അഥ ഗത്വാ മുഹൂര്തം തു ചിത്രകൂടം സ രാഘവ:। മന്ദാകിനീമനുപ്രാപ്തസ്തം ജനം ചേദമബ്രവീത് ।। ൨.൯൯.
അപ്പോൾ കുറച്ചു നേരം കഴിഞ്ഞ് രാഘവൻ ചിത്രകൂടം എത്തി, മന്ദാകിനി നദിയിൽ എത്തി, അവിടെയുള്ളവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ജഗത്യാം പുരുഷവ്യാഘ്ര ആസ്തേ വീരാസനേ രത:। ജനേന്ദ്രോ നിര്ജനം പ്രാപ്യ ധിങ്മേ ജന്മ സജീവിതമ് ।। ൨.൯൯.
ഭൂമിയിൽ വീരാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന പുരുഷസിംഹൻ, ജനങ്ങളുടെ രാജാവായവൻ, ഏകാന്തതയിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു—എന്റെ ജന്മവും ജീവനും വെറുതെ പോയി!
മത്കൃതേ വ്യസനം പ്രാപ്തോ ലോകനാഥോ മഹാദ്യുതി:। സര്വാന് കാമാന് പരിത്യജ്യ വനേ വസതി രാഘവ: ।। ൨.൯൯.
എന്റെ കാരണത്താൽ ലോകത്തിന്റെ നാഥൻ, മഹാതേജസ്സുള്ള രാഘവൻ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് കാട്ടിൽ വാസം ചെയ്യുന്നു.
ഇതി ലോകസമാക്രുഷ്ട: പാദേഷ്വദ്യ പ്രസാദയന്। രാമസ്യ നിപതിഷ്യാമി സീതായാ ലക്ഷ്മണസ്യ ച ।। ൨.൯൯.
ഇങ്ങനെ ലോകം എന്നെ കുറ്റം പറയുമ്പോൾ, ഇന്ന് ഞാൻ രാമന്റെയും സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും കാലിൽ വീണു ക്ഷമ ചോദിക്കും.
ഏവം സ വിലപംസ്തസ്മിന് വനേ ദശരഥാത്മജ:। ദദര്ശ മഹതീം പുണ്യാം പര്ണശാലാം മനോരമാമ് ।। ൨.൯൯.
അങ്ങനെ ദശരഥപുത്രൻ ആ കാട്ടിൽ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കുമ്പോൾ, വലിയ, പുണ്യമായ, മനോഹരമായ ഒരു ഇലക്കുടിൽ അവൻ കണ്ടു.
സാലതാലാശ്വകര്ണാനാം പര്ണൈര്ബഹുഭിരാവൃതാമ്। വിശാലാം മൃദുഭിസ്തീര്ണാം കുശൈര്വേദിമിവാധ്വരേ ।। ൨.൯൯.
ശാല, താള, അശ്വകർണ എന്നീ മരങ്ങളുടെ ഇലകളാൽ പൊതിഞ്ഞ, വിശാലവും, മൃദുലമായ കുശത്താൽ വിരിച്ച, യാഗവേദിപോലുള്ള കുടിൽ ആയിരുന്നു അത്.
ശക്രായുധനികാശൈശ്ച കാര്മുകൈര്ഭാരസാധനൈ:। രുക്മപൃഷ്ടഷ്ഠൈര്മഹാസാരൈ: ശോഭിതാം ശത്രുബാധകൈ: ।। ൨.൯൯.
ഇന്ദ്രന്റെ ആയുധംപോലുള്ള, ശക്തിയും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള പിൻഭാഗവുമുള്ള വലിയ വില്ലുകളാൽ, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ആയുധങ്ങളാൽ ആ കുടിൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
അര്കരശ്മിപ്രതീകാശൈര്ഘോരൈസ്തൂണീഗതൈ: ശരൈ:। ശോഭിതാം ദീപ്തവദനൈ: സര്പ്പൈര്ഭോഗവതീമിവ ।। ൨.൯൯.
സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾപോലുള്ള ഭയാനകമായ അമ്പുകൾ, തൂണികളിൽ നിറച്ചത്, പ്രകാശമുള്ള മുഖങ്ങളുള്ള പാമ്പുകളെപ്പോലെ, ആ കുടിൽ പാമ്പുകളുടെ ഗുഹയെപ്പോലെ ഭംഗിയായി തെളിഞ്ഞു.
മഹാരജതവാസോഭ്യാമസിഭ്യാം ച വിരാജിതാമ്। രുക്മബിന്ദുവിചിത്രാഭ്യാം ചര്മഭ്യാം ചാപി ശോഭിതാമ് ।। ൨.൯൯.
വലിയ വെള്ളി വസ്ത്രങ്ങളും വാളുകളും, പൊൻകറകളാൽ അലങ്കരിച്ച കവചങ്ങളുമൊക്കെയും കൊണ്ട് ആ കുടിൽ പ്രകാശിച്ചുനിന്നു.
ഗോധാങ്ഗുലിത്രൈരാസക്തൈശ്ചിത്രൈ: കാഞ്ചനഭൂഷിതൈ:। അരിസങ്ഘൈരനാധൃഷ്യാം മൃഗൈ: സിംഹഗുഹാമിവ ।। ൨.൯൯.
ഗോദയുടെ ചർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള മനോഹരമായ കൈയുറകളും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങളും, ശത്രുക്കളുടെ കൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ അപ്രാപ്യമായത്, മൃഗങ്ങളിൽ സിംഹത്തിന്റെ ഗുഹയെപ്പോലെ ആ കുടിൽ തിളങ്ങി.
പ്രാഗുദക്പ്രവണാം വേദിം വിശാലാം ദീപ്തപാവകാമ്। ദദര്ശ ഭരതസ്തത്ര പുണ്യാം രാമനിവേശനേ ।। ൨.൯൯.
രാമന്റെ വാസസ്ഥലത്ത്, കിഴക്കും വടക്കും മുഖം നോക്കി, ദീപ്തമായ അഗ്നിയോടെ, വിശാലവും പുണ്യവുമുള്ള യാഗവേദി ഭരതൻ അവിടെ കണ്ടു.
നിരീക്ഷ്യ സ മുഹൂര്ത്തം തു ദദര്ശ ഭരതോ ഗുരമ്। ഉടജേ രാമമാസീനം ജടാമണ്ഡലധാരിണമ് ।। ൨.൯൯.
അൽപനേരം നോക്കിയ ശേഷം, ഭരതൻ തന്റെ ഗുരുവായ രാമനെ കുടിലിൽ ഇരിക്കുന്നതും, ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ചിരിക്കുന്നതും കണ്ടു.
തം തു കൃഷ്ണാജിനധരം ചീരവല്കലവാസസമ്। ദദര്ശ രാമമാസീനമഭിത: പാവകോപമമ് ।। ൨.൯൯.
കറുത്ത മയില്പുറ്റിയും വാല്കലവസ്ത്രവും ധരിച്ച്, ചുറ്റും അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന രാമനെ അവൻ കണ്ടു.
സിംഹസ്കന്ധം മഹാബാഹും പുണ്ഡരീകനിഭേക്ഷണമ്। പൃഥിവ്യാ: സാഗരാന്തായാ ഭര്ത്താരം ധര്മചാരിണമ് ।। ൨.൯൯.
സിംഹത്തിന്റെ ഭുജങ്ങളുള്ള, വലിയ കൈകളുള്ള, താമരപൂവുപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള, സമുദ്രം അതിരായ ഭൂമിയുടെ ന്യായവാനായ ഭരതാവിനെ അവൻ കണ്ടു.
ഉപവിഷ്ടം മഹാബാഹും ബ്രഹ്മാണമിവ ശാശ്വതമ്। സ്ഥണ്ഡിലേ ദര്ഭസംസ്തീര്ണേ സീതയാ ലക്ഷ്മണേന ച ।। ൨.൯൯.
വലിയ കൈകളോടെ, ശാശ്വതനായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ, ദർഭ ചെടി വിരിച്ച നിലത്തിൽ, സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ ഇരിക്കുന്ന രാമനെ അവൻ കണ്ടു.
തം ദൃഷ്ട്വാ ഭരത: ശ്രീമാന് ദു:ഖശോകപരിപ്ലുത:। അഭ്യധാവത ധര്മാത്മാ ഭരത: കൈകയീസുത: ।। ൨.൯൯.
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഐശ്വര്യമുള്ള ഭരതൻ, ദു:ഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ്, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ കൈകേയിയുടെ മകൻ രാമന്റെ അടുക്കൽ ഓടിയെത്തി.
ദൃഷ്ട്വൈവ വിലലാപാര്ത്തോ ബാഷ്പസന്ദിഗ്ധയാ ഗിരാ। അശക്നുവന് ധാരയിതും ധൈര്യാദ്വചനമബ്രവീത് ।। ൨.൯൯.
അവനെ കണ്ടയുടൻ തന്നെ, ദു:ഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന്, കണ്ണുനീരാൽ ശബ്ദം മങ്ങിപ്പോയ അവൻ, മനസ്സിൽ ധൈര്യം പിടിച്ചു നിൽക്കാൻ കഴിയാതെ, വിലപിച്ചു പറയാൻ തുടങ്ങി.
യ: സംസദി പ്രകൃതിഭിര്ഭവേദ്യുക്ത ഉപാസിതുമ്। വന്യൈര്മൃഗൈരുപാസീന: സോഽയമാസ്തേ മമാഗ്രജ: ।। ൨.൯൯.
ജനസമൂഹത്തിൽ എല്ലാവരും ആദരപൂർവ്വം സേവിക്കേണ്ടവനായ എന്റെ മൂത്ത സഹോദരൻ, ഇപ്പോൾ കാട്ടുമൃഗങ്ങളോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നു.
വാസോഭിര്ബഹുസാഹസ്രൈര്യോ മഹാത്മാ പുരോചിത:। മൃഗാജിനേ സോഽയമിഹ പ്രവസ്തേ ധര്മമാചരന് ।। ൨.൯൯.
പല ആയിരം മൂല്യമുള്ള വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചിരുന്ന ആ മഹാത്മാവ്, ഇപ്പോൾ ധർമ്മം പാലിച്ച്, ഇവിടെ കാട്ടുപുലിയുടെ ചർമ്മം ധരിച്ച് ജീവിക്കുന്നു.
അധാരയദ്യോ വിവിധാശ്ചിത്രാ: സുമനസസ്തദാ സോഽയം ജടാഭാരമിമം വഹതേ രാഘവ: കഥമ് ।। ൨.൯൯.
നാനാതരം മനോഹരമായ പുഷ്പമാലകൾ അണിഞ്ഞിരുന്ന രാഘവൻ, ഇപ്പോൾ ഈ ഭാരംകൂടിയ ജടകൾ ചുമന്ന് നടക്കുന്നു; എങ്ങനെ ഇതെല്ലാം സഹിക്കുന്നു?
യസ്യ യജ്ഞൈര്യഥോദ്ദിഷ്ടൈര്യുക്തോ ധര്മസ്യ സഞ്ചയ:। ശരീരക്ലേശസമ്ഭൂതം സ ധര്മം പരിമാര്ഗതേ ।। ൨.൯൯.
യഥാവിധി യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി ധർമ്മം സമ്പാദിച്ചവൻ, ഇപ്പോൾ ശരീരശ്രമം സഹിച്ച് ധർമ്മം അന്വേഷിക്കുന്നു.
ചന്ദനേന മഹാര്ഹേണ യസ്യാങ്ഗമുപസേവിതമ്। മലേന തസ്യാങ്ഗമിദം കഥമാര്യസ്യ സേവ്യതേ ।। ൨.൯൯.
മഹാമൂല്യമുള്ള ചന്ദനത്തിൽ ശരീരം അണിഞ്ഞിരുന്ന ആ മഹാന്റെ ശരീരം, ഇപ്പോൾ എങ്ങനെ ഈ മലിനത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു?
മന്നിമിത്തമിദം ദു:ഖം പ്രാപ്തോ രാമ: സുഖോചിത:। ധിഗ്ജീവിതം നൃശംസസ്യ മമ ലോകവിഗര്ഹിതമ് ।। ൨.൯൯.
എന്റെ കാരണമാണ് സുഖജീവിതത്തിന് അഭ്യസിച്ച രാമൻ ഇങ്ങനെ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നത്. ലോകം കുറ്റം പറയുന്ന എന്റെ ക്രൂരമായ ജീവിതം നിന്ദ്യമാണ്.
ഇത്യേവം വിലപന് ദീന: പ്രസ്വിന്നമുഖപങ്കജ:। പാദാവപ്രാപ്യ രാമസ്യ പപാത ഭരതോ രുദന് ।। ൨.൯൯.
ഇങ്ങനെ ദു:ഖത്തിൽ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, മുഖം വിയർപ്പിൽ മൂടി, ഭരതൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമന്റെ കാലിൽ വീണു.
ദു:ഖാഭിതപ്തോ ഭരതോ രാജപുത്രോ മഹാബല:। ഉക്ത്വാര്യേതി സകൃദ്ദീനം പുനര്നോവാച കിഞ്ചന ।। ൨.൯൯.
ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ശക്തശാലിയായ രാജകുമാരൻ ഭരതൻ, 'ആര്യൻ' എന്നൊരു വാക്ക് മാത്രം ദു:ഖത്തോടെ ഉച്ചരിച്ച്, പിന്നെ ഒന്നും പറയാൻ കഴിയാതെ നിന്നു.
ബാഷ്പാപിഹിതകണ്ഠശ്ച പ്രേക്ഷ്യ രാമം യശസ്വിനമ്। ആര്യേത്യേവാഥ സംക്രുശ്യ വ്യാഹര്ത്തും നാശകത്തദാ ।। ൨.൯൯.
കണ്ണുനീർ കഴുത്തിൽ അടഞ്ഞ്, മഹത്വമുള്ള രാമനെ നോക്കിയപ്പോൾ, 'ആര്യൻ' എന്നൊരു വാക്ക് മാത്രം വിളിച്ചു, പിന്നെ ഒന്നും പറയാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല.
ശത്രുഘ്നശ്ചാപി രാമസ്യ വവന്ദേ ചരണൌ രുദന്। താവുഭൌ സ സമാലിങ്ഗ്യ രാമശ്ചാശ്രൂണ്യവര്ത്തയത് ।। ൨.൯൯.
ശത്രുഘ്നനും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാമന്റെ കാലിൽ വീണു. രാമൻ ഇരുവരെയും അണുകെട്ടി അവരുടെ കണ്ണുനീർ തുടച്ചു.
തത: സുമന്ത്രേണ ഗുഹേന ചൈവ സമീയതൂ രാജസുതാവരണ്യേ। ദിവാകരശ്ചൈവ നിശാകരശ്ച യഥാമ്ബരേ ശുക്രബൃഹസ്പതിഭ്യാമ് ।। ൨.൯൯.
ശേഷം സുമന്ത്രനും ഗുഹനും കൂടെ, രാജകുമാരന്മാർ കാട്ടിൽ ഒന്നിച്ചു ചേർന്നു; ആകാശത്തിൽ ശുക്രനും ബൃഹസ്പതിയും കൂടെ ചേരുന്ന സൂര്യനും ചന്ദ്രനും പോലെ.
താന് പാര്ഥിവാന് വാരണയൂഥപാഭാന് സമാഗതാംസ്തത്ര മഹത്യരണ്യേ। വനൌകസസ്തേഽപി സമീക്ഷ്യ സര്വേപ്യശ്രൂണ്യമുഞ്ചന് പ്രവിഹായ ഹര്ഷമ് ।। ൨.൯൯.
ആ മഹത്തായ കാട്ടിൽ, ആനകളെപ്പോലെ ഭംഗിയുള്ള രാജാക്കന്മാരെ ഒന്നിച്ചു കണ്ടപ്പോൾ, കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്നവരും സന്തോഷം ഉപേക്ഷിച്ച് കണ്ണുനീർവിട്ടു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകോനശതതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച ശ്രീമദ്രാമായണത്തിൽ, ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡയിലെ തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാമത്തെ സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.