ഉദങ്മുഖ: പ്രേക്ഷമാണോ ദദര്ശ മഹതീം ചമൂമ് । രഥാശ്വഗജസമ്ബാധാം യത്തൈര്യുക്താം പദാതിഭി: ।। ൨.൯൬.
കിഴക്കോട്ട് നോക്കിയപ്പോൾ, രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ നിറഞ്ഞ, പടയാളികളാൽ ഒരുക്കിയ വലിയൊരു സൈന്യത്തെ ലക്ഷ്മണൻ കണ്ടു.
താമശ്വഗജസമ്പൂര്ണാം രഥധ്വജവിഭൂഷിതാമ് । ശശംസ സേനാം രാമായ വചനം ചേദമബ്രീത് ।। ൨.൯൬.
ആ സൈന്യം കുതിരകളും ആനകളും നിറഞ്ഞതും രഥധ്വജങ്ങൾ അലങ്കരിച്ചതുമായത് കണ്ടു, ലക്ഷ്മണൻ രാമനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അഗ്നിം സംശമയത്വാര്യ: സീതാ ച ഭജതാം ഗുഹാമ് । സജ്യം കുരുഷ്വ ചാപം ച ശരാംശ്ച കവചം തഥാ ।। ൨.൯൬.
ആര്യനേ, തീ അണയ്ക്കൂ, സീതയെ ഗുഹയിൽ കയറ്റൂ, വില്ലും അമ്പുകളും കാവചവും ഒരുക്കൂ.
തം രാമ: പുരുഷവ്യാഘ്രോ ലക്ഷ്മണം പ്രത്യുവാച ഹ । അങ്ഗാവേക്ഷസ്വ സൌമിത്രേ കസ്യേമാം മന്യസേ ചമൂമ് ।। ൨.൯൬.
അപ്പോൾ മനുഷ്യസിംഹനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: സുമിത്രയുടെ മകനേ, നോക്കൂ, ഈ സൈന്യം ആരുടേതാണെന്ന് നീ കരുതുന്നു?
ഏവമുക്തസ്തു രാമേണ ലക്ഷ്മണോ വാക്യമബ്രവീത് । ദിധക്ഷന്നിവ താം സേനാം രുഷിത: പാവകോ യഥാ ।। ൨.൯൬.
ഇങ്ങനെ രാമൻ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, ആ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, ക്രോധത്തിൽ കത്തുന്ന അഗ്നിപോലെ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു.
സമ്പന്നം രാജ്യമിച്ഛംസ്തു വ്യക്തം പ്രാപ്യാഭിഷേചനമ് । ആവാം ഹന്തും സമഭ്യേതി കൈകേയ്യാ ഭരത: സുത: ।। ൨.൯൬.
രാജ്യം സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, അഭിഷേകം നേടിയ ശേഷം, കൈകേയിയുടെ മകൻ ഭരതൻ നമ്മളെ കൊല്ലാൻ വരികയാണെന്ന് വ്യക്തമാണ്.
ഏഷ വൈ സുമഹാന് ശ്രീമാന് വിടപീ സമ്പ്രകാശതേ । വിരാജത്യുദ്ഗതസ്കന്ധ: കോവിദാരധ്വജോ രഥേ ।। ൨.൯൬.
നോക്കൂ, വലിയതും ഭംഗിയുള്ളതുമായ ആ വൃക്ഷം തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു; രഥത്തിൽ കോവിദാരവൃക്ഷത്തിന്റെ ചിഹ്നമുള്ള പതാക പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഭജന്ത്യേതേ യഥാ കാമമശ്വാനാരുഹ്യ ശീഘ്രഗാന് । ഏതേ ഭ്രാജന്തി സംഹൃഷ്ടാ ഗജാനാരുഹ്യ സാദിന: ।। ൨.൯൬.
വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന കുതിരകളിൽ കയറി ഇവർ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; മറ്റു ചിലർ ആനയിൽ കയറി സന്തോഷത്തോടെ മിന്നുന്നു.
ഗൃഹീതധനുഷൌ ചാവാം ഗിരിം വീരശ്രയാവഹൈ । അഥവേഹൈവ തിഷ്ഠാവ: സന്നദ്ധാവുദ്യതായുധൌ ।। ൨.൯൬.
നമ്മൾ വില്ലും കൈവശംവെച്ച്, വീരനേ, ഈ മലയിൽ അഭയം തേടാമോ, അല്ലെങ്കിൽ ഇവിടെ തന്നെ ആയുധങ്ങൾ ഒരുക്കി നില്ക്കാമോ?
അപി നൌ വശമാഗച്ഛേത് കോവിദാരധ്വജോ ദണേ ।। ൨.൯൬.
കോവിദാരപതാകയുള്ളവൻ നമ്മളുടെ പിടിയിലാവാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.
അപി ദ്രക്ഷ്യാമി ഭരതം യത്കൃതേ വ്യസനം മഹത് । ത്വയാ രാഘവ സമ്പ്രാപ്തം സീതയാ ച മയാ തഥാ ।। ൨.൯൬.
രാഘവാ, ഭരതന്റെ കാരണമാണ് നീയും സീതയും ഞാനും ഈ വലിയ ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നത്. ഞാൻ ഭരതനെ കാണുമോ?
യന്നിമിത്തം ഭവാന് രാജ്യാച്ച്യുതോ രാഘവ ശാശ്വതാത് । സമ്പ്രാപ്തോ ഽയമരിര്വീര ഭരതോ വധ്യ ഏവ മേ ।। ൨.൯൬.
രാഘവാ, നിന്നെ ശാശ്വതമായ രാജ്യത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കിയതിന്റെ കാരണമായ ഈ ശത്രു ഭാരതൻ ഇപ്പോൾ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അവൻ എനിക്ക് കൊല്ലപ്പെടേണ്ടവനാണ്.
ഭരതസ്യ വധേ ദോഷം നാഹം പശ്യാമി രാഘവ । പൂര്വാപകാരിണാം ത്യാഗേ ന ഹ്യധര്മോ വിധീയതേ ।। ൨.൯൬.
രാഘവാ, ഭാരതനെ കൊല്ലുന്നതിൽ എനിക്ക് തെറ്റൊന്നും കാണുന്നില്ല; മുമ്പ് ദോഷം ചെയ്തവരെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് അധർമ്മം അല്ലല്ലോ.
പൂര്വാപകാരീ ഭരതസ്ത്യക്തധര്മശ്ച രാഘവ । ഏതസ്മിന്നിഹതേ കൃത്സ്നാമനുശാധി വസുന്ധരാമ് ।। ൨.൯൬.
രാഘവാ, മുമ്പ് ദോഷം ചെയ്തും ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ചും ചെയ്ത ഭാരതനെ കൊല്ലുമ്പോൾ നീ മുഴുവൻ ഭൂമിയും ഭരിക്കൂ.
അദ്യ പുത്രം ഹതം സങ്ഖ്യേ കൈകേയീ രാജ്യകാമുകാ । മയാ പശ്യേത് സുദു:ഖാര്ത്താ ഹസ്തിഭഗ്നമിവ ദ്രുമമ് ।। ൨.൯൬.
ഇന്ന് രാജ്യം നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ച കൈകേയി, തന്റെ മകൻ യുദ്ധത്തിൽ എനിക്ക് 의해 കൊല്ലപ്പെട്ടതും അതിനാൽ വലിയ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയതും, ആന തകർത്ത മരത്തെപ്പോലെ കാണട്ടെ.
കൈകേയീം ച വധിഷ്യാമി സാനുബന്ധാം സബാന്ധവാമ് । കലുഷേണാദ്യ മഹതാ മേദിനീ പരിമുച്യതാമ് ।। ൨.൯൬.
കൈകേയിയെയും അവളുടെ കൂട്ടരും ബന്ധുക്കളെയും കൂടി ഞാൻ കൊല്ലും; ഈ വലിയ മലിനതയിൽ നിന്ന് ഭൂമി ഇന്ന് മോചിതമാകട്ടെ.
അദ്യേമം സംയതം ക്രോധമസത്കാരം ച മാനദ । മോക്ഷ്യാമി ശത്രുസൈന്യേഷു കക്ഷേഷ്വിവ ഹുതാശനമ് ।। ൨.൯൬.
മാനദാ, ഇന്ന് ഞാൻ ഈ അടക്കിയിരിക്കുന്ന കോപവും അപമാനവും ശത്രുസൈന്യത്തിൽ വിട്ടയക്കും; വരണ്ട പുല്ലിൽ തീപിടിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
അദ്യൈതച്ചിത്രകൂടസ്യ കാനനം നിശിതൈ: ശരൈ: । ഭിന്ദന് ശത്രുശരീരാണി കരിഷ്യേ ശോണിതോക്ഷിതമ് ।। ൨.൯൬.
ഇന്ന് ഞാൻ ചിത്രകൂട പകൽവനത്തിൽ, കുത്തിയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ശത്രുക്കളുടെ ശരീരങ്ങൾ തുളച്ചു, ഈ കാട് രക്തത്തിൽ കുളിപ്പിക്കും.
ശരൈര്നിര്ഭിന്നഹൃദയാന് കുഞ്ജരാംസ്തുരഗാംസ്തഥാ । ശ്വാപദാ: പരികര്ഷന്തു നരാംശ്ച നിഹതാന് മയാ ।। ൨.൯൬.
അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ഹൃദയം തുളഞ്ഞ ആനകളെയും കുതിരകളെയും, ഞാൻ കൊല്ലുന്ന മനുഷ്യരെയും, കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകട്ടെ.
ശരാണാം ധനുഷശ്ചാഹമനൃണോ ഽസ്മി മഹാമൃധേ । സസൈന്യം ഭരതം ഹത്വാ ഭവിഷ്യാമി ന സംശയ: ।। ൨.൯൬.
ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ അമ്പിനും വില്ലിനും ഞാൻ കടപ്പെട്ടില്ല; ഭാരതനും അവന്റെ സൈന്യവും ഞാൻ കൊല്ലുമ്പോൾ എനിക്ക് സംശയമൊന്നുമില്ല.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷണ്ണവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷിയുടെ ശ്രീമദ്രാമായണത്തിൽ, ശ്രീമദായോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റി ആറാം സര്ഗം അവസാനിക്കുന്നു.
thumb|സപ്തനവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center സുസംരബ്ധം തു സൌമിത്രിം ലക്ഷ്മണം ക്രോധമൂര്ച്ഛിതമ്। രാമസ്തു പരിസാന്ത്വ്യാഥ വചനം ചേദമബ്രവീത് ।। ൨.൯൭.
കോപം കൊണ്ടും ഉഗ്രതയോടും കൂടിയ സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണനെ ശമിപ്പിച്ചശേഷം, രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കിമത്ര ധനുഷാ കാര്യമസിനാ വാ സചര്മണാ। മഹേഷ്വാസേ മഹാപ്രാജ്ഞേ ഭരതേ സ്വയമാഗതേ ।। ൨.൯൭.
ഭാരതൻ തന്നെ, മഹാവീരനും മഹാപണ്ഡിതനും ആയവൻ, ഇവിടെ എത്തിയപ്പോൾ വില്ലോ വാളോ കവചമോ എന്തിനാണ് വേണ്ടത്?
പിതു: സത്യം പ്രതിശ്രുത്യ ഹത്വാ ഭരതമാഗതമ്। കിം കരിഷ്ऺയാമി രാജ്യേന സാപവാദേന ലക്ഷ്മണ ।। ൨.൯൭.
നമ്മുടെ പിതാവിനോട് സത്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്തുകൊണ്ട് വന്ന ഭാരതനെ ഞാൻ കൊല്ലുകയാണെങ്കിൽ, അങ്ങനെയുള്ള അപവാദമുള്ള രാജ്യം എനിക്ക് എന്തിന്, ലക്ഷ്മണാ?
യദ്ദ്രവ്യം ബാന്ധവാനാം വാ മിത്രാണാം വാ ക്ഷയേ ഭവേത്। നാഹം തത് പ്രതിഗൃഹ്ണീയാം ഭക്ഷാന് വിഷകൃതാനിവ ।। ൨.൯൭.
ബന്ധുക്കളുടെയോ സുഹൃത്തുക്കളുടെയോ നാശത്തിൽ നിന്നു കിട്ടുന്ന സമ്പത്ത് എനിക്ക് ആവശ്യമില്ല; വിഷം കലർന്ന ഭക്ഷണം കഴിക്കാത്തതുപോലെ ഞാൻ അതു സ്വീകരിക്കില്ല.
ധര്മമര്ഥം ച കാമം ച പൃഥിവീം ചാപി ലക്ഷ്മണ। ഇച്ഛാമി ഭവതാമര്ഥേ ഏതത് പ്രതിശ്രൃണോമി തേ ।। ൨.൯൭.
ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ നീയുടെയും നന്മയ്ക്കായി ധർമ്മവും സമ്പത്തും ആനന്ദവും ഭൂമിയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതു ഞാൻ നിന്നോട് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
ഭ്രാതഽണാം സങ്ഗ്രഹാര്ഥം ച സുഖാര്ഥം ചാപി ലക്ഷ്മണ। രാജ്യമപ്യഹമിച്ഛാമി സത്യേനായുധമാലഭേ ।। ൨.൯൭.
സഹോദരന്മാരെ ഒന്നിപ്പിക്കാനും എല്ലാവർക്കും സന്തോഷം നൽകാനും വേണ്ടി, ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ രാജ്യം പോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സത്യത്താൽ ഞാൻ ഈ വാക്ക് പറയുന്നു.
നേയം മമ മഹീ സൌമ്യ ദുര്ല്ലഭാ സാഗരാമ്ബരാ। നഹീച്ഛേയമധര്മേണ ശക്രത്വമപി ലക്ഷ്മണ ।। ൨.൯൭.
സൗമ്യാ, സമുദ്രം ചുറ്റിയ ഈ ഭൂമി എനിക്ക് നേടാൻ ബുദ്ധിമുട്ടല്ല; പക്ഷേ, അധർമ്മം വഴി ഇന്ദ്രപദവിയേയും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കില്ല, ലക്ഷ്മണാ.
യദ്വിനാ ഭരതം ത്വാം ച ശത്രുഘ്നം ചാപി മാനദ। ഭവേന്മമ സുഖം കിഞ്ചിദ്ഭസ്മ തത് കുരുതാം ശിഖീ ।। ൨.൯൭.
ഭാരതനും നീയും ശത്രുഘ്നനും ഇല്ലാതെ എനിക്ക് എന്തെങ്കിലും സന്തോഷം ലഭിച്ചാൽ, ആ സന്തോഷം തീയിൽ ചിതലാകട്ടെ, മാനദാ.
മന്യേഽഹമാഗതോഽയോധ്യാം ഭരതോ ഭ്രാതൃവത്സല:। മമ പ്രാണാത് പ്രിയതര: കുലധര്മമനുസ്മരന് ।। ൨.൯൭.
എനിക്ക് തോന്നുന്നു, സഹോദരന്മാരെ അതിയായ സ്നേഹത്തോടെ കാണുന്ന ഭാരതൻ അയോധ്യയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. കുടുംബത്തിന്റെ കർത്തവ്യം ഓർത്ത്, എന്റെ ജീവനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവനാണ് അവൻ.