അഥ നാത്ര നരവ്യാഘ്രൌ രാജപുത്രൌ പരന്തപൌ । മന്യേ രാമോപമാ: സന്തി വ്യക്തമത്ര തപസ്വിന: ।। ൨.൯൩.
ഇവിടെ ആ ഇരുവർ, നരസിംഹന്മാരായ രാജപുത്രന്മാർ ഇല്ലെങ്കിൽ, രാമനെപ്പോലെയുള്ളവർ തീർത്ഥാടകരായിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
തച്ഛ്രുത്വാ ഭരതസ്തേഷാം വചനം സാധുസമ്മതമ് । സൈന്യാനുവാച സര്വാംസ്താനമിത്രബലമര്ദന: ।। ൨.൯൩.
അവരുടെ എല്ലാവരും അംഗീകരിച്ച വാക്കുകൾ കേട്ട്, ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർക്കുന്ന ഭരതൻ ആ സൈന്യത്തോടൊക്കെ പറഞ്ഞു.
യത്താ ഭവന്തസ്തിഷ്ഠന്തു നേതോ ഗന്തവ്യമഗ്രത: । അഹമേവ ഗമിഷ്യാമി സുമന്ത്രോ ഗുരുരേവ ച ।। ൨.൯൩.
എല്ലാവരും ഇവിടെ തന്നെ നിൽക്കട്ടെ; ആരും മുന്നോട്ട് പോകരുത്. ഞാൻ മാത്രം സുമന്ത്രനും ഗുരുവും കൂടെ പോകാം.
ഏവമുക്താസ്തത: സര്വേ തത്ര തസ്ഥു: സമന്തത: । ഭരതോ യത്ര ധൂമാഗ്രം തത്ര ദൃഷ്ടിം സമാദധാത് ।। ൨.൯൩.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ എല്ലാവരും ചുറ്റും നിന്നു; ഭരതൻ പുക ഉയരുന്ന ദിശയിലേക്ക് കണ്ണു നട്ടു നോക്കി.
വ്യവസ്ഥിതാ യാ ഭരതേന സാ ചമൂര്നിരീക്ഷമാണാപി ച ധൂമമഗ്രത: । ബഭൂവ ഹൃഷ്ടാ നചിരേണ ജാനതീ പ്രിയസ്യ രാമസ്യ സമാഗമം തദാ ।। ൨.൯൩.
ഭരതന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ആ സൈന്യം, മുന്നോട്ട് പുകയെത്തുന്നത് കാണുമ്പോഴും, പ്രിയനായ രാമനുമായി ഉടൻകൂടെ കൂടുമെന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ അതിവേഗം സന്തോഷം നിറഞ്ഞു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്രിനവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ മഹാനായ വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠമായ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റിമൂന്നാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ചതുര്നവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ദീര്ഘകാലോഷിതസ്തസ്മിന് ഗിരൌ ഗിരിവനപ്രിയ: । വൈദേഹ്യാ: പ്രിയമാകാംക്ഷന് സ്വം ച ചിത്തം വിലോഭയന് ।। ൨.൯൪.
അവിടെ, മലയും വനവും പ്രിയപ്പെട്ട ആ പർവ്വതത്തിൽ ദീർഘകാലം താമസിച്ച രാമൻ, വൈദേഹിയെ ആഗ്രഹിച്ചും, സ്വന്തം മനസ്സിനെ ആകർഷിച്ചും, അവിടെ തുടരുകയായിരുന്നു.
അഥ ദാശരഥിശ്ചിത്രം ചിത്രകൂടമദര്ശയത് । ഭാര്യ്യാമമരസങ്കാശ: ശചീമിവ പുരന്ദര: ।। ൨.൯൪.
അപ്പോൾ ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ, ദിവ്യമായ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ ഭാര്യ ശചിയെ സ്വർഗ്ഗനഗരം കാണിച്ചപോലെ, തന്റെ ഭാര്യയ്ക്കു അത്ഭുതകരമായ ചിത്രകൂടം കാണിച്ചു.
ന രാജ്യാദ്ഭ്രംശനം ഭദ്രേ ന സുഹൃദ്ഭിര്വിനാഭവ: । മനോ മേ ബാധതേ ദൃഷ്ട്വാ രമണീയമിമം ഗിരിമ് ।। ൨.൯൪.
സുന്ദരിയായേ, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടതോ, സുഹൃത്തുക്കളിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞതോ, ഈ മനോഹരമായ പർവ്വതം കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സിനെ വിഷമിപ്പിക്കുന്നില്ല.
പശ്യേമമചലം ഭദ്രേ നാനാദ്വിജഗണായുതമ് । ശിഖരൈ: ഖമിവോദ്വിദ്ധൈര്ദ്ധാതുമദ്ഭിര്വിഭൂഷിതമ് ।। ൨.൯൪.
സുന്ദരിയായേ, നോക്കൂ, ഈ പർവ്വതം എത്ര മനോഹരമായി വിവിധ പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ കുന്തങ്ങൾ ആകാശം തൊടുന്നവയും, ധാതുക്കളാൽ അലങ്കരിച്ചവയും ആണല്ലോ.
കേചിദ്രജതസങ്കാശാ: കേചിത് ക്ഷതജസന്നിഭാ: । പീതമാഞ്ജിഷ്ഠവര്ണാശ്ച കേചിന്മണിവരപ്രഭാ: ।। ൨.൯൪.
ചില കുന്തങ്ങൾ വെള്ളിയുടെപ്പോലെയും, ചിലത് പുതിയ രക്തത്തിന്റെ നിറത്തിലും, ചിലത് മഞ്ഞയും ചുവപ്പും നിറത്തിൽ, മറ്റുചിലത് വിലയേറിയ രത്നങ്ങളുടെ പ്രകാശത്തിൽ തിളങ്ങുന്നതുമാണ്.
പുഷ്പാര്കകേതകാഭാശ്ച കേചിജ്ജ്യോതീരസപ്രഭാ: । വിരാജന്തേ ഽചലേന്ദ്രസ്യ ദേശാ ധാതുവിഭൂഷിതാ: ।। ൨.൯൪.
ചില പ്രദേശങ്ങൾ പുഷ്പങ്ങൾ പോലെയും, സൂര്യപ്രകാശം പോലെയും, കേതകി പൂക്കളുടെ പോലെ തിളങ്ങുന്നു; ചിലത് ജ്വാലയുടെ പ്രകാശത്തിൽ; ഈ പർവ്വതാധിപന്റെ ദേശങ്ങൾ ധാതുക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
നാനാമൃഗഗണദ്വീപിതരക്ഷ്വൃക്ഷഗണൈര്വൃത: । അദുഷ്ടൈര്ഭാത്യയം ശൈലോ ബഹുപക്ഷിസമായുത: ।। ൨.൯൪.
നാനാതരം മൃഗങ്ങൾ, കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ, കടുവകൾ, കരടികൾ, മരങ്ങൾ എന്നിവയാൽ നിറഞ്ഞ്, ദോഷമില്ലാത്ത ജീവികൾക്കും അനേകം പക്ഷികൾക്കും വാസസ്ഥലമായ ഈ പർവ്വതം അതിമനോഹരമായി തിളങ്ങുന്നു.
ആമ്രജമ്ബ്വസനൈര്ലോധ്രൈ: പ്രിയാലൈ: പനസൈര്ധവൈ: । അങ്കോലൈര്ഭവ്യതിനിശൈര്ബില്വതിന്ദുകവേണുഭി: ।। ൨.൯൪.
മാവുകൾ, ജംബു, അസന, ലോധ്ര, പ്രിയാല, പ്ലാവ്, ധവ, അങ്കോല, ഭവ്യതിനിശ, ബില്വ, തിന്ദുക, വേലി എന്നിവയാൽ ഈ പർവ്വതം മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
കാശ്മര്യരിഷ്ടവരുണൈര്മധൂകൈസ്തിലകൈസ്തഥാ । ബദര്യ്യാമലകൈര്നീപൈര്വേത്രധന്വനബീജകൈ: ।। ൨.൯൪.
കാശ്മര, അരിഷ്ട, വരുണ, മധൂക, തിലക, ബദരി, ആമലക, നീപ, വേദ്ര, ധന്വന, ബീജക എന്നീ മരങ്ങളും ഇവിടെ കാണാം.
പുഷ്പവദ്ഭി: ഫലോപേതൈശ്ഛായാവദ്ഭിര്മനോരമൈ: । ഏവമാദിഭിരാകീര്ണ: ശ്രിയം പുഷ്യത്യയം ഗിരി: ।। ൨.൯൪.
പുഷ്പവും പഴവും നിറഞ്ഞ, മനോഹരമായ തണലുള്ള ഇത്തരത്തിലുള്ള മരങ്ങൾകൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ പർവ്വതം സമ്പത്ത് വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.
ശൈലപ്രസ്ഥേഷു രമ്യേഷു പശ്യേമാന് രോമഹര്ഷണാന് । കിന്നരാന് ദ്വന്ദ്വശോ ഭദ്രേ രമമാണാന് മനസ്വിന: ।। ൨.൯൪.
ശൈലപ്രസ്ഥങ്ങളിൽ, നോക്കൂ, സുന്ദരിയായേ, മനസ്സിനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്ന, അത്ഭുതം ഉണർത്തുന്ന കിന്നരന്മാർ ദമ്പതികളായി സന്തോഷത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ശാഖാവസക്താന് ഖങ്ഗാംശ്ച പ്രവരാണ്യമ്ബരാണി ച । പശ്ച വിദ്യാധരസ്ത്രീണാം ക്രീഡോദ്ദേശാന് മനോരമാന് ।। ൨.൯൪.
മരക്കൊമ്പുകളിൽ തൂങ്ങിയ കത്തികളും, മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങളും കാണൂ; ഇവ വിദ്യാധരസ്ത്രികളുടെ കളിസ്ഥലങ്ങളാണ്.
ജലപ്രപാതൈരുദ്ഭേദൈര്നിഷ്യന്ദൈശ്ച ക്വചിത് ക്വചിത് । സ്രവദ്ഭിര്ഭാത്യയം ശൈല: സ്രവന്മദ ഇവ ദ്വിപ: ।। ൨.൯൪.
വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും, ഉറവുകളും, ഒഴുകുന്ന വെള്ളവും ഇവിടെയൊക്കെയുണ്ട്; ഈ പർവ്വതം സുഗന്ധം ചൊരിയുന്ന കാട്ടാനപോലെ തിളങ്ങുന്നു.
ഗുഹാസമീരണോ ഗന്ധാന് നാനാപുഷ്പഭവാന് വഹന് । ഘ്രാണതര്പ്പണമഭ്യേത്യ കം നരം ന പ്രഹര്ഷയേത് ।। ൨.൯൪.
ഗുഹകളിലൂടെ വീശുന്ന കാറ്റ് വിവിധ പുഷ്പങ്ങളുടെ സുഗന്ധം കൊണ്ടുവരുന്നു; അതു മൂക്കിന് ആനന്ദം നൽകുമ്പോൾ ആരുടെ മനസ്സും സന്തോഷം നിറയാതെ ഇരിക്കുമോ?
യദീഹ ശരദോ ഽനേകാസ്ത്വയാ സാര്ദ്ധമനിന്ദിതേ । ലക്ഷ്മണേന ച വത്സ്യാമി ന മാം ശോക: പ്രധക്ഷ്യതി ।। ൨.൯൪.
നിന്ദയില്ലാത്തവളേ, നീയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ ഞാൻ ഇവിടെ അനേകം ശരത്കാലങ്ങൾ താമസിച്ചാൽ, ദു:ഖം എന്നെ ദഹിക്കില്ല.
ബഹുപുഷ്പഫലേ രമ്യേ നാനാദ്വിജഗണായുതേ । വിചിത്രശിഖരേ ഹ്യസ്മിന് രതവാനസ്മി ഭാമിനി ।। ൨.൯൪.
പുഷ്പഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞ്, വിവിധ പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുന്ന, അതിസുന്ദരമായ കുന്തങ്ങളുള്ള ഈ പർവ്വതത്തിൽ ഞാൻ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു, ഭാമിനി.
അനേന വനവാസേന മയാ പ്രാപ്തം ഫലദ്വയമ് । പിതുശ്ചാനൃണതാ ധര്മേ ഭരതസ്യ പ്രിയം തഥാ ।। ൨.൯൪.
ഈ വനവാസം കൊണ്ടു എനിക്ക് രണ്ട് വലിയ ഫലങ്ങൾ ലഭിച്ചു. അച്ഛനോടുള്ള കടം ഞാൻ തീർത്തു, കൂടാതെ ഭരതന് സന്തോഷം നൽകാനും കഴിഞ്ഞു.
വൈദേഹി രമസേ കച്ചിച്ചിത്രകൂടേ മയാ സഹ । പശ്യന്തീ വിവിധാന് ഭാവാന് മനോവാക്കായസംയതാന് ।। ൨.൯൪.
വൈദേഹി, നീ ഈ ചിത്രകൂടപർവതത്തിൽ എന്നോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുന്നുവോ? മനസ്സും വാക്കും ശരീരവും നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട്, ഈ വിവിധ ജീവികളുടെ രൂപങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ നിനക്ക് സന്തോഷമുണ്ടോ?
ഇദമേവാമൃതം പ്രാഹൂ രാജ്ഞി രാജര്ഷയ: പരേ । വനവാസം ഭവാര്ഥായ പ്രേത്യ മേ പ്രപിതാമഹാ: ।। ൨.൯൪.
രാജർഷിമാർ പറയുന്നത് അനുസരിച്ച്, ഇതാണ് യഥാർത്ഥ അമൃതം — മരണത്തിന് ശേഷം ഉത്തമമായ ജീവിതത്തിനായി എന്റെ പിതാമഹന്മാർ വനവാസം സ്വീകരിച്ചിരുന്നു.
ശിലാ: ശൈലസ്യ ശോഭന്തേ വിശാലാ: ശതശോ ഽഭിത: । ബഹുലാ ബഹുലൈര്വര്ണൈര്നീലപീതസിതാരുണൈ: ।। ൨.൯൪.
ഈ പർവതത്തിലെ വിശാലമായ കല്ലുകൾ നൂറുകണക്കിന് ചുറ്റും തിളങ്ങി നിൽക്കുന്നു. നീല, മഞ്ഞ, വെള്ള, ചുവപ്പ് നിറങ്ങളിൽ അവ വളരെ മനോഹരമാണ്.
നിശി ഭാന്ത്യചലേന്ദ്രസ്യ ഹുതാശനശിഖാ ഇവ । ഓഷധ്യ: സ്വപ്രഭാലക്ഷ്യാ ഭ്രാജമാനാ: സഹസ്രശ: ।। ൨.൯൪.
രാത്രിയിൽ, ഈ പർവതാധിപനിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ഔഷധികൾ സ്വന്തം പ്രകാശത്തിൽ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങുന്നു, തീയുടെ ജ്വാലപോലെ.
കേചിത് ക്ഷയനിഭാ ദേശാ: കേചിദുദ്യാനസന്നിഭാ: । കേചിദേകശിലാ ഭാന്തി പര്വതസ്യാസ്യ ഭാമിനി ।। ൨.൯൪.
ഈ പർവതത്തിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ വീടുപോലെയും, ചിലത് തോട്ടങ്ങൾ പോലെയും, ചിലത് ഒറ്റ കല്ലുപോലെയും മനോഹരമായി തിളങ്ങുന്നു, സുന്ദരിയേ.
ഭിത്ത്വേവ വസുധാം ഭാതി ചിത്രകൂട: സമുത്ഥിത: । ചിത്രകൂടസ്യ കൂടോ ഽസൌ ദൃശ്യതേ സര്വത: ശുഭ: ।। ൨.൯൪.
ചിത്രകൂടം ഭൂമിയെ പൊളിച്ച് ഉയർന്നുവെന്നപോലെ തോന്നുന്നു. ചിത്രകൂടത്തിന്റെ കൊടുമുടി എല്ലാ ദിശകളിലും മനോഹരമായി കാണപ്പെടുന്നു.
കുഷ്ഠപുന്നാഗസ്ऺഥഗരഭൂര്ജപത്രോത്തരച്ഛദാന് । കാമിനാം സ്വാസ്തരാന് പശ്യ കുശേശയദലായുതാന് ।। ൨.൯൪.
കുഷ്ഠം, പുന്നാഗം, അശോകം, ഭൂര്ജം എന്നിവയുടെ ഇലയാൽ മൂടിയ, കുളിരും കമലദളങ്ങളും അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന പ്രണയികളുടെ കിടക്കകൾ നോക്കു.