യദീഹ ശരദോ ഽനേകാസ്ത്വയാ സാര്ദ്ധമനിന്ദിതേ । ലക്ഷ്മണേന ച വത്സ്യാമി ന മാം ശോക: പ്രധക്ഷ്യതി ।। ൨.൯൪.
നിന്ദയില്ലാത്തവളേ, നീയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ ഞാൻ ഇവിടെ അനേകം ശരത്കാലങ്ങൾ താമസിച്ചാൽ, ദു:ഖം എന്നെ ദഹിക്കില്ല.
ബഹുപുഷ്പഫലേ രമ്യേ നാനാദ്വിജഗണായുതേ । വിചിത്രശിഖരേ ഹ്യസ്മിന് രതവാനസ്മി ഭാമിനി ।। ൨.൯൪.
പുഷ്പഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞ്, വിവിധ പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുന്ന, അതിസുന്ദരമായ കുന്തങ്ങളുള്ള ഈ പർവ്വതത്തിൽ ഞാൻ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു, ഭാമിനി.
അനേന വനവാസേന മയാ പ്രാപ്തം ഫലദ്വയമ് । പിതുശ്ചാനൃണതാ ധര്മേ ഭരതസ്യ പ്രിയം തഥാ ।। ൨.൯൪.
ഈ വനവാസം കൊണ്ടു എനിക്ക് രണ്ട് വലിയ ഫലങ്ങൾ ലഭിച്ചു. അച്ഛനോടുള്ള കടം ഞാൻ തീർത്തു, കൂടാതെ ഭരതന് സന്തോഷം നൽകാനും കഴിഞ്ഞു.
വൈദേഹി രമസേ കച്ചിച്ചിത്രകൂടേ മയാ സഹ । പശ്യന്തീ വിവിധാന് ഭാവാന് മനോവാക്കായസംയതാന് ।। ൨.൯൪.
വൈദേഹി, നീ ഈ ചിത്രകൂടപർവതത്തിൽ എന്നോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുന്നുവോ? മനസ്സും വാക്കും ശരീരവും നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട്, ഈ വിവിധ ജീവികളുടെ രൂപങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ നിനക്ക് സന്തോഷമുണ്ടോ?
ഇദമേവാമൃതം പ്രാഹൂ രാജ്ഞി രാജര്ഷയ: പരേ । വനവാസം ഭവാര്ഥായ പ്രേത്യ മേ പ്രപിതാമഹാ: ।। ൨.൯൪.
രാജർഷിമാർ പറയുന്നത് അനുസരിച്ച്, ഇതാണ് യഥാർത്ഥ അമൃതം — മരണത്തിന് ശേഷം ഉത്തമമായ ജീവിതത്തിനായി എന്റെ പിതാമഹന്മാർ വനവാസം സ്വീകരിച്ചിരുന്നു.
ശിലാ: ശൈലസ്യ ശോഭന്തേ വിശാലാ: ശതശോ ഽഭിത: । ബഹുലാ ബഹുലൈര്വര്ണൈര്നീലപീതസിതാരുണൈ: ।। ൨.൯൪.
ഈ പർവതത്തിലെ വിശാലമായ കല്ലുകൾ നൂറുകണക്കിന് ചുറ്റും തിളങ്ങി നിൽക്കുന്നു. നീല, മഞ്ഞ, വെള്ള, ചുവപ്പ് നിറങ്ങളിൽ അവ വളരെ മനോഹരമാണ്.
നിശി ഭാന്ത്യചലേന്ദ്രസ്യ ഹുതാശനശിഖാ ഇവ । ഓഷധ്യ: സ്വപ്രഭാലക്ഷ്യാ ഭ്രാജമാനാ: സഹസ്രശ: ।। ൨.൯൪.
രാത്രിയിൽ, ഈ പർവതാധിപനിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ഔഷധികൾ സ്വന്തം പ്രകാശത്തിൽ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങുന്നു, തീയുടെ ജ്വാലപോലെ.
കേചിത് ക്ഷയനിഭാ ദേശാ: കേചിദുദ്യാനസന്നിഭാ: । കേചിദേകശിലാ ഭാന്തി പര്വതസ്യാസ്യ ഭാമിനി ।। ൨.൯൪.
ഈ പർവതത്തിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ വീടുപോലെയും, ചിലത് തോട്ടങ്ങൾ പോലെയും, ചിലത് ഒറ്റ കല്ലുപോലെയും മനോഹരമായി തിളങ്ങുന്നു, സുന്ദരിയേ.
ഭിത്ത്വേവ വസുധാം ഭാതി ചിത്രകൂട: സമുത്ഥിത: । ചിത്രകൂടസ്യ കൂടോ ഽസൌ ദൃശ്യതേ സര്വത: ശുഭ: ।। ൨.൯൪.
ചിത്രകൂടം ഭൂമിയെ പൊളിച്ച് ഉയർന്നുവെന്നപോലെ തോന്നുന്നു. ചിത്രകൂടത്തിന്റെ കൊടുമുടി എല്ലാ ദിശകളിലും മനോഹരമായി കാണപ്പെടുന്നു.
കുഷ്ഠപുന്നാഗസ്ऺഥഗരഭൂര്ജപത്രോത്തരച്ഛദാന് । കാമിനാം സ്വാസ്തരാന് പശ്യ കുശേശയദലായുതാന് ।। ൨.൯൪.
കുഷ്ഠം, പുന്നാഗം, അശോകം, ഭൂര്ജം എന്നിവയുടെ ഇലയാൽ മൂടിയ, കുളിരും കമലദളങ്ങളും അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രണയികളുടെ കിടക്കകൾ നോക്കു.
മൃദിതാശ്ചാപവിദ്ധാശ്ച ദൃശ്യന്തേ കമലസ്രജ: । കാമിഭിര്വനിതേ പശ്യ ഫലാനി വിവിധാനി ച ।। ൨.൯൪.
പ്രിയ സുന്ദരിയേ, പ്രണയികൾ ചിതറിച്ചുവിട്ട, ചവിട്ടി തളർന്ന കമലമാലകളും, വിവിധതരം പഴങ്ങളും ഇവിടെ കാണാം.
വസ്വൌകസാരാം നലിനീമത്യേതീവോത്തരാന് കുരൂന് । പര്വതശ്ചിത്രകൂടോ ഽസൌ ബഹുമൂലഫലോദക: ।। ൨.൯൪.
വേരുകളും പഴങ്ങളും ശുദ്ധജലവും നിറഞ്ഞ ഈ ചിത്രകൂടപർവതം, ദേവന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമായ ഉത്തരകുരുക്കളുടെ കുളങ്ങളും തോട്ടങ്ങളും പോലും മറികടക്കുന്നു.
ഇമം തു കാലം വനിതേ വിജഹ്രിവാംസ്ത്വയാ ച സീതേ സഹ ലക്ഷ്മണേന ച । രതിം പ്രപത്സ്യേ കുലധര്മവര്ദ്ധനീം സതാം പഥി സ്വൈര്നിയമൈ: പരൈ: സ്ഥിത: ।। ൨.൯൪.
സുന്ദരിയേ, സീതേ, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നിന്നോടൊപ്പം ഈ കാലം ഞാൻ ചെലവിടും. നല്ലവരുടെ മാർഗത്തിൽ, ഉത്തമമായ നിയന്ത്രണത്തിൽ, കുടുംബധർമ്മം വളർത്തുന്ന ആനന്ദം ഞാൻ അനുഭവിക്കും.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുര്നവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകിമഹർഷി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദായോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റിനാലാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|പഞ്ചനവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center അഥ ശൈലാദ്വിനിഷ്ക്രമ്യ മൈഥിലീം കോസലേശ്വര: । അദര്ശയച്ഛുഭജലാം രമ്യാം മന്ദാകിനീം നദീമ് ।। ൨.൯൫.
പിന്നീട് പർവതത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, കോസലരാജാവ് മൈഥിലിയെ ശുദ്ധജലമുള്ള മനോഹരമായ മന്ദാകിനി നദി കാണിച്ചു.
അബ്രവീച്ച വരാരോഹാം ചാരുചന്ദ്രനിഭാനനാമ് । വിദേഹരാജസ്യ സുതാം രാമോ രാജീവലോചന: ।। ൨.൯൫.
കമലനേത്രനായ രാമൻ, മനോഹരമായ ചന്ദ്രനുപോലെയുള്ള മുഖമുള്ള, വിദേഹരാജാവിന്റെ മകളായ മഹാരോഹിണിയെ ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
വിചിത്രപുലിനാം രമ്യാം ഹംസസാരസസേവിതാമ് । കമലൈരുപസമ്പന്നാം പശ്യ മന്ദാകിനീം നദീമ് ।। ൨.൯൫.
നാനാരൂപത്തിലുള്ള മണൽതിട്ടകളും, ഹംസങ്ങളും സാരസങ്ങളും നിറഞ്ഞു, കമലപൂക്കൾകൊണ്ടു അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ മനോഹരമായ മന്ദാകിനി നദി നോക്കു.
നാനാവിധൈസ്തീരരുഹൈര്വൃതാം പുഷ്പഫലദ്രുമൈ: । രാജന്തീം രാജരാജസ്യ നലിനീമിവ സര്വത: ।। ൨.൯൫.
പുഷ്പഫലവൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ് എല്ലാ ദിശയിലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, രാജാക്കന്മാരുടെ കുളംപോലെ ഈ നദി തിളങ്ങി നിൽക്കുന്നു.
മൃഗയൂഥനിപീതാനി കലുഷാമ്ഭാംസി സാമ്പ്രതമ് । തീര്ഥാനി രമണീയാനി രതിം സഞ്ജനയന്തി മേ ।। ൨.൯൫.
ഇപ്പോൾ, മൃഗസംഘങ്ങൾ കയറി കലുഷിതമായിട്ടുള്ള ഈ തീരജലങ്ങൾ എനിക്ക് വളരെ ആനന്ദം ഉണർത്തുന്നു.
ജടാജിനധരാ: കാലേ വല്കലോത്തരവാസസ: । ഋഷയസ്ത്വവഗാഹന്തേ നദീം മന്ദാകിനീം പ്രിയേ ।। ൨.൯൫.
പ്രിയേ, ജടയും മയിലുരുമയും ധരിച്ച, വല്കലവസ്ത്രം അണിഞ്ഞ ഋഷിമാർ സമയത്ത് ഈ മന്ദാകിനി നദിയിൽ കുളിക്കാൻ വരുന്നു.
ആദിത്യമുപതിഷ്ഠന്തേ നിയമാദൂര്ദ്ധ്വബാഹവ: । ഏതേ പരേ വിശാലാക്ഷി മുനയ: സംശിതവ്രതാ: ।। ൨.൯൫.
വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ളവളേ, ഈ മഹർഷിമാർ ഉറച്ച വ്രതങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ട്, കൈകൾ ഉയർത്തി, കഠിനമായ നിയമത്തിൽ സൂര്യനെ ആരാധിക്കുന്നു.
മാരുതോദ്ധൂതശിഖരൈ: പ്രനൃത്ത ഇവ പര്വത: । പാദപൈ: പത്ऺത്രപുഷ്പാണി സൃജദ്ഭിരഭിതോ നദീമ് ।। ൨.൯൫.
കാറ്റ് കുലുക്കുന്ന കുന്തങ്ങളാൽ ആ മല നൃത്തം ചെയ്യുന്നപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്. ചുറ്റും മരങ്ങൾ അവരുടെ ഇലകളും പൂക്കളും നദിയിലേക്കു ചിതറുന്നു.
ക്വചിന്മണിനികാശോദാം ക്വചിത്പുലിനശാലിനീമ് । ക്വചിത്സിദ്ധജനാകീര്ണാം പശ്യ മന്ദാകിനീം നദീമ് ।। ൨.൯൫.
കാണു, മന്ദാകിനി നദി ചിലിടങ്ങളിൽ മണികൾ പോലെ തിളങ്ങുന്നു, ചിലിടങ്ങളിൽ മണൽ കരകൾ വിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, മറ്റിടങ്ങളിൽ സിദ്ധപുരുഷന്മാർ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
നിര്ദ്ധൂതാന് വായുനാ പശ്യ വിതതാന് പുഷ്പസഞ്ചയാന് । പോപ്ലൂയമാനാനപരാന് പശ്യ ത്വം ജലമധ്യഗാന് ।। ൨.൯൫.
കാറ്റ് പറത്തിയ പൂക്കളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ എങ്ങുമുണ്ട്, ജലത്തിനുള്ളിൽ നീന്തുന്ന വിവിധ ജീവികളെ നോക്കു.
താംശ്ചാതിവല്ഗുവചസോ രഥാങ്ഗാഹ്വയനാ ദ്വിജാ: । അധിരോഹന്തി കല്യാണി വികൂജന്ത: ശുഭാ ഗിര: ।। ൨.൯൫.
ശുഭദയേ, രഥാംഗാഹ്വയന്മാർ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആ ദ്വിജന്മാർ, അത്യന്തം മധുരമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട്, മനോഹരമായ ഗീതങ്ങൾ പാടിക്കൊണ്ട് ഈ നദിയുടെ കരയിൽ കയറുന്നു.
ദര്ശനം ചിത്ര കൂടസ്യ മന്ദാകിന്യാശ്ച ശോഭനേ । അധികം പുരവാസാച്ച മന്യേ ച തവ ദര്ശനാത് ।। ൨.൯൫.
സുന്ദരിയായവളേ, ചിത്രകൂടവും മന്ദാകിനിയും കാണുന്നത് നഗരത്തെക്കാൾ കൂടുതൽ ആനന്ദം നൽകുന്നു, കാരണം അവയെ ഞാൻ നിന്നോടൊപ്പം കാണുന്നു.
വിധൂതകലുഷൈ: സിദ്ധൈസ്തപോദമശമാന്വിതൈ: । നിത്യവിക്ഷോഭിതജലാം വിഗാഹസ്വ മയാ സഹ ।। ൨.൯൫.
കഴുകിയ മനസ്സുള്ള, തപസ്സും ക്ഷമയും സമാധാനവും ഉള്ള സിദ്ധന്മാർ ശുദ്ധമാക്കിയ ഈ എപ്പോഴും ഒഴുകുന്ന വെള്ളത്തിൽ നമുക്ക് ഒരുമിച്ച് കുളിക്കാം.
സഖീവച്ച വിഗാഹസ്വ സീതേ മന്ദാകിനീം നദീമ് । കമലാന്യവമജ്ജന്തീ പുഷ്കരാണി ച ഭാമിനി ।। ൨.൯൫.
സീതേ, സഖിയെപ്പോലെ നീ ഈ മന്ദാകിനി നദിയിൽ കുളിക്കൂ, കമലങ്ങളും നീരാളികളും മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കട്ടെ, സുന്ദരിയായവളേ.
ത്വം പൌരജനവദ്വ്യാലാനയോധ്യാമിവ പര്വതമ് । മന്യസ്വ വനിതേ നിത്യം സരയൂവദിമാം നദീമ് ।। ൨.൯൫.
വനിതേ, നഗരവാസികൾ പോലെ നീ ഈ മലയെ അയോധ്യയെന്നപോലും, ഈ നദിയെ ശരയൂവെന്നപോലും എപ്പോഴും കരുതണം.
ലക്ഷ്മണശ്ചാപി ധര്മാത്മാ മന്നിദേശേ വ്യവസ്ഥിത: । ത്വം ചാനുകൂലാ വൈദേഹി പ്രീതിം ജനയഥോ മമ ।। ൨.൯൫.
ധർമ്മനിഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണൻ എന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു, നീയും വൈദേഹി, എപ്പോഴും എനിക്കു അനുകൂലമാണ്; നിങ്ങളിരുവരും എനിക്ക് സന്തോഷം നൽകുന്നു.