കൃതകാര്യമിദം ദുര്ഗം വനം വ്യാലനിഷേവിതമ്। യദധ്യാസ്തേ മഹാതേജാ രാമ: ശസ്ത്രഭൃതാം വര: ।। ൨.൯൮.
കാട്ടിൽ കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞ് ഭയാനകമായ ഈ വനം തന്റെ ലക്ഷ്യം നിറവേറ്റിയിരിക്കുന്നു; കാരണം മഹാശക്തിയുള്ള രാമൻ, യുദ്ധശൂരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, ഇവിടെ വസിക്കുന്നു.
ഏവമുക്ത്വാ മഹാതേജാ ഭരത: പുരുഷര്ഷഭ:। പദ്ഭ്യാമേവ മഹാബാഹു: പ്രവിവേശ മഹദ്വനമ് ।। ൨.൯൮.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മഹാശക്തിയുള്ള പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതൻ, തന്റെ കാലിൽ നടന്നു ആ മഹാവനം പ്രവേശിച്ചു.
സ താനി ദ്രുമജാലാനി ജാതാനി ഗിരിസാനുഷു। പുഷ്പിതാഗ്രാണി മധ്യേന ജഗാമ വദതാം വര: ।। ൨.൯൮.
അവൻ മലകളുടെ കിഴക്കേ ഭാഗങ്ങളിൽ വളർന്നിരുന്ന പുഷ്പിതമായ മരംകൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ നിന്നു കടന്നുപോയി; വാക്കിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായവൻ ആയിരുന്നു.
സമീപത്വാത്തന്മൂലദര്ശനമിതി ന പുനരുക്തി: ।। ൨.൯൮.
അവിടേക്ക് അടുത്തെത്തിയതുകൊണ്ട്, വേരുകൾ വീണ്ടും കാണണമെന്ന് ആവശ്യമില്ലായിരുന്നു.
തം ദൃഷ്ട്വാ ഭരത: ശ്രീമാന് മുമോഹ സഹബാന്ധവ:। അത്ര രാമ ഇതി ജ്ഞാത്വാ ഗത: പാരമിവാമ്ഭസ: ।। ൨.൯൮.
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഭരതനും കൂട്ടുകാരും 'ഇവിടെയാണു രാമൻ' എന്ന് മനസ്സിലാക്കി, വെള്ളത്തിൽ നിന്നും കരയിൽ എത്തിച്ചേരുന്നവരെപ്പോലെ ആശ്ചര്യത്തിലും ആനന്ദത്തിലും മുങ്ങി.
സ ചിത്രകൂടേ തു ഗിരൌ നിശമ്യ രാമാശ്രമം പുണ്യജനോപപന്നമ്। ഗുഹേന സാര്ദ്ധം ത്വരിതോ ജഗാമ പുനര്നിവേശ്യൈവ ചമൂം മഹാത്മാ ।। ൨.൯൮.
ചിത്രകൂടം മലയിൽ രാമന്റെ ആശ്രമം പുണ്യജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണെന്ന് അറിഞ്ഞ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ, ഗുഹയോടൊപ്പം സൈന്യം അവിടെ തന്നെ നിർത്തി വച്ച് വേഗത്തിൽ അവിടെത്തിപ്പോയി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ അഷ്ടനവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റിയെട്ടാമത്തെ സർഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|നവവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center നിവിഷ്ടായാം തു സേനായാമുത്സുകോ ഭരതസ്തദാ। ജഗാമ ഭ്രാതരം ദ്രഷ്ടും ശത്രുധ്നമനുദര്ശയന് ।। ൨.൯൯.
സൈന്യം തങ്ങിയ ശേഷം, അതീവ ആകാംക്ഷയോടെ ഭരതൻ സഹോദരൻറെ അടുത്തേക്ക് പോകാൻ തുടങ്ങി. ശത്രുഘ്നൻക്ക് വഴികാട്ടി കൊണ്ടായിരുന്നു അവൻ പോകുന്നത്.
ഋഷിം വസിഷ്ഠം സന്ദിശ്യ മാതഽര്മേ ശീഘ്രമാനയ। ഇതി ത്വരിതമഗ്രേ സ ജഗാമ ഗുരുവത്സല: ।। ൨.൯൯.
ഭരതൻ വസിഷ്ഠമഹർഷിയെ വിളിച്ചു, 'എന്റെ അമ്മയെ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുവരിക' എന്ന് പറഞ്ഞ്, മുതിർന്നവരോടുള്ള ഭക്തിയോടെ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു.
സുമന്ത്രസ്ത്വപി ശത്രുഘ്നമദൂരാദന്വപദ്യത। രാമദര്ശനജസ്തര്ഷോ ഭരതസ്യേവ തസ്യ ച ।। ൨.൯൯.
സുമന്ത്രനും ശത്രുഘ്നന്റെ അടുത്തായി പിന്തുടർന്നു. രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹം ഭരതനും സുമന്ത്രനും ഒരുപോലെ അനുഭവിച്ചു.
ഗച്ഛന്നേവാഥ ഭരതസ്താപസാലയസംസ്ഥിതാമ്। ഭ്രാതു: പര്ണകുടീം ശ്രീമാനുടജം ച ദദര്ശ ഹ ।। ൨.൯൯.
പാതയിലൂടെ മുന്നോട്ട് പോവുമ്പോൾ, ഭരതൻ തന്റെ സഹോദരന്റെ ഇലകുടിലും, അതു ചുറ്റിപ്പറ്റി താമസിക്കുന്ന വനവാസികളുടെ ആശ്രമവും കണ്ടു.
ശാലായാസ്ത്വഗ്രതസ്തസ്യാ ദദര്ശ ഭരതസ്തദാ। കാഷ്ഠാനി ചാവഭഗ്നാനി പുഷ്പാണ്യുപചിതാനി ച ।। ൨.൯൯.
ആ കുടിലിന്റെ മുന്നിൽ, ഭരതൻ ചിരകിയ മരക്കൊമ്പുകളും, കൂട്ടമായി ശേഖരിച്ച പൂക്കളും കണ്ടു.
സലക്ഷ്മണസ്യ രാമസ്യ ദദര്ശാശ്രമമീയുഷ:। കൃതം വൃക്ഷേഷ്വഭിജ്ഞാനം കുശചീരൈ: ക്വചിത് ക്വചിത് ।। ൨.൯൯.
രാമനും ലക്ഷ്മണനും അവിടെ എത്തിയതിന്റെ അടയാളമായി, മരങ്ങളിൽ ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് ചിതറിക്കിടക്കുന്ന കുശമുണ്ടുകളും കാണിച്ച്, ഭരതൻ അവരുടെ ആശ്രമം തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
ദദര്ശ ച വനേ തസ്മിന് മഹത: സഞ്ചയാന് കൃതാന്। മൃഗാണാം മഹിഷാണാം ച കऺരീഷൈ: ശീതകാരണാത് ।। ൨.൯൯.
അവൻ ആ കാട്ടിൽ, മൃഗങ്ങളുടെയും കാട്ടുപോത്തുകളുടെയും തോലുകൾ കൂട്ടമായി കയറ്റിവച്ചിരുന്നതും, അതു തണുപ്പിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി.
ഗച്ഛന്നേവ മഹാബാഹുര്ദ്യുതിമാന് ഭരതസ്തദാ। ശത്രുഘ്നം ചാബ്രവീദ്ധൃഷ്ടസ്താനമാത്യാംശ്ച സര്വശ: ।। ൨.൯൯.
അപ്പോള് മഹാബലശാലിയായ ഭരതന് മുന്നോട്ട് പോവുമ്പോള്, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ ശത്രുഘ്നനോടും അവിടെയുള്ള മന്ത്രിമാരോടും സംസാരിച്ചു.
മന്യേ പ്രാപ്താ: സ്മ തം ദേശം ഭരദ്വാജോ യമബ്രവീത്। നാതിദൂരേ ഹി മന്യേഽഹം നദീം മന്ദാകിനീമിത: ।। ൨.൯൯.
ഭരദ്വാജന് പറഞ്ഞ സ്ഥലത്തേക്ക് നമുക്ക് എത്തിയെന്ന് തോന്നുന്നു. കാരണം, മന്ദാകിനി നദി ഇതില് വളരെ ദൂരമില്ലെന്ന് എനിക്ക് വിശ്വാസം ഉണ്ട്.
ഉച്ചൈര്ബദ്ധാനി ചീരാണി ലക്ഷ്മണേന ഭവേദയമ്। അഭിജ്ഞാനകൃത: പന്ഥാ വികാലേ ഗന്തുമിച്ഛതാ ।। ൨.൯൯.
ഇവിടെ ഉയരത്തില് കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ഈ വനംവസ്ത്രങ്ങള് ലക്ഷ്മണന് വഴികാട്ടിയായി വെച്ചതായിരിക്കണം. അസാധാരണ സമയത്ത് യാത്ര ചെയ്യേണ്ടി വന്നതുകൊണ്ടാവാം.
ഇദം ചോദാത്തദന്താനാം കുഞ്ജരാണാം തരസ്വിനാമ്। ശൈലപാര്ശ്വേ പരിക്രാന്തമന്യോന്യമഭിഗര്ജതാമ് ।। ൨.൯൯.
ഇവിടെ പാറക്കരയില് ഉന്നത ദന്തങ്ങളുള്ള വേഗമുള്ള ആനകള് പരസ്പരം ഗര്ജിച്ച് ചുറ്റി നടന്ന പാദമുദ്രകള് കാണാം.
യമേവാധാതുമിച്ഛന്തി താപസാ: സതതം വനേ। തസ്യാസൌ ദൃശ്യതേ ധൂമ: സങ്കുല: കൃഷ്ണവര്ത്മന: ।। ൨.൯൯.
അരണ്യത്തിൽ സദാ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന സന്യാസിമാർ ഹോമം നടത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സ്ഥലത്താണ് ആ കറുത്ത പുക കനലായി ഉയരുന്നത്.
അത്രാഹം പുരുഷവ്യാഘ്രം ഗുരുസംസ്കാരകാരിണമ്। ആര്യം ദ്രക്ഷ്യാമി സംഹൃഷ്ടോ മഹര്ഷിമിവ രാഘവമ് ।। ൨.൯൯.
ഇവിടെ ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ ഗുരുക്കന്മാരുടെ ആചാരങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്ന മഹർഷിയെപ്പോലെയുള്ള മഹാനായ രാഘവനെ കാണും.
അഥ ഗത്വാ മുഹൂര്തം തു ചിത്രകൂടം സ രാഘവ:। മന്ദാകിനീമനുപ്രാപ്തസ്തം ജനം ചേദമബ്രവീത് ।। ൨.൯൯.
അപ്പോൾ കുറച്ചു നേരം കഴിഞ്ഞ് രാഘവൻ ചിത്രകൂടം എത്തി, മന്ദാകിനി നദിയിൽ എത്തി, അവിടെയുള്ളവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ജഗത്യാം പുരുഷവ്യാഘ്ര ആസ്തേ വീരാസനേ രത:। ജനേന്ദ്രോ നിര്ജനം പ്രാപ്യ ധിങ്മേ ജന്മ സജീവിതമ് ।। ൨.൯൯.
ഭൂമിയിൽ വീരാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന പുരുഷസിംഹൻ, ജനങ്ങളുടെ രാജാവായവൻ, ഏകാന്തതയിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു—എന്റെ ജന്മവും ജീവനും വെറുതെ പോയി!
മത്കൃതേ വ്യസനം പ്രാപ്തോ ലോകനാഥോ മഹാദ്യുതി:। സര്വാന് കാമാന് പരിത്യജ്യ വനേ വസതി രാഘവ: ।। ൨.൯൯.
എന്റെ കാരണത്താൽ ലോകത്തിന്റെ നാഥൻ, മഹാതേജസ്സുള്ള രാഘവൻ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് കാട്ടിൽ വാസം ചെയ്യുന്നു.
ഇതി ലോകസമാക്രുഷ്ട: പാദേഷ്വദ്യ പ്രസാദയന്। രാമസ്യ നിപതിഷ്യാമി സീതായാ ലക്ഷ്മണസ്യ ച ।। ൨.൯൯.
ഇങ്ങനെ ലോകം എന്നെ കുറ്റം പറയുമ്പോൾ, ഇന്ന് ഞാൻ രാമന്റെയും സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും കാലിൽ വീണു ക്ഷമ ചോദിക്കും.
ഏവം സ വിലപംസ്തസ്മിന് വനേ ദശരഥാത്മജ:। ദദര്ശ മഹതീം പുണ്യാം പര്ണശാലാം മനോരമാമ് ।। ൨.൯൯.
അങ്ങനെ ദശരഥപുത്രൻ ആ കാട്ടിൽ ദുഃഖത്തോടെ വിലപിക്കുമ്പോൾ, വലിയ, പുണ്യമായ, മനോഹരമായ ഒരു ഇലക്കുടിൽ അവൻ കണ്ടു.
സാലതാലാശ്വകര്ണാനാം പര്ണൈര്ബഹുഭിരാവൃതാമ്। വിശാലാം മൃദുഭിസ്തീര്ണാം കുശൈര്വേദിമിവാധ്വരേ ।। ൨.൯൯.
ശാല, താള, അശ്വകർണ എന്നീ മരങ്ങളുടെ ഇലകളാൽ പൊതിഞ്ഞ, വിശാലവും, മൃദുലമായ കുശത്താൽ വിരിച്ച, യാഗവേദിപോലുള്ള കുടിൽ ആയിരുന്നു അത്.
ശക്രായുധനികാശൈശ്ച കാര്മുകൈര്ഭാരസാധനൈ:। രുക്മപൃഷ്ടഷ്ഠൈര്മഹാസാരൈ: ശോഭിതാം ശത്രുബാധകൈ: ।। ൨.൯൯.
ഇന്ദ്രന്റെ ആയുധംപോലുള്ള, ശക്തിയും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള പിൻഭാഗവുമുള്ള വലിയ വില്ലുകളാൽ, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ആയുധങ്ങളാൽ ആ കുടിൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
അര്കരശ്മിപ്രതീകാശൈര്ഘോരൈസ്തൂണീഗതൈ: ശരൈ:। ശോഭിതാം ദീപ്തവദനൈ: സര്പ്പൈര്ഭോഗവതീമിവ ।। ൨.൯൯.
സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾപോലുള്ള ഭയാനകമായ അമ്പുകൾ, തൂണികളിൽ നിറച്ചത്, പ്രകാശമുള്ള മുഖങ്ങളുള്ള പാമ്പുകളെപ്പോലെ, ആ കുടിൽ പാമ്പുകളുടെ ഗുഹയെപ്പോലെ ഭംഗിയായി തെളിഞ്ഞു.
മഹാരജതവാസോഭ്യാമസിഭ്യാം ച വിരാജിതാമ്। രുക്മബിന്ദുവിചിത്രാഭ്യാം ചര്മഭ്യാം ചാപി ശോഭിതാമ് ।। ൨.൯൯.
വലിയ വെള്ളി വസ്ത്രങ്ങളും വാളുകളും, പൊൻകറകളാൽ അലങ്കരിച്ച കവചങ്ങളുമൊക്കെയും കൊണ്ട് ആ കുടിൽ പ്രകാശിച്ചുനിന്നു.
ഗോധാങ്ഗുലിത്രൈരാസക്തൈശ്ചിത്രൈ: കാഞ്ചനഭൂഷിതൈ:। അരിസങ്ഘൈരനാധൃഷ്യാം മൃഗൈ: സിംഹഗുഹാമിവ ।। ൨.൯൯.
ഗോദയുടെ ചർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള മനോഹരമായ കൈയുറകളും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങളും, ശത്രുക്കളുടെ കൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ അപ്രാപ്യമായത്, മൃഗങ്ങളിൽ സിംഹത്തിന്റെ ഗുഹയെപ്പോലെ ആ കുടിൽ തിളങ്ങി.