ഇദം മേധ്യമിദം സ്വാദു നിഷ്ടപ്തമിദമഗ്നിനാ । ഏവമാസ്തേ സ ധര്മാത്മാ സീതയാ സഹ രാഘവ: ।। ൨.൯൬.
ഇത് ശുദ്ധമാണ്, ഇത് രുചികരമാണ്, ഇത് നന്നായി ചുട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രാമൻ സീതയോടൊപ്പം ഇരുന്നു.
തഥാ തത്രാസതസ്തസ്യ ഭരതസ്യോപയായിന: । സൈന്യരേണുശ്ച ശബ്ദശ്ച പ്രാദുരാസ്താം നഭസ്സ്പൃശൌ ।। ൨.൯൬.
അവിടെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ഭരതൻ എത്തുന്ന സൈന്യത്തിന്റെ പൊടി, ശബ്ദം എന്നിവ ആകാശം തൊടുന്നപോലെ ഉയർന്നു.
ഏതസ്മിന്നന്തരേ ത്രസ്താ: ശബ്ദേന മഹതാ തത: । അര്ദിതാ യൂഥപാ മത്താ: സയൂഥാ ദുദ്രുവുര്ദിശ: ।। ൨.൯൬.
അപ്പോൾ, ആ വലിയ ശബ്ദം കേട്ട് ഭയപ്പെട്ട മൃഗസംഘങ്ങളും അവരുടെ നേതാക്കളും പേടിച്ച് എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഓടി.
സ തം സൈന്യസമുദ്ധൂതം ശബ്ദം ശുശ്രാവ രാഘവ: । താംശ്ച വിപ്രദ്രുതാന് സര്വാന് യൂഥപാനന്വവൈക്ഷത ।। ൨.൯൬.
രാഘവൻ ആ സൈന്യം ഉയർത്തിയ ശബ്ദം കേട്ടു, എല്ലാ കാട്ടുമൃഗങ്ങളുടെ തലവന്മാരെയും ഭയത്തോടെ ഓടിപ്പോകുന്നത് അവൻ കണ്ടു.
താംശ്ച വിദ്രവതോ ദൃഷ്ട്വാ തം ച ശ്രുത്വാ ച നിസ്വനമ് । ഉവാച രാമ: സൌമിത്രിം ലക്ഷ്മണം ദീപ്തതേജസമ് ।। ൨.൯൬.
അവരെ ഓടിപ്പോകുന്നതും ആ വലിയ ശബ്ദവും കണ്ടു കേട്ട രാമൻ, ശക്തിയാൽ പ്രകാശിക്കുന്ന സുമിത്രയുടെ മകൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു.
ഹന്ത ലക്ഷ്മണ പശ്യേഹ സുമിത്രാ സുപ്രജാസ്ത്വയാ । ഭീമസ്തനിതഗമ്ഭീരസ്തുമുല: ശ്രൂയതേ സ്വന: ।। ൨.൯൬.
സുമിത്രയുടെ നല്ല മകനേ, ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ, ഇവിടെ ഒരു ഭയങ്കരവും ഇടിമുഴക്കത്തുല്യമായും ഗംഭീരമായും വലിയ ശബ്ദം കേൾക്കുന്നു.
ഗജയൂഥാനി വാ ഽരണ്യേ മഹിഷാ വാ മഹാവനേ । വിത്രാസിതാ മൃഗാ: സിംഹൈ: സഹസാ പ്രദ്രുതാ ദിശ: ।। ൨.൯൬.
കാട്ടിലെ ആനകളോ വലിയ കാടിലെ കാളകളോ, സിംഹങ്ങൾ ഭയപ്പെടുത്തിയത് കൊണ്ടു മൃഗങ്ങൾ എല്ലാം പെട്ടെന്ന് എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയിരിക്കുന്നു.
രാജാ വാ രാജമാത്രോ വാ മൃഗയാമടതേ വനേ । അന്യദ്വാ ശ്വാപദം കിഞ്ചിത് സൌമിത്രേ ജ്ഞാതുമര്ഹസി ।। ൨.൯൬.
രാജാവോ രാജാവിന്റെ മന്ത്രിയോ കാട്ടിൽ വേട്ടയാടാനാണോ വന്നിരിക്കുന്നത്, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റേതെങ്കിലും കാട്ടുമൃഗമാണോ, സുമിത്രയുടെ മകനേ, നീ ഇതിന്റെ സത്യം മനസ്സിലാക്കണം.
സുദുശ്ചരോ ഗിരിശ്ചായം പക്ഷിണാമപി ലക്ഷ്മണ । സര്വമേതദ്യഥാതത്ത്വമചിരാജ്ജ്ഞാതുമര്ഹസി ।। ൨.൯൬.
ലക്ഷ്മണാ, ഈ മല കിളികൾക്കു പോലും കടക്കാൻ വളരെ പ്രയാസമാണ്. ഈ കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം നീ ഉടൻ മനസ്സിലാക്കണം.
സ ലക്ഷ്മണ: സംത്വരിത: സാലമാരുഹ്യ പുഷ്പിതമ് । പ്രേക്ഷമാണോ ദിശ: സര്വാ: പൂര്വാം ദിശമുദൈക്ഷത ।। ൨.൯൬.
അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ വേഗത്തിൽ ഒരു പൂത്ത ശാലമരത്തിൽ കയറി, എല്ലാ ദിക്കുകളും നോക്കി, കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്കാണ് ദൃഷ്ടി കേന്ദ്രീകരിച്ചത്.
ഉദങ്മുഖ: പ്രേക്ഷമാണോ ദദര്ശ മഹതീം ചമൂമ് । രഥാശ്വഗജസമ്ബാധാം യത്തൈര്യുക്താം പദാതിഭി: ।। ൨.൯൬.
കിഴക്കോട്ട് നോക്കിയപ്പോൾ, രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ നിറഞ്ഞ, പടയാളികളാൽ ഒരുക്കിയ വലിയൊരു സൈന്യത്തെ ലക്ഷ്മണൻ കണ്ടു.
താമശ്വഗജസമ്പൂര്ണാം രഥധ്വജവിഭൂഷിതാമ് । ശശംസ സേനാം രാമായ വചനം ചേദമബ്രീത് ।। ൨.൯൬.
ആ സൈന്യം കുതിരകളും ആനകളും നിറഞ്ഞതും രഥധ്വജങ്ങൾ അലങ്കരിച്ചതുമായത് കണ്ടു, ലക്ഷ്മണൻ രാമനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അഗ്നിം സംശമയത്വാര്യ: സീതാ ച ഭജതാം ഗുഹാമ് । സജ്യം കുരുഷ്വ ചാപം ച ശരാംശ്ച കവചം തഥാ ।। ൨.൯൬.
ആര്യനേ, തീ അണയ്ക്കൂ, സീതയെ ഗുഹയിൽ കയറ്റൂ, വില്ലും അമ്പുകളും കാവചവും ഒരുക്കൂ.
തം രാമ: പുരുഷവ്യാഘ്രോ ലക്ഷ്മണം പ്രത്യുവാച ഹ । അങ്ഗാവേക്ഷസ്വ സൌമിത്രേ കസ്യേമാം മന്യസേ ചമൂമ് ।। ൨.൯൬.
അപ്പോൾ മനുഷ്യസിംഹനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: സുമിത്രയുടെ മകനേ, നോക്കൂ, ഈ സൈന്യം ആരുടേതാണെന്ന് നീ കരുതുന്നു?
ഏവമുക്തസ്തു രാമേണ ലക്ഷ്മണോ വാക്യമബ്രവീത് । ദിധക്ഷന്നിവ താം സേനാം രുഷിത: പാവകോ യഥാ ।। ൨.൯൬.
ഇങ്ങനെ രാമൻ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, ആ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, ക്രോധത്തിൽ കത്തുന്ന അഗ്നിപോലെ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു.
സമ്പന്നം രാജ്യമിച്ഛംസ്തു വ്യക്തം പ്രാപ്യാഭിഷേചനമ് । ആവാം ഹന്തും സമഭ്യേതി കൈകേയ്യാ ഭരത: സുത: ।। ൨.൯൬.
രാജ്യം സ്വന്തമാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, അഭിഷേകം നേടിയ ശേഷം, കൈകേയിയുടെ മകൻ ഭരതൻ നമ്മളെ കൊല്ലാൻ വരികയാണെന്ന് വ്യക്തമാണ്.
ഏഷ വൈ സുമഹാന് ശ്രീമാന് വിടപീ സമ്പ്രകാശതേ । വിരാജത്യുദ്ഗതസ്കന്ധ: കോവിദാരധ്വജോ രഥേ ।। ൨.൯൬.
നോക്കൂ, വലിയതും ഭംഗിയുള്ളതുമായ ആ വൃക്ഷം തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു; രഥത്തിൽ കോവിദാരവൃക്ഷത്തിന്റെ ചിഹ്നമുള്ള പതാക പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഭജന്ത്യേതേ യഥാ കാമമശ്വാനാരുഹ്യ ശീഘ്രഗാന് । ഏതേ ഭ്രാജന്തി സംഹൃഷ്ടാ ഗജാനാരുഹ്യ സാദിന: ।। ൨.൯൬.
വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന കുതിരകളിൽ കയറി ഇവർ ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; മറ്റു ചിലർ ആനയിൽ കയറി സന്തോഷത്തോടെ മിന്നുന്നു.
ഗൃഹീതധനുഷൌ ചാവാം ഗിരിം വീരശ്രയാവഹൈ । അഥവേഹൈവ തിഷ്ഠാവ: സന്നദ്ധാവുദ്യതായുധൌ ।। ൨.൯൬.
നമ്മൾ വില്ലും കൈവശംവെച്ച്, വീരനേ, ഈ മലയിൽ അഭയം തേടാമോ, അല്ലെങ്കിൽ ഇവിടെ തന്നെ ആയുധങ്ങൾ ഒരുക്കി നില്ക്കാമോ?
അപി നൌ വശമാഗച്ഛേത് കോവിദാരധ്വജോ ദണേ ।। ൨.൯൬.
കോവിദാരപതാകയുള്ളവൻ നമ്മളുടെ പിടിയിലാവാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.
അപി ദ്രക്ഷ്യാമി ഭരതം യത്കൃതേ വ്യസനം മഹത് । ത്വയാ രാഘവ സമ്പ്രാപ്തം സീതയാ ച മയാ തഥാ ।। ൨.൯൬.
രാഘവാ, ഭരതന്റെ കാരണമാണ് നീയും സീതയും ഞാനും ഈ വലിയ ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നത്. ഞാൻ ഭരതനെ കാണുമോ?
യന്നിമിത്തം ഭവാന് രാജ്യാച്ച്യുതോ രാഘവ ശാശ്വതാത് । സമ്പ്രാപ്തോ ഽയമരിര്വീര ഭരതോ വധ്യ ഏവ മേ ।। ൨.൯൬.
രാഘവാ, നിന്നെ ശാശ്വതമായ രാജ്യത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കിയതിന്റെ കാരണമായ ഈ ശത്രു ഭാരതൻ ഇപ്പോൾ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അവൻ എനിക്ക് കൊല്ലപ്പെടേണ്ടവനാണ്.
ഭരതസ്യ വധേ ദോഷം നാഹം പശ്യാമി രാഘവ । പൂര്വാപകാരിണാം ത്യാഗേ ന ഹ്യധര്മോ വിധീയതേ ।। ൨.൯൬.
രാഘവാ, ഭാരതനെ കൊല്ലുന്നതിൽ എനിക്ക് തെറ്റൊന്നും കാണുന്നില്ല; മുമ്പ് ദോഷം ചെയ്തവരെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് അധർമ്മം അല്ലല്ലോ.
പൂര്വാപകാരീ ഭരതസ്ത്യക്തധര്മശ്ച രാഘവ । ഏതസ്മിന്നിഹതേ കൃത്സ്നാമനുശാധി വസുന്ധരാമ് ।। ൨.൯൬.
രാഘവാ, മുമ്പ് ദോഷം ചെയ്തും ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ചും ചെയ്ത ഭാരതനെ കൊല്ലുമ്പോൾ നീ മുഴുവൻ ഭൂമിയും ഭരിക്കൂ.
അദ്യ പുത്രം ഹതം സങ്ഖ്യേ കൈകേയീ രാജ്യകാമുകാ । മയാ പശ്യേത് സുദു:ഖാര്ത്താ ഹസ്തിഭഗ്നമിവ ദ്രുമമ് ।। ൨.൯൬.
ഇന്ന് രാജ്യം നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ച കൈകേയി, തന്റെ മകൻ യുദ്ധത്തിൽ എനിക്ക് 의해 കൊല്ലപ്പെട്ടതും അതിനാൽ വലിയ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയതും, ആന തകർത്ത മരത്തെപ്പോലെ കാണട്ടെ.
കൈകേയീം ച വധിഷ്യാമി സാനുബന്ധാം സബാന്ധവാമ് । കലുഷേണാദ്യ മഹതാ മേദിനീ പരിമുച്യതാമ് ।। ൨.൯൬.
കൈകേയിയെയും അവളുടെ കൂട്ടരും ബന്ധുക്കളെയും കൂടി ഞാൻ കൊല്ലും; ഈ വലിയ മലിനതയിൽ നിന്ന് ഭൂമി ഇന്ന് മോചിതമാകട്ടെ.
അദ്യേമം സംയതം ക്രോധമസത്കാരം ച മാനദ । മോക്ഷ്യാമി ശത്രുസൈന്യേഷു കക്ഷേഷ്വിവ ഹുതാശനമ് ।। ൨.൯൬.
മാനദാ, ഇന്ന് ഞാൻ ഈ അടക്കിയിരിക്കുന്ന കോപവും അപമാനവും ശത്രുസൈന്യത്തിൽ വിട്ടയക്കും; വരണ്ട പുല്ലിൽ തീപിടിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
അദ്യൈതച്ചിത്രകൂടസ്യ കാനനം നിശിതൈ: ശരൈ: । ഭിന്ദന് ശത്രുശരീരാണി കരിഷ്യേ ശോണിതോക്ഷിതമ് ।। ൨.൯൬.
ഇന്ന് ഞാൻ ചിത്രകൂട പകൽവനത്തിൽ, കുത്തിയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ശത്രുക്കളുടെ ശരീരങ്ങൾ തുളച്ചു, ഈ കാട് രക്തത്തിൽ കുളിപ്പിക്കും.
ശരൈര്നിര്ഭിന്നഹൃദയാന് കുഞ്ജരാംസ്തുരഗാംസ്തഥാ । ശ്വാപദാ: പരികര്ഷന്തു നരാംശ്ച നിഹതാന് മയാ ।। ൨.൯൬.
അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ഹൃദയം തുളഞ്ഞ ആനകളെയും കുതിരകളെയും, ഞാൻ കൊല്ലുന്ന മനുഷ്യരെയും, കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകട്ടെ.
ശരാണാം ധനുഷശ്ചാഹമനൃണോ ഽസ്മി മഹാമൃധേ । സസൈന്യം ഭരതം ഹത്വാ ഭവിഷ്യാമി ന സംശയ: ।। ൨.൯൬.
ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ അമ്പിനും വില്ലിനും ഞാൻ കടപ്പെട്ടില്ല; ഭാരതനും അവന്റെ സൈന്യവും ഞാൻ കൊല്ലുമ്പോൾ എനിക്ക് സംശയമൊന്നുമില്ല.