാന്തത്തിൽ സൂര്യനെ കാണുന്നതുപോലെ, രാമൻ കണ്ടു.
കഥഞ്ചിദഭിവിജ്ഞായ വിവര്ണവദനം കൃശമ് । ഭ്രാതരം ഭരതം രാമ: പരിജഗ്രാഹ ബാഹുനാ ।। ൨.൧൦൦.
മുഖം നിറംകെട്ട് ശരീരം ക്ഷീണിച്ച സഹോദരൻ ഭരതനെ എങ്ങിനെയോ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, രാമൻ അവനെ കൈകൊണ്ട് പിടിച്ചു.
ആഘ്രായ രാമസ്തം മൂര്ധ്നി പരിഷ്വജ്യ ച രാഘവ: । അങ്കേ ഭരതമാരോപ്യ പര്യപൃച്ഛത് സമാഹിതഃ ।। ൨.൧൦൦.
രാഘവൻ ആയ രാമൻ അവന്റെ തലമുടി മണത്ത്, അണുകെട്ടി, ഭരതനെ മടിയിൽ ഇരുത്തി, സ്നേഹപൂർവ്വം അവനെ ചോദ്യം ചെയ്തു.
ക്വ നു തേ ഽഭൂത് പിതാ താത യദരണ്യം ത്വമാഗത: । ന ഹി ത്വം ജീവതസ്തസ്യ വനമാഗന്തുമര്ഹസി ।। ൨.൧൦൦.
എന്റെ മകനേ, നിന്റെ അച്ഛൻ എവിടെയാണ്? നീ എങ്ങനെ കാട്ടിലേക്ക് വന്നു? അച്ഛൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ നീ ഇവിടെ വരേണ്ട കാര്യമില്ലല്ലോ.
ചിരസ്യ ബത പശ്യാമി ദൂരാദ്ഭരതമാഗതമ് । ദുഷ്പ്രതീകമരണ്യേ ഽസ്മിന് കിം താത വനമാഗത: ।। ൨.൧൦൦.
ഏത്രയും കാലം കഴിഞ്ഞ് ദൂരത്ത് നിന്ന് ഭരതനെ കാണുന്നു, ഈ കാട്ടിൽ അവന്റെ രൂപം എനിക്ക് പരിചിതമല്ല. എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ ഇവിടെ വനംവാസം ചെയ്യാൻ വന്നത്, പ്രിയപ്പെട്ടവാ?
കച്ചിദ്ധാരയതേ താത രാജാ യത്ത്വമിഹാഗത: । കച്ചിന്ന ദീന: സഹസാ രാജാ ലോകാന്തരം ഗത: ।। ൨.൧൦൦.
രാജാവ് ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുകയാണോ, അതിനാലാണോ നീ ഇവിടെ വന്നത്? ദു:ഖത്തിൽ ആകുലനായി രാജാവ് അപ്രത്യക്ഷനായി പോയതാണോ?
കച്ചിത് സൌമ്യ ന തേ രാജ്യം ഭ്രഷ്ടം ബാലസ്യ ശാശ്വതമ് ।। ൨.൧൦൦.
പ്രിയവാ, നിന്റെ ബാല്യത്തിൽ നിന്നുള്ള സ്ഥിരമായ രാജ്യം നഷ്ടമായിട്ടില്ലല്ലോ?
കച്ചിച്ഛുശ്രൂഷസേ താത പിതരം സത്യവിക്രമമ് ।। ൨.൧൦൦.
പ്രിയപ്പെട്ടവാ, സത്യവ്രതനായ നിന്റെ പിതാവിനെ നീ ഭക്തിയോടെ സേവിക്കുന്നുണ്ടോ?
കച്ചിദ്ദശരഥോ രാജാ കുശലീ സത്യസങ്ഗര: । രാജസൂയാശ്വമേധാനാമാഹര്ത്താ ധര്മനിശ്ചയ: ।। ൨.൧൦൦.
സത്യത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്ന ദശരഥമഹാരാജാവ് സുഖമായിരിക്കുന്നു അല്ലേ? രാജസൂയവും അശ്വമേധവും നടത്തിയ, ധർമ്മത്തിൽ ഉറപ്പുള്ളവൻ.
സ കച്ചിദ് ബ്രാഹ്മണോ വിദ്വാന് ധര്മനിത്യോ മഹാദ്യുതി: । ഇക്ഷ്വാകൂണാമുപാധ്യായോ യഥാവത്താത പൂജ്യതേ ।। ൨.൧൦൦.
വിദ്വാനായും ധർമ്മനിഷ്ഠനായും പ്രശസ്തനായ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ഗുരുവായ ബ്രാഹ്മണനെ നീ യഥാവിധി ആദരിക്കുന്നുണ്ടോ, പ്രിയവാ?