ധര്മമര്ഥം ച കാമം ച പൃഥിവീം ചാപി ലക്ഷ്മണ। ഇച്ഛാമി ഭവതാമര്ഥേ ഏതത് പ്രതിശ്രൃണോമി തേ ।। ൨.൯൭.
ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ നീയുടെയും നന്മയ്ക്കായി ധർമ്മവും സമ്പത്തും ആനന്ദവും ഭൂമിയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതു ഞാൻ നിന്നോട് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
ഭ്രാതഽണാം സങ്ഗ്രഹാര്ഥം ച സുഖാര്ഥം ചാപി ലക്ഷ്മണ। രാജ്യമപ്യഹമിച്ഛാമി സത്യേനായുധമാലഭേ ।। ൨.൯൭.
സഹോദരന്മാരെ ഒന്നിപ്പിക്കാനും എല്ലാവർക്കും സന്തോഷം നൽകാനും വേണ്ടി, ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ രാജ്യം പോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സത്യത്താൽ ഞാൻ ഈ വാക്ക് പറയുന്നു.
നേയം മമ മഹീ സൌമ്യ ദുര്ല്ലഭാ സാഗരാമ്ബരാ। നഹീച്ഛേയമധര്മേണ ശക്രത്വമപി ലക്ഷ്മണ ।। ൨.൯൭.
സൗമ്യാ, സമുദ്രം ചുറ്റിയ ഈ ഭൂമി എനിക്ക് നേടാൻ ബുദ്ധിമുട്ടല്ല; പക്ഷേ, അധർമ്മം വഴി ഇന്ദ്രപദവിയേയും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കില്ല, ലക്ഷ്മണാ.
യദ്വിനാ ഭരതം ത്വാം ച ശത്രുഘ്നം ചാപി മാനദ। ഭവേന്മമ സുഖം കിഞ്ചിദ്ഭസ്മ തത് കുരുതാം ശിഖീ ।। ൨.൯൭.
ഭാരതനും നീയും ശത്രുഘ്നനും ഇല്ലാതെ എനിക്ക് എന്തെങ്കിലും സന്തോഷം ലഭിച്ചാൽ, ആ സന്തോഷം തീയിൽ ചിതലാകട്ടെ, മാനദാ.
മന്യേഽഹമാഗതോഽയോധ്യാം ഭരതോ ഭ്രാതൃവത്സല:। മമ പ്രാണാത് പ്രിയതര: കുലധര്മമനുസ്മരന് ।। ൨.൯൭.
എനിക്ക് തോന്നുന്നു, സഹോദരന്മാരെ അതിയായ സ്നേഹത്തോടെ കാണുന്ന ഭാരതൻ അയോധ്യയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. കുടുംബത്തിന്റെ കർത്തവ്യം ഓർത്ത്, എന്റെ ജീവനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവനാണ് അവൻ.
ശ്രുത്വാ പ്രവ്രാജിതം മാം ഹി ജടാവല്കലധാരിണമ്। ജാനക്യാ സഹിതം വീര ത്വയാ ച പുരുഷര്ഷഭ ।। ൨.൯൭.
വീരാ, ഞാൻ ജടയും വല്കലവും ധരിച്ച് ജനകിയോടും നിനക്കോടും കൂടെ വനവാസത്തിലായെന്നു കേട്ടിട്ടാണ് അവൻ വന്നതെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
സ്നേഹേനാക്രാന്തഹൃദയ: ശോകേനാകുലിതേന്ദ്രിയ:। ദ്രഷ്ടുമഭ്യാഗതോ ഹ്യേഷ ഭരതോ നാന്യഥാ ഗത: ।। ൨.൯൭.
അനുരാഗത്തിൽ ഹൃദയം നിറഞ്ഞു, ദുഃഖത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അശാന്തമായ്, സഹോദരൻ ഭാരതൻ എന്നെ കാണാൻ തന്നെ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഇതിൽ മറ്റൊന്നുമില്ല.
അമ്ബാം ച കൈകയീം രുഷ്യ പരുഷം ചാപ്രിയം വദന്। പ്രസാദ്യ പിതരം ശ്രീമാന് രാജ്യം മേ ദാതുമാഗത: ।। ൨.൯൭.
അമ്മയായ കൈകെയിയെ കോപത്തോടെ കഠിനവും ഇഷ്ടമല്ലാത്തതുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്, പിതാവിനെ മനസ്സിലാക്കി, മഹത്വമുള്ളവൻ രാജ്യം എനിക്ക് നൽകാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.
പ്രാപ്തകാലം യദേഷോഽസ്മാന് ഭരതോ ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി। അസ്മാസു മനസാപ്യേഷ നാപ്രിയം കിഞ്ചിദാചരേത് ।। ൨.൯൭.
ഇപ്പോഴാണ് ഭാരതൻ നമ്മെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് ഏറ്റവും യുക്തമായ സമയമെന്ന്. അവൻ മനസ്സിൽ പോലും നമ്മെ വേദനിപ്പിക്കുന്ന ഒന്നും ചെയ്യില്ല.
വിപ്രിയം കൃതപൂര്വം തേ ഭരതേന കദാ നു കിമ്। ഈദൃശം വാ ഭയം തേഽദ്യ ഭരതം യോഽത്ര ശങ്കസേ ।। ൨.൯൭.
ഭാരതൻ മുമ്പ് നിന്നോട് എപ്പോഴെങ്കിലും ദോഷം ചെയ്തിട്ടുണ്ടോ? അല്ലെങ്കിൽ ഇന്ന് എന്താണ് ഭയം, നീ ഭാരതനെ സംശയിക്കുന്നത്?
നഹി തേ നിഷ്ഠുരം വാച്യോ ഭരതോ നാപ്രിയം വച:। അഹം ഹ്യപ്രിയമുക്ത: സ്യാം ഭരതസ്യാപ്രിയേ കൃതേ ।। ൨.൯൭.
നീ ഭാരതനോട് കഠിനമായോ, ഇഷ്ടമില്ലാത്തതുമായോ വാക്കുകൾ പറയരുത്. ഭാരതനെ വേദനിപ്പിക്കുന്നതൊന്നും പറയേണ്ടി വന്നാൽ, അത് ഞാൻ തന്നെ പറയും.
കഥം നു പുത്രാ: പിതരം ഹന്യു: കസ്യാഞ്ചിദാപദി। ഭ്രാതാ വാ ഭ്രാതരം ഹന്യാത് സൌമിത്രേ പ്രാണമാത്മന: ।। ൨.൯൭.
സൗമിത്രേ, ഏതു ദുരിതത്തിലും മക്കൾ പിതാവിനെ കൊല്ലുമോ? അല്ലെങ്കിൽ സഹോദരൻ തന്റെ ജീവനെപ്പോലുള്ള മറ്റൊരു സഹോദരനെ കൊല്ലുമോ?
യദി രാജ്യസ്യ ഹേതോസ്ത്വമിമാം വാചം പ്രഭാഷസേ। വക്ഷ്യാമി ഭരതം ദൃഷ്ട്വാ രാജ്യമസ്മൈ പ്രദീയതാമ് ।। ൨.൯൭.
നീ രാജ്യം കൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ പറയുന്നതെങ്കിൽ, ഞാൻ ഭാരതനെ കണ്ടാൽ രാജ്യം അവനു നൽകണമെന്ന് പറയും.
ഉച്യമാനോഽപി ഭരതോ മയാ ലക്ഷ്മണ തത്ത്വത:। രാജ്യമസ്മൈ പ്രയച്ഛേതി ബാഢമിത്യേവ വക്ഷ്യതി ।। ൨.൯൭.
ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ സത്യമായി ഭാരതനോട് 'രാജ്യം അവനു നൽകണം' എന്ന് പറഞ്ഞാലും, അവൻ 'അതെ, അതുപോലെ തന്നെ' എന്ന് ഉത്തരം പറയും.
തഥോക്തോ ധര്മശീലേന ഭ്രാത്രാ തസ്യ ഹിതേ രത:। ലക്ഷ്മണ: പ്രവിവേശേവ സ്വാനി ഗാത്രാണി ലജ്ജയാ ।। ൨.൯൭.
ധർമ്മനിഷ്ഠനായ സഹോദരൻ തന്റെ ഭാവുകത്വത്തിൽ പറഞ്ഞതുകേട്ട്, ലക്ഷ്മണൻ ലജ്ജയിൽ തന്റെ ശരീരത്തിൽ തന്നെ ഒളിച്ചുപോകുന്നപോലെ തോന്നി.
തദ്വാക്യം ലക്ഷ്മണ: ശ്രുത്വാ വ്രീഡിത: പ്രത്യുവാച ഹ। ത്വാം മന്യേ ദ്രഷ്ടുമായാത: പിതാ ദശരഥ: സ്വയമ് ।। ൨.൯൭.
അവിടെ, ആ വാക്കുകൾ കേട്ട ലക്ഷ്മണൻ ലജ്ജിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു: 'നിനക്കു കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നത് നമ്മുടെ പിതാവായ ദശരഥൻ തന്നെയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.'
വ്രീഡിതം ലക്ഷ്മണം ദൃഷ്ട്വാ രാഘവ: പ്രത്യുവാച ഹ। ഏഷ മന്യേ മഹാബാഹുരിഹാസ്മാന് ദ്രഷ്ടുമാഗത: ।। ൨.൯൭.
ലക്ഷ്മണനെ ലജ്ജിതനായി കണ്ട രാഘവൻ പറഞ്ഞു: 'ഈ ശക്തിയുള്ളവൻ നമ്മെ കാണാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.'
അഥവാ നൌ ധ്രുവം മന്യേ മന്യമാന: സുഖോചിതൌ। വനവാസമനുധ്യായ ഗൃഹായ പ്രതിനേഷ്യതി ।। ൨.൯൭.
അല്ലെങ്കിൽ, നമ്മൾ സൗഖ്യ acostumbrados ആയവരാണെന്ന് കരുതി, വനവാസം അനുയോജ്യമല്ലെന്ന് വിചാരിച്ച്, അവൻ നമ്മെ വീട്ടിലേക്ക് തിരിച്ചുകൊണ്ടുപോകും എന്നതിൽ എനിക്ക് ഉറപ്പുണ്ട്.
ഇമാം വാപ്യേഷ വൈദേഹീമത്യന്തസുഖസേവിനീമ്। പിതാ മേ രാഘവ: ശ്രീമാന് വനാദാദായ യാസ്യതി ।। ൨.൯൭.
അല്ലെങ്കിൽ, എന്റെ മഹത്വമുള്ള പിതാവ് രാഘവൻ, അത്യന്തം സൗഖ്യത്തിൽ വളർന്ന വൈദേഹിയെ വനത്തിൽ നിന്ന് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി മടങ്ങും.
ഏതൌ തൌ സമ്പ്രകാശേതേ ഗോത്രവന്തൌ മനോരമൌ। വായുവേഗസമൌ വീര ജവനൌ തുരഗോത്തമൌ ।। ൨.൯൭.
അവിടെ, ആ മനോഹരവും ഉറ്റവംശത്തിൽ പിറന്നതുമായ രണ്ടു കുതിരകൾ കാണാം, വീരാ, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ളവയും അതിവേഗമുള്ളവയും.
സ ഏഷ സുമഹാകായ: കമ്പതേ വാഹിനീമുഖേ। നാഗ: ശത്രുഞ്ജയോ നാമ വൃദ്ധസ്താതസ്യ ധീമത: ।। ൨.൯൭.
അവിടെ, ആ വലിയ ശരീരമുള്ള ആന സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ കുലുങ്ങുന്നു; അതിന്റെ പേര് ശത്രുഞ്ജയൻ, പ്രായമായതും എന്റെ ജ്ഞാനിയായ പിതാവിന്റെ ആനയുമാണ്.
ന തു പശ്യാമി തച്ഛത്ऺത്രം പാണ്ഡരം ലോകസത്കൃതമ്। പിതുര്ദിവ്യം മഹാബാഹോ സംശയോ ഭവതീഹ മേ ।। ൨.൯൭.
എന്നാൽ ലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന, പിതാവിന്റെ ദിവ്യമായ ആ വെള്ളി കുട ഞാൻ കാണുന്നില്ല, മഹാബാഹുവേ; അതുകൊണ്ട് എനിക്ക് സംശയം തോന്നുന്നു.
പ്രഥമമര്ധമുത്തരാര്ധേന യോജനീയമ് ।। ൨.൯൭.
ആദ്യഭാഗം പിന്നത്തെ ഭാഗത്തോടു ചേർക്കണം.
അവതീര്യ്യ തു സാലാഗ്രാത്തസ്മാത്സ സമിതിഞ്ജയ:। ലക്ഷ്മണ: പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ തസ്ഥൌ രാമസ്യ പാര്ശ്വത: ।। ൨.൯൭.
അതിനുശേഷം സമരവിജയിയായ ലക്ഷ്മണൻ സാലയുടെ മുകളിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, കയ്യുകൂപ്പി രാമന്റെ അടുത്ത് നിന്നു.
ഭരതേനാപി സന്ദിഷ്ടാ സമ്മര്ദോ ന ഭവേദിऺതി। സമന്താത്തസ്യ ശൈലസ്യ സേനാ വാസമകല്പയത് ।। ൨.൯൭.
ഭരതന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം അവിടെ കലഹം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാനായി, ആ പർവതത്തിന്റെ ചുറ്റും സൈന്യം തങ്ങളുടെ താവളം ഒരുക്കി.
അധ്യര്ദ്ധമിക്ഷ്വാകുചമൂര്യോജനം പര്വതസ്യ സാ। പാര്ശ്വേ ന്യവിശദാവൃത്യ ഗജവാജിരഥാകുലാ ।। ൨.൯൭.
ആ ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിലെ സൈന്യം, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളുമായി, ആ പർവതത്തിന്റെ വശത്ത് ഒരു യോജനവും അരയോജനവും നീളത്തിൽ താവളംവച്ചു.
സാ ചിത്രകൂടേ ഭരതേന സേനാ ധര്മം പുരസ്കൃത്യ വിധൂയ ദര്പ്പമ്। പ്രസാദനാര്ഥം രഘുനന്ദനസ്യ വിരാജതേ നീതിമതാ പ്രണീതാ ।। ൨.൯൭.
ധർമ്മത്തെ മുൻനിർത്തി, അഹങ്കാരം വിട്ട്, രഘുനന്ദനനെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനായി, ചിത്രകൂടിൽ ഭരതന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ആ സൈന്യം ഭംഗിയായി നിലകൊണ്ടു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ സപ്തനവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷി രചിച്ച ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ആദികാവ്യത്തിൽ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എഴുപത്തൊമ്പതാമത് സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.
thumb|അഷ്ടനവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center നിവേശ്യ സേനാം തു വിഭു: പദ്ഭ്യാം പാദവതാം വര:। അഭിഗന്തും സ കാകുത്സ്ഥമിയേഷ ഗുരുവര്ത്തകമ് ।। ൨.൯൮.
സൈന്യത്തെ താവളമിട്ട ശേഷം, കാൽനടയാത്രക്കാരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതൻ, മൂത്തവരുടെ വഴിപിടിച്ച് കാകുത്സ്ഥനെ സമീപിക്കാൻ കാൽനടയായി പുറപ്പെട്ടു.
നിവിഷ്ടമാത്രേ സൈന്യേ തു യഥോദ്ദേശം വിനീതവത്। ഭരതോ ഭ്രാതരം വാക്യം ശത്രുഘ്നമിദമബ്രവീത് ।। ൨.൯൮.
സൈന്യം തക്കവിധത്തിൽ താവളമിട്ടതോടെ, ഭരതൻ തന്റെ സഹോദരനായ ശത്രുഘ്നനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.