ക്ഷിപ്രം വനമിദം സൌമ്യ നരസങ്ഘൈ: സമന്തത:। ലുബ്ധൈശ്ച സഹിതൈരേഭിസ്ത്വമന്വേഷിതുമര്ഹസി ।। ൨.൯൮.
പ്രിയനേ, നീ ഈ മനുഷ്യരും വേട്ടക്കാരും കൂടെ എടുത്ത് ഈ കാടെല്ലാം വേഗത്തിൽ തിരയണം.
ഗുഹോ ജ്ഞാതിസഹസ്രേണ ശരചാപാസിധാരിണാ। സമന്വേഷതു കാകുത്സ്ഥാവസ്മിന് പരിവൃത: സ്വയമ് ।। ൨.൯൮.
ഗുഹനും ആയിരം ബന്ധുക്കളും വില്ലും അമ്പും വാളും കൈവശം വച്ച്, കാകുത്സ്ഥനെ ഇവിടെ തിരയട്ടെ.
അമാത്യൈ: സഹ പൌരൈശ്ച ഗുരുഭിശ്ച ദ്വിജാതിഭി:। വനം സര്വം ചരിഷ്യാമി പദ്ഭ്യാം പരിവൃത: സ്വയമ് ।। ൨.൯൮.
ഞാൻ തന്നെ മന്ത്രിമാരെയും നഗരവാസികളെയും മൂപ്പന്മാരെയും ദ്വിജന്മാരെയും കൂട്ടി, കാൽനടയായി ഈ കാടെല്ലാം ചുറ്റും തിരയും.
യാവന്ന രാമം ദ്രക്ഷ്യാമി ലക്ഷ്മണം വാ മഹാബലമ്। വൈദേഹീം വാ മഹാഭാഗാം ന മേ ശാന്തിര്ഭവിഷ്യതി ।। ൨.൯൮.
രാമനെയോ ശക്തനായ ലക്ഷ്മണനെയോ മഹാഭാഗയായ സീതയെയോ ഞാൻ കാണുന്നതുവരെ എനിക്ക് മനസ്സിൽ ശാന്തി ഉണ്ടാകില്ല.
യാവന്ന ചന്ദ്രസങ്കാശം ദ്രക്ഷ്യാമി ശുഭമാനനമ്। ഭ്രാതു: പദ്മപലാശാക്ഷം ന മേ ശാന്തിര്ഭവിഷ്യതി ।। ൨.൯൮.
ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള ഭംഗിയുള്ള മുഖവും താമരയിലുപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും ഉള്ള എന്റെ സഹോദരനെ ഞാൻ കാണുന്നതുവരെ എനിക്ക് ശാന്തി ഉണ്ടാകില്ല.
യാവന്ന ചരണൌ ഭ്രാതു: പാര്ഥിവവ്യഞ്ജനാന്വിതൌ। ശിരസാ ധാരയിഷ്യാമി ന മേ ശാന്തിര്ഭവിഷ്യതി ।। ൨.൯൮.
രാജചിഹ്നങ്ങളുള്ള സഹോദരന്റെ കാലുകൾ ഞാൻ എന്റെ തലയിൽ വയ്ക്കുന്നതുവരെ എനിക്ക് ശാന്തി ഉണ്ടാകില്ല.
യാവന്ന രാജ്യേ രാജ്യാര്ഹ: പിതൃപൈതാമഹേ സ്ഥിത:। അഭിഷേകജലക്ലിന്നോ ന മേ ശാന്തിര്ഭവിഷ്ऺയതി ।। ൨.൯൮.
രാജ്യത്തിന് അർഹനായവൻ പിതാവിന്റെയും പിതാമഹന്റെയും സിംഹാസനത്തിൽ അഭിഷേകജലം ഒഴിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നതുവരെ എനിക്ക് ശാന്തി ഉണ്ടാകില്ല.
സിദ്ധാര്ഥ: ഖലു സൌമിത്രിര്യശ്ചന്ദ്രവിമലോപമമ്। മുഖം പശ്യതി രാമസ്യ രാജീവാക്ഷം മഹാദ്യുതി ।। ൨.൯൮.
ചന്ദ്രനുപോലെ നിർമ്മലവും താമരപ്പൂവുപോലെയുള്ള കണ്ണുകളും ഉള്ള രാമന്റെ മുഖം കാണുന്ന സൗമിത്രി ഭാഗ്യവാനാണ്.
കൃതകത്യാ മഹാഭാഗാ വൈദേഹീ ജനകാത്മജാ। ഭര്താരം സാഗരാന്തായാ: പൃഥിവ്യാ യാഽനുഗച്ഛതി ।। ൨.൯൮.
ജനകന്റെ മകളായ മഹാഭാഗയായ സീത, സമുദ്രം囲ളിയുള്ള ഭൂമിയിൽ ഭർത്താവിനെ പിന്തുടരുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ മഹത്തായ കാര്യമാണ്.
സുഭഗശ്ചിത്രകൂടോഽസൌ ഗിരിരാജോപമോ ഗിരി:। യസ്മിന് വസതി കാകുത്സ്ഥ: കുബേര ഇവ നന്ദനേ ।। ൨.൯൮.
കാകുത്സ്ഥൻ കുബേരൻ നന്ദനവനത്തിൽ പാർക്കുന്നതുപോലെ പാർക്കുന്ന ഈ ചിത്രകൂട് പർവതരാജനെപ്പോലെ ഭാഗ്യവാനാണ്.
കൃതകാര്യമിദം ദുര്ഗം വനം വ്യാലനിഷേവിതമ്। യദധ്യാസ്തേ മഹാതേജാ രാമ: ശസ്ത്രഭൃതാം വര: ।। ൨.൯൮.
കാട്ടിൽ കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞ് ഭയാനകമായ ഈ വനം തന്റെ ലക്ഷ്യം നിറവേറ്റിയിരിക്കുന്നു; കാരണം മഹാശക്തിയുള്ള രാമൻ, യുദ്ധശൂരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, ഇവിടെ വസിക്കുന്നു.
ഏവമുക്ത്വാ മഹാതേജാ ഭരത: പുരുഷര്ഷഭ:। പദ്ഭ്യാമേവ മഹാബാഹു: പ്രവിവേശ മഹദ്വനമ് ।। ൨.൯൮.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മഹാശക്തിയുള്ള പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതൻ, തന്റെ കാലിൽ നടന്നു ആ മഹാവനം പ്രവേശിച്ചു.
സ താനി ദ്രുമജാലാനി ജാതാനി ഗിരിസാനുഷു। പുഷ്പിതാഗ്രാണി മധ്യേന ജഗാമ വദതാം വര: ।। ൨.൯൮.
അവൻ മലകളുടെ കിഴക്കേ ഭാഗങ്ങളിൽ വളർന്നിരുന്ന പുഷ്പിതമായ മരംകൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ നിന്നു കടന്നുപോയി; വാക്കിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായവൻ ആയിരുന്നു.
സമീപത്വാത്തന്മൂലദര്ശനമിതി ന പുനരുക്തി: ।। ൨.൯൮.
അവിടേക്ക് അടുത്തെത്തിയതുകൊണ്ട്, വേരുകൾ വീണ്ടും കാണണമെന്ന് ആവശ്യമില്ലായിരുന്നു.
തം ദൃഷ്ട്വാ ഭരത: ശ്രീമാന് മുമോഹ സഹബാന്ധവ:। അത്ര രാമ ഇതി ജ്ഞാത്വാ ഗത: പാരമിവാമ്ഭസ: ।। ൨.൯൮.
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഭരതനും കൂട്ടുകാരും 'ഇവിടെയാണു രാമൻ' എന്ന് മനസ്സിലാക്കി, വെള്ളത്തിൽ നിന്നും കരയിൽ എത്തിച്ചേരുന്നവരെപ്പോലെ ആശ്ചര്യത്തിലും ആനന്ദത്തിലും മുങ്ങി.
സ ചിത്രകൂടേ തു ഗിരൌ നിശമ്യ രാമാശ്രമം പുണ്യജനോപപന്നമ്। ഗുഹേന സാര്ദ്ധം ത്വരിതോ ജഗാമ പുനര്നിവേശ്യൈവ ചമൂം മഹാത്മാ ।। ൨.൯൮.
ചിത്രകൂടം മലയിൽ രാമന്റെ ആശ്രമം പുണ്യജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണെന്ന് അറിഞ്ഞ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ, ഗുഹയോടൊപ്പം സൈന്യം അവിടെ തന്നെ നിർത്തി വച്ച് വേഗത്തിൽ അവിടെത്തിപ്പോയി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ അഷ്ടനവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റിയെട്ടാമത്തെ സർഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|നവവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center നിവിഷ്ടായാം തു സേനായാമുത്സുകോ ഭരതസ്തദാ। ജഗാമ ഭ്രാതരം ദ്രഷ്ടും ശത്രുധ്നമനുദര്ശയന് ।। ൨.൯൯.
സൈന്യം തങ്ങിയ ശേഷം, അതീവ ആകാംക്ഷയോടെ ഭരതൻ സഹോദരൻറെ അടുത്തേക്ക് പോകാൻ തുടങ്ങി. ശത്രുഘ്നൻക്ക് വഴികാട്ടി കൊണ്ടായിരുന്നു അവൻ പോകുന്നത്.
ഋഷിം വസിഷ്ഠം സന്ദിശ്യ മാതഽര്മേ ശീഘ്രമാനയ। ഇതി ത്വരിതമഗ്രേ സ ജഗാമ ഗുരുവത്സല: ।। ൨.൯൯.
ഭരതൻ വസിഷ്ഠമഹർഷിയെ വിളിച്ചു, 'എന്റെ അമ്മയെ വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുവരിക' എന്ന് പറഞ്ഞ്, മുതിർന്നവരോടുള്ള ഭക്തിയോടെ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു.
സുമന്ത്രസ്ത്വപി ശത്രുഘ്നമദൂരാദന്വപദ്യത। രാമദര്ശനജസ്തര്ഷോ ഭരതസ്യേവ തസ്യ ച ।। ൨.൯൯.
സുമന്ത്രനും ശത്രുഘ്നന്റെ അടുത്തായി പിന്തുടർന്നു. രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹം ഭരതനും സുമന്ത്രനും ഒരുപോലെ അനുഭവിച്ചു.
ഗച്ഛന്നേവാഥ ഭരതസ്താപസാലയസംസ്ഥിതാമ്। ഭ്രാതു: പര്ണകുടീം ശ്രീമാനുടജം ച ദദര്ശ ഹ ।। ൨.൯൯.
പാതയിലൂടെ മുന്നോട്ട് പോവുമ്പോൾ, ഭരതൻ തന്റെ സഹോദരന്റെ ഇലകുടിലും, അതു ചുറ്റിപ്പറ്റി താമസിക്കുന്ന വനവാസികളുടെ ആശ്രമവും കണ്ടു.
ശാലായാസ്ത്വഗ്രതസ്തസ്യാ ദദര്ശ ഭരതസ്തദാ। കാഷ്ഠാനി ചാവഭഗ്നാനി പുഷ്പാണ്യുപചിതാനി ച ।। ൨.൯൯.
ആ കുടിലിന്റെ മുന്നിൽ, ഭരതൻ ചിരകിയ മരക്കൊമ്പുകളും, കൂട്ടമായി ശേഖരിച്ച പൂക്കളും കണ്ടു.
സലക്ഷ്മണസ്യ രാമസ്യ ദദര്ശാശ്രമമീയുഷ:। കൃതം വൃക്ഷേഷ്വഭിജ്ഞാനം കുശചീരൈ: ക്വചിത് ക്വചിത് ।। ൨.൯൯.
രാമനും ലക്ഷ്മണനും അവിടെ എത്തിയതിന്റെ അടയാളമായി, മരങ്ങളിൽ ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് ചിതറിക്കിടക്കുന്ന കുശമുണ്ടുകളും കാണിച്ച്, ഭരതൻ അവരുടെ ആശ്രമം തിരിച്ചറിഞ്ഞു.
ദദര്ശ ച വനേ തസ്മിന് മഹത: സഞ്ചയാന് കൃതാന്। മൃഗാണാം മഹിഷാണാം ച കऺരീഷൈ: ശീതകാരണാത് ।। ൨.൯൯.
അവൻ ആ കാട്ടിൽ, മൃഗങ്ങളുടെയും കാട്ടുപോത്തുകളുടെയും തോലുകൾ കൂട്ടമായി കയറ്റിവച്ചിരുന്നതും, അതു തണുപ്പിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാനാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി.
ഗച്ഛന്നേവ മഹാബാഹുര്ദ്യുതിമാന് ഭരതസ്തദാ। ശത്രുഘ്നം ചാബ്രവീദ്ധൃഷ്ടസ്താനമാത്യാംശ്ച സര്വശ: ।। ൨.൯൯.
അപ്പോള് മഹാബലശാലിയായ ഭരതന് മുന്നോട്ട് പോവുമ്പോള്, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ ശത്രുഘ്നനോടും അവിടെയുള്ള മന്ത്രിമാരോടും സംസാരിച്ചു.
മന്യേ പ്രാപ്താ: സ്മ തം ദേശം ഭരദ്വാജോ യമബ്രവീത്। നാതിദൂരേ ഹി മന്യേഽഹം നദീം മന്ദാകിനീമിത: ।। ൨.൯൯.
ഭരദ്വാജന് പറഞ്ഞ സ്ഥലത്തേക്ക് നമുക്ക് എത്തിയെന്ന് തോന്നുന്നു. കാരണം, മന്ദാകിനി നദി ഇതില് വളരെ ദൂരമില്ലെന്ന് എനിക്ക് വിശ്വാസം ഉണ്ട്.
ഉച്ചൈര്ബദ്ധാനി ചീരാണി ലക്ഷ്മണേന ഭവേദയമ്। അഭിജ്ഞാനകൃത: പന്ഥാ വികാലേ ഗന്തുമിച്ഛതാ ।। ൨.൯൯.
ഇവിടെ ഉയരത്തില് കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ഈ വനംവസ്ത്രങ്ങള് ലക്ഷ്മണന് വഴികാട്ടിയായി വെച്ചതായിരിക്കണം. അസാധാരണ സമയത്ത് യാത്ര ചെയ്യേണ്ടി വന്നതുകൊണ്ടാവാം.
ഇദം ചോദാത്തദന്താനാം കുഞ്ജരാണാം തരസ്വിനാമ്। ശൈലപാര്ശ്വേ പരിക്രാന്തമന്യോന്യമഭിഗര്ജതാമ് ।। ൨.൯൯.
ഇവിടെ പാറക്കരയില് ഉന്നത ദന്തങ്ങളുള്ള വേഗമുള്ള ആനകള് പരസ്പരം ഗര്ജിച്ച് ചുറ്റി നടന്ന പാദമുദ്രകള് കാണാം.
യമേവാധാതുമിച്ഛന്തി താപസാ: സതതം വനേ। തസ്യാസൌ ദൃശ്യതേ ധൂമ: സങ്കുല: കൃഷ്ണവര്ത്മന: ।। ൨.൯൯.
അരണ്യത്തിൽ സദാ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന സന്യാസിമാർ ഹോമം നടത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സ്ഥലത്താണ് ആ കറുത്ത പുക കനലായി ഉയരുന്നത്.
അത്രാഹം പുരുഷവ്യാഘ്രം ഗുരുസംസ്കാരകാരിണമ്। ആര്യം ദ്രക്ഷ്യാമി സംഹൃഷ്ടോ മഹര്ഷിമിവ രാഘവമ് ।। ൨.൯൯.
ഇവിടെ ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ ഗുരുക്കന്മാരുടെ ആചാരങ്ങൾ നിർവഹിക്കുന്ന മഹർഷിയെപ്പോലെയുള്ള മഹാനായ രാഘവനെ കാണും.