ഗച്ഛന്നേവാഥ ഭരതസ്താപസാലയസംസ്ഥിതാമ്। ഭ്രാതു: പര്ണകുടീം ശ്രീമാനുടജം ച ദദര്ശ ഹ ।। ൨.൯൯.
പാതയിലൂടെ മുന്നോട്ട് പോവുമ്പോൾ, ഭരതൻ തന്റെ സഹോദരന്റെ ഇലകുടിലും, അതു ചുറ്റിപ്പറ്റി താമസിക്കുന്ന വനവാസികളുടെ ആശ്രമവും കണ്ടു.
ശാലായാസ്ത്വഗ്രതസ്തസ്യാ ദദര്ശ ഭരതസ്തദാ। കാഷ്ഠാനി ചാവഭഗ്നാനി പുഷ്പാണ്യുപചിതാനി ച ।। ൨.൯൯.
ആ കുടിലിന്റെ മുന്നിൽ, ഭരതൻ ചിരകിയ മരക്കൊമ്പുകളും, കൂട്ടമായി ശേഖരിച്ച പൂക്കളും കണ്ടു.
സലക്ഷ്മണസ്യ രാമസ്യ ദദര്ശാശ്രമമീയുഷ:। കൃതം വൃക്ഷേഷ്വഭിജ്ഞാനം കുശചീരൈ: ക്വചിത് ക്വചിത് ।। ൨.൯൯.
രാമനും ലക്ഷ്മണനും അവിടെ എത്തിയതിന്റെ അടയാളമായി, മരങ്ങളിൽ ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് ചിതറിക്കിടക്കുന്ന കുശമുണ്ടുകളും കാണിച്ച്, ഭരതൻ അവരുടെ ആശ്രമം തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
ദദര്ശ ച വനേ തസ്മിന് മഹത: സഞ്ചയാന് കൃതാന്। മൃഗാണാം മഹിഷാണാം ച കऺരീഷൈ: ശീതകാരണാത് ।। ൨.൯൯.
അവൻ ആ കാട്ടിൽ, മൃഗങ്ങളുടെയും കാട്ടുപോത്തുകളുടെയും തോലുകൾ കൂട്ടമായി കയറ്റിവച്ചിരുന്നതും, അതു തണുപ്പിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി.
ഗച്ഛന്നേവ മഹാബാഹുര്ദ്യുതിമാന് ഭരതസ്തദാ। ശത്രുഘ്നം ചാബ്രവീദ്ധൃഷ്ടസ്താനമാത്യാംശ്ച സര്വശ: ।। ൨.൯൯.
അപ്പോള് മഹാബലശാലിയായ ഭരതന് മുന്നോട്ട് പോവുമ്പോള്, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ ശത്രുഘ്നനോടും അവിടെയുള്ള മന്ത്രിമാരോടും സംസാരിച്ചു.
മന്യേ പ്രാപ്താ: സ്മ തം ദേശം ഭരദ്വാജോ യമബ്രവീത്। നാതിദൂരേ ഹി മന്യേഽഹം നദീം മന്ദാകിനീമിത: ।। ൨.൯൯.
ഭരദ്വാജന് പറഞ്ഞ സ്ഥലത്തേക്ക് നമുക്ക് എത്തിയെന്ന് തോന്നുന്നു. കാരണം, മന്ദാകിനി നദി ഇതില് വളരെ ദൂരമില്ലെന്ന് എനിക്ക് വിശ്വാസം ഉണ്ട്.
ഉച്ചൈര്ബദ്ധാനി ചീരാണി ലക്ഷ്മണേന ഭവേദയമ്। അഭിജ്ഞാനകൃത: പന്ഥാ വികാലേ ഗന്തുമിച്ഛതാ ।। ൨.൯൯.
ഇവിടെ ഉയരത്തില് കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ഈ വനംവസ്ത്രങ്ങള് ലക്ഷ്മണന് വഴികാട്ടിയായി വെച്ചതായിരിക്കണം. അസാധാരണ സമയത്ത് യാത്ര ചെയ്യേണ്ടി വന്നതുകൊണ്ടാവാം.
ഇദം ചോദാത്തദന്താനാം കുഞ്ജരാണാം തരസ്വിനാമ്। ശൈലപാര്ശ്വേ പരിക്രാന്തമന്യോന്യമഭിഗര്ജതാമ് ।। ൨.൯൯.
ഇവിടെ പാറക്കരയില് ഉന്നത ദന്തങ്ങളുള്ള വേഗമുള്ള ആനകള് പരസ്പരം ഗര്ജിച്ച് ചുറ്റി നടന്ന പാദമുദ്രകള് കാണാം.
യമേവാധാതുമിച്ഛന്തി താപസാ: സതതം വനേ। തസ്യാസൌ ദൃശ്യതേ ധൂമ: സങ്കുല: കൃഷ്ണവര്ത്മന: ।। ൨.൯൯.
അരണ്യത്തിൽ സദാ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന സന്യാസിമാർ ഹോമം നടത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സ്ഥലത്താണ് ആ കറുത്ത പുക കനലായി ഉയരുന്നത്.
അത്രാഹം പുരുഷവ്യാഘ്രം ഗുരുസംസ്കാരകാരിണമ്। ആര്യം ദ്രക്ഷ്യാമി സംഹൃഷ്ടോ മഹര്ഷിമിവ രാഘവമ് ।। ൨.൯൯.
ഇവിടെ ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ ഗുരുക്കന്മാരുടെ ആചാരങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്ന മഹർഷിയെപ്പോലെയുള്ള മഹാനായ രാഘവനെ കാണും.
അഥ ഗത്വാ മുഹൂര്തം തു ചിത്രകൂടം സ രാഘവ:। മന്ദാകിനീമനുപ്രാപ്തസ്തം ജനം ചേദമബ്രവീത് ।। ൨.൯൯.
അപ്പോൾ കുറച്ചു നേരം കഴിഞ്ഞ് രാഘവൻ ചിത്രകൂടം എത്തി, മന്ദാകിനി നദിയിൽ എത്തി, അവിടെയുള്ളവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ജഗത്യാം പുരുഷവ്യാഘ്ര ആസ്തേ വീരാസനേ രത:। ജനേന്ദ്രോ നിര്ജനം പ്രാപ്യ ധിങ്മേ ജന്മ സജീവിതമ് ।। ൨.൯൯.
ഭൂമിയിൽ വീരാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന പുരുഷസിംഹൻ, ജനങ്ങളുടെ രാജാവായവൻ, ഏകാന്തതയിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു—എന്റെ ജന്മവും ജീവനും വെറുതെ പോയി!
മത്കൃതേ വ്യസനം പ്രാപ്തോ ലോകനാഥോ മഹാദ്യുതി:। സര്വാന് കാമാന് പരിത്യജ്യ വനേ വസതി രാഘവ: ।। ൨.൯൯.
എന്റെ കാരണത്താൽ ലോകത്തിന്റെ നാഥൻ, മഹാതേജസ്സുള്ള രാഘവൻ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് കാട്ടിൽ വാസം ചെയ്യുന്നു.
ഇതി ലോകസമാക്രുഷ്ട: പാദേഷ്വദ്യ പ്രസാദയന്। രാമസ്യ നിപതിഷ്യാമി സീതായാ ലക്ഷ്മണസ്യ ച ।। ൨.൯൯.
ഇങ്ങനെ ലോകം എന്നെ കുറ്റം പറയുമ്പോൾ, ഇന്ന് ഞാൻ രാമന്റെയും സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും കാലിൽ വീണു ക്ഷമ ചോദിക്കും.
ഏവം സ വിലപംസ്തസ്മിന് വനേ ദശരഥാത്മജ:। ദദര്ശ മഹതീം പുണ്യാം പര്ണശാലാം മനോരമാമ് ।। ൨.൯൯.
അങ്ങനെ ദശരഥപുത്രൻ ആ കാട്ടിൽ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കുമ്പോൾ, വലിയ, പുണ്യമായ, മനോഹരമായ ഒരു ഇലക്കുടിൽ അവൻ കണ്ടു.
സാലതാലാശ്വകര്ണാനാം പര്ണൈര്ബഹുഭിരാവൃതാമ്। വിശാലാം മൃദുഭിസ്തീര്ണാം കുശൈര്വേദിമിവാധ്വരേ ।। ൨.൯൯.
ശാല, താള, അശ്വകർണ എന്നീ മരങ്ങളുടെ ഇലകളാൽ പൊതിഞ്ഞ, വിശാലവും, മൃദുലമായ കുശത്താൽ വിരിച്ച, യാഗവേദിപോലുള്ള കുടിൽ ആയിരുന്നു അത്.
ശക്രായുധനികാശൈശ്ച കാര്മുകൈര്ഭാരസാധനൈ:। രുക്മപൃഷ്ടഷ്ഠൈര്മഹാസാരൈ: ശോഭിതാം ശത്രുബാധകൈ: ।। ൨.൯൯.
ഇന്ദ്രന്റെ ആയുധംപോലുള്ള, ശക്തിയും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള പിൻഭാഗവുമുള്ള വലിയ വില്ലുകളാൽ, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ആയുധങ്ങളാൽ ആ കുടിൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
അര്കരശ്മിപ്രതീകാശൈര്ഘോരൈസ്തൂണീഗതൈ: ശരൈ:। ശോഭിതാം ദീപ്തവദനൈ: സര്പ്പൈര്ഭോഗവതീമിവ ।। ൨.൯൯.
സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾപോലുള്ള ഭയാനകമായ അമ്പുകൾ, തൂണികളിൽ നിറച്ചത്, പ്രകാശമുള്ള മുഖങ്ങളുള്ള പാമ്പുകളെപ്പോലെ, ആ കുടിൽ പാമ്പുകളുടെ ഗുഹയെപ്പോലെ ഭംഗിയായി തെളിഞ്ഞു.
മഹാരജതവാസോഭ്യാമസിഭ്യാം ച വിരാജിതാമ്। രുക്മബിന്ദുവിചിത്രാഭ്യാം ചര്മഭ്യാം ചാപി ശോഭിതാമ് ।। ൨.൯൯.
വലിയ വെള്ളി വസ്ത്രങ്ങളും വാളുകളും, പൊൻകറകളാൽ അലങ്കരിച്ച കവചങ്ങളുമൊക്കെയും കൊണ്ട് ആ കുടിൽ പ്രകാശിച്ചുനിന്നു.
ഗോധാങ്ഗുലിത്രൈരാസക്തൈശ്ചിത്രൈ: കാഞ്ചനഭൂഷിതൈ:। അരിസങ്ഘൈരനാധൃഷ്യാം മൃഗൈ: സിംഹഗുഹാമിവ ।। ൨.൯൯.
ഗോദയുടെ ചർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള മനോഹരമായ കൈയുറകളും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങളും, ശത്രുക്കളുടെ കൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ അപ്രാപ്യമായത്, മൃഗങ്ങളിൽ സിംഹത്തിന്റെ ഗുഹയെപ്പോലെ ആ കുടിൽ തിളങ്ങി.
പ്രാഗുദക്പ്രവണാം വേദിം വിശാലാം ദീപ്തപാവകാമ്। ദദര്ശ ഭരതസ്തത്ര പുണ്യാം രാമനിവേശനേ ।। ൨.൯൯.
രാമന്റെ വാസസ്ഥലത്ത്, കിഴക്കും വടക്കും മുഖം നോക്കി, ദീപ്തമായ അഗ്നിയോടെ, വിശാലവും പുണ്യവുമുള്ള യാഗവേദി ഭരതൻ അവിടെ കണ്ടു.
നിരീക്ഷ്യ സ മുഹൂര്ത്തം തു ദദര്ശ ഭരതോ ഗുരമ്। ഉടജേ രാമമാസീനം ജടാമണ്ഡലധാരിണമ് ।। ൨.൯൯.
അൽപനേരം നോക്കിയ ശേഷം, ഭരതൻ തന്റെ ഗുരുവായ രാമനെ കുടിലിൽ ഇരിക്കുന്നതും, ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ചിരിക്കുന്നതും കണ്ടു.
തം തു കൃഷ്ണാജിനധരം ചീരവല്കലവാസസമ്। ദദര്ശ രാമമാസീനമഭിത: പാവകോപമമ് ।। ൨.൯൯.
കറുത്ത മയില്പുറ്റിയും വാല്കലവസ്ത്രവും ധരിച്ച്, ചുറ്റും അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന രാമനെ അവൻ കണ്ടു.
സിംഹസ്കന്ധം മഹാബാഹും പുണ്ഡരീകനിഭേക്ഷണമ്। പൃഥിവ്യാ: സാഗരാന്തായാ ഭര്ത്താരം ധര്മചാരിണമ് ।। ൨.൯൯.
സിംഹത്തിന്റെ ഭുജങ്ങളുള്ള, വലിയ കൈകളുള്ള, താമരപൂവുപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള, സമുദ്രം അതിരായ ഭൂമിയുടെ ന്യായവാനായ ഭരതാവിനെ അവൻ കണ്ടു.
ഉപവിഷ്ടം മഹാബാഹും ബ്രഹ്മാണമിവ ശാശ്വതമ്। സ്ഥണ്ഡിലേ ദര്ഭസംസ്തീര്ണേ സീതയാ ലക്ഷ്മണേന ച ।। ൨.൯൯.
വലിയ കൈകളോടെ, ശാശ്വതനായ ബ്രഹ്മാവിനെപ്പോലെ, ദർഭ ചെടി വിരിച്ച നിലത്തിൽ, സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ ഇരിക്കുന്ന രാമനെ അവൻ കണ്ടു.
തം ദൃഷ്ട്വാ ഭരത: ശ്രീമാന് ദു:ഖശോകപരിപ്ലുത:। അഭ്യധാവത ധര്മാത്മാ ഭരത: കൈകയീസുത: ।। ൨.൯൯.
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഐശ്വര്യമുള്ള ഭരതൻ, ദു:ഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ്, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ കൈകേയിയുടെ മകൻ രാമന്റെ അടുക്കൽ ഓടിയെത്തി.
ദൃഷ്ട്വൈവ വിലലാപാര്ത്തോ ബാഷ്പസന്ദിഗ്ധയാ ഗിരാ। അശക്നുവന് ധാരയിതും ധൈര്യാദ്വചനമബ്രവീത് ।। ൨.൯൯.
അവനെ കണ്ടയുടൻ തന്നെ, ദു:ഖത്തിൽ ആഴ്ന്ന്, കണ്ണുനീരാൽ ശബ്ദം മങ്ങിപ്പോയ അവൻ, മനസ്സിൽ ധൈര്യം പിടിച്ചു നിൽക്കാൻ കഴിയാതെ, വിലപിച്ചു പറയാൻ തുടങ്ങി.
യ: സംസദി പ്രകൃതിഭിര്ഭവേദ്യുക്ത ഉപാസിതുമ്। വന്യൈര്മൃഗൈരുപാസീന: സോഽയമാസ്തേ മമാഗ്രജ: ।। ൨.൯൯.
ജനസമൂഹത്തിൽ എല്ലാവരും ആദരപൂർവ്വം സേവിക്കേണ്ടവനായ എന്റെ മൂത്ത സഹോദരൻ, ഇപ്പോൾ കാട്ടുമൃഗങ്ങളോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നു.
വാസോഭിര്ബഹുസാഹസ്രൈര്യോ മഹാത്മാ പുരോചിത:। മൃഗാജിനേ സോഽയമിഹ പ്രവസ്തേ ധര്മമാചരന് ।। ൨.൯൯.
പല ആയിരം മൂല്യമുള്ള വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചിരുന്ന ആ മഹാത്മാവ്, ഇപ്പോൾ ധർമ്മം പാലിച്ച്, ഇവിടെ കാട്ടുപുലിയുടെ ചർമ്മം ധരിച്ച് ജീവിക്കുന്നു.
അധാരയദ്യോ വിവിധാശ്ചിത്രാ: സുമനസസ്തദാ സോഽയം ജടാഭാരമിമം വഹതേ രാഘവ: കഥമ് ।। ൨.൯൯.
നാനാതരം മനോഹരമായ പുഷ്പമാലകൾ അണിഞ്ഞിരുന്ന രാഘവൻ, ഇപ്പോൾ ഈ ഭാരംകൂടിയ ജടകൾ ചുമന്ന് നടക്കുന്നു; എങ്ങനെ ഇതെല്ലാം സഹിക്കുന്നു?