സ സമ്പ്രതസ്ഥേ ധര്മാത്മാ പ്രീതോ ദശരഥാത്മജ: । വൃതോ മഹത്യാ നാദിന്യാ സേനയാ ചതുരങ്ഗയാ ।। ൨.൯൩.
ധർമ്മപരനായ ദശരഥപുത്രൻ സന്തോഷത്തോടെ, വലിയ ശബ്ദമുള്ള നാലുവിധ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് യാത്ര തുടങ്ങി.
സാഗരൌഘനിഭാ സേനാ ഭരതസ്യ മഹാത്മന: । മഹീം സഞ്ഛാദയാമാസ പ്രാവൃഷി ദ്യാമിവാമ്ബുദ: ।। ൨.൯൩.
ഭരതന്റെ മഹാത്മാവായ സൈന്യം സമുദ്രതരംഗങ്ങൾപോലെ ഭൂമിയെ മൂടി, മഴക്കാലത്ത് ആകാശം മേഘം മൂടുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു.
ചിരകാലമിത്യനേന കദാചില്ലക്ഷ്യത ഇതി ഗമ്യതേ ।। ൨.൯൩.
ഇതിൽനിന്ന് ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.
സ യാത്വാ ദൂരമധ്വാനം സുപരിശ്രാന്തവാഹന: । ഉവാച ഭരത: ശ്രീമാന് വസിഷ്ഠം മന്ത്രിണാം വരമ് ।। ൨.൯൩.
ദീർഘദൂരം യാത്ര ചെയ്തതോടെ, വാഹനങ്ങൾ വളരെ ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ, ഭരതൻ മഹത്വമുള്ള വസിഷ്ഠനോടു സംസാരിച്ചു.
യാദൃശം ലക്ഷ്യതേ രൂപം യഥാ ചൈവ ശ്രുതം മയാ । വ്യക്തം പ്രാപ്താ: സ്മ തം ദേശം ഭരദ്വാജോ യമബ്രവീത് ।। ൨.൯൩.
ഇവിടെ കാണുന്ന ദൃശ്യം, ഞാൻ കേട്ടതുപോലെയും, ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞ സ്ഥലത്തെത്തിയെന്ന് വ്യക്തമാണ്.
അയം ഗിരിശ്ചിത്രകൂട ഇയം മന്ദാകിനീ നദീ । ഏതത് പ്രകാശതേ ദൂരാന്നീലമേഘനിഭം വനമ് ।। ൨.൯൩.
ഇവിടെ ചിത്രകൂടപർവതവും, ഇവിടെയാണ് മന്ദാകിനി നദിയും; അകലെ നിന്ന് കാണുമ്പോൾ ആ കാട് നീലമേഘംപോലെ ഇരുണ്ടതായി ദൃശ്യമാണ്.
ഗിരേ: സാനൂനി രമ്യാണി ചിത്രകൂടസ്യ സമ്പ്രതി । വാരണൈരവമൃദ്യന്തേ മാമകൈ: പര്വതോപമൈ: ।। ൨.൯൩.
ഇപ്പോൾ ചിത്രകൂടപർവ്വതത്തിലെ മനോഹരമായ മലശിഖരങ്ങൾ എന്റെ ആനകൾ, സ്വയം പർവ്വതങ്ങൾപോലെയുള്ളവ, കയറി ചവിട്ടുകയാണ്.
മുഞ്ചന്തി കുസുമാന്യേതേ നഗാ: പര്വതസാനുഷു । നീലാ ഇവാതപാപായേ തോയം തോയധരാ ഘനാ: ।। ൨.൯൩.
ഈ മലശിഖരങ്ങളിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ അവരുടെ പൂക്കൾ വീഴ്ത്തുന്നു, വേനലിന്റെ ചൂട് കുറഞ്ഞപ്പോൾ മഴമേഘങ്ങൾ വെള്ളം ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ.
കിന്നരാചരിതം ദേശം പശ്യ ശത്രുഘ്ന പര്വതമ് । മൃഗൈ: സമന്താദാകീര്ണം മകരൈരിവ സാഗരമ് ।। ൨.൯൩.
ശത്രുഘ്നാ, കിന്നരന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ പർവ്വതപ്രദേശവും, ചുറ്റും കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, സമുദ്രം മകരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുപോലെ കാണുന്നു.
ഏതേ മൃഗഗണാ ഭാന്തി ശീഘ്രവേഗാ: പ്രചോദിതാ: । വായുപ്രവിദ്ധാ ശരദി മേഘരാജിരിവാമ്ബരേ ।। ൨.൯൩.
വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന ഈ കാട്ടുമൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ, കാറ്റ് പടർന്ന ശരദ്കാലത്തെ മേഘങ്ങളെന്നപോലെ ആകാശത്ത് തിളങ്ങുന്നു.
കുര്വന്തി കുസുമാപീഡാന് ശിരസ്സു സുരഭീനമീ । മേഘപ്രകാശൈ: ഫലകൈര്ദാക്ഷിണാത്യാ യഥാ നരാ: ।। ൨.൯൩.
അവർ തലയിൽ സുഗന്ധമുള്ള പൂക്കളാൽ അലങ്കാരങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നു, ദക്ഷിണഭാഗത്തെ ആളുകൾ മേഘംപോലെയുള്ള ഫലങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കുന്നത് പോലെ.
നിഷ്കൂജമിവ ഭൂത്വേദം വനം ഘോരപ്രദര്ശനമ് । അയോധ്യേവ ജനാകീര്ണാ സമ്പ്രതി പ്രതിഭാതി മാ ।। ൨.൯൩.
ഒരിക്കൽ ശാന്തവും ഭയാനകവുമായിരുന്ന ഈ വനം, ഇപ്പോൾ അയോധ്യപോലെ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുപോലെയാണ് എനിക്ക് തോന്നുന്നത്.
ഖുരൈരുദീരിതോ രേണുര്ദിവം പ്രച്ഛാദ്യ തിഷ്ഠതി । തം വഹത്യനില: ശീഘ്രം കുര്വന്നിവ മമ പ്രിയമ് ।। ൨.൯൩.
കുതിരകളുടെ കുരുകൾ ഉയർത്തുന്ന പൊടി ആകാശം മൂടുന്നു; ആ പൊടിയെ കാറ്റ് വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുപോകുന്നു, എനിക്കിഷ്ടമുള്ളതുപോലെ.
സ്യന്ദനാംസ്തുരഗോപേതാന് സൂതമുഖ്യൈരധിഷ്ഠിതാന് । ഏതാന് സമ്പതത: ശീഘ്രം പശ്യ ശത്രുഘ്ന കാനനേ ।। ൨.൯൩.
ശത്രുഘ്നാ, കുതിരകൾ കയറ്റിയ, നൈപുണ്യമുള്ള സാരഥികൾ ഓടിക്കുന്ന ഈ രഥങ്ങൾ കാട്ടിലൂടെ വേഗത്തിൽ പോകുന്നത് നോക്കൂ.
ഏതാന് വിത്രാസിതാന് പശ്യ ബര്ഹിണ: പ്രിയദര്ശനാന് । ഏതമാവിശത: ശീഘ്രമധിവാസം പതത്ऺിത്രണ: ।। ൨.൯൩.
ഭയപ്പെട്ട മനോഹരമായ ഈ മയിൽക്കൂട്ടങ്ങൾ വേഗത്തിൽ മരങ്ങളിൽ അഭയം തേടുന്നതു കാണൂ.
അതിമാത്രമയം ദേശോ മനോജ്ഞ: പ്രതിഭാതി മാ । താപസാനാം നിവാസോ ഽയം വ്യക്തം സ്വര്ഗപഥോ യഥാ ।। ൨.൯൩.
ഈ സ്ഥലം അതിയായ മനോഹാരിതയോടെ എനിക്ക് തോന്നുന്നു; തീർത്ഥാടകരുടെ വാസസ്ഥലം, സ്വർഗ്ഗപഥംപോലെയാണ് ഇത്.
മൃഗാ മൃഗീഭി: സഹിതാ ബഹവ: പൃഷതാ വനേ । മനോജ്ഞരൂപാ ലക്ഷ്യന്തേ കുസുമൈരിവ ചിത്രിതാ: ।। ൨.൯൩.
കാട്ടിൽ അനേകം കുരങ്ങുകളും അവരുടെ കൂട്ടുകാരുമൊപ്പം, പൂക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ മനോഹരമായ രൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു.
സാധുസൈന്യാ: പ്രതിഷ്ഠന്താം വിചിന്വന്തു ച കാനനേ । യഥാ തൌ പുരുഷവ്യാഘ്രൌ ദൃശ്യേതേ രാമലക്ഷ്മണൌ ।। ൨.൯൩.
സദാചാരമുള്ള സൈന്യം മുന്നോട്ട് പോവുകയും കാട്ടിൽ അന്വേഷിക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ, രാമനും ലക്ഷ്മണനും ആ ഇരുവരും കണ്ടുപിടിക്കപ്പെടുവാൻ.
ഭരതസ്യ വച: ശ്രുത്വാ പുരുഷാ: ശസ്ത്രപാണയ: । വിവിശുസ്തദ്വനം ശൂരാ ധൂമം ച ദദൃശുസ്തത: ।। ൨.൯൩.
ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആയുധങ്ങൾ കൈയിൽ പിടിച്ച വീരന്മാർ ആ വനത്തിലേക്ക് കടന്നു, അവിടെ പുക ഉയരുന്നത് കണ്ടു.
തേ സമാലോക്യ ധൂമാഗ്രമൂചുര്ഭരതമാഗതാ: । നാമനുഷ്യേ ഭവത്യാഗ്നിര്വ്യക്തമത്രൈവ രാഘവൌ ।। ൨.൯൩.
പുകയുടെ തൂണു കണ്ട അവർ ഭരതനോട് പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെ ആളുകൾ ഇല്ലാതെ തീ ഉണ്ടാകില്ല; ഉറപ്പായി രാഘവർ ഇവിടെയുണ്ട്.'
അഥ നാത്ര നരവ്യാഘ്രൌ രാജപുത്രൌ പരന്തപൌ । മന്യേ രാമോപമാ: സന്തി വ്യക്തമത്ര തപസ്വിന: ।। ൨.൯൩.
ഇവിടെ ആ ഇരുവർ, നരസിംഹന്മാരായ രാജപുത്രന്മാർ ഇല്ലെങ്കിൽ, രാമനെപ്പോലെയുള്ളവർ തീർത്ഥാടകരായിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
തച്ഛ്രുത്വാ ഭരതസ്തേഷാം വചനം സാധുസമ്മതമ് । സൈന്യാനുവാച സര്വാംസ്താനമിത്രബലമര്ദന: ।। ൨.൯൩.
അവരുടെ എല്ലാവരും അംഗീകരിച്ച വാക്കുകൾ കേട്ട്, ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർക്കുന്ന ഭരതൻ ആ സൈന്യത്തോടൊക്കെ പറഞ്ഞു.
യത്താ ഭവന്തസ്തിഷ്ഠന്തു നേതോ ഗന്തവ്യമഗ്രത: । അഹമേവ ഗമിഷ്യാമി സുമന്ത്രോ ഗുരുരേവ ച ।। ൨.൯൩.
എല്ലാവരും ഇവിടെ തന്നെ നിൽക്കട്ടെ; ആരും മുന്നോട്ട് പോകരുത്. ഞാൻ മാത്രം സുമന്ത്രനും ഗുരുവും കൂടെ പോകാം.
ഏവമുക്താസ്തത: സര്വേ തത്ര തസ്ഥു: സമന്തത: । ഭരതോ യത്ര ധൂമാഗ്രം തത്ര ദൃഷ്ടിം സമാദധാത് ।। ൨.൯൩.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ എല്ലാവരും ചുറ്റും നിന്നു; ഭരതൻ പുക ഉയരുന്ന ദിശയിലേക്ക് കണ്ണു നട്ടു നോക്കി.
വ്യവസ്ഥിതാ യാ ഭരതേന സാ ചമൂര്നിരീക്ഷമാണാപി ച ധൂമമഗ്രത: । ബഭൂവ ഹൃഷ്ടാ നചിരേണ ജാനതീ പ്രിയസ്യ രാമസ്യ സമാഗമം തദാ ।। ൨.൯൩.
ഭരതന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ആ സൈന്യം, മുന്നോട്ട് പുകയെത്തുന്നത് കാണുമ്പോഴും, പ്രിയനായ രാമനുമായി ഉടൻകൂടെ കൂടുമെന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ അതിവേഗം സന്തോഷം നിറഞ്ഞു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്രിനവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ മഹാനായ വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠമായ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റിമൂന്നാം സര്ഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ചതുര്നവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ദീര്ഘകാലോഷിതസ്തസ്മിന് ഗിരൌ ഗിരിവനപ്രിയ: । വൈദേഹ്യാ: പ്രിയമാകാംക്ഷന് സ്വം ച ചിത്തം വിലോഭയന് ।। ൨.൯൪.
അവിടെ, മലയും വനവും പ്രിയപ്പെട്ട ആ പർവ്വതത്തിൽ ദീർഘകാലം താമസിച്ച രാമൻ, വൈദേഹിയെ ആഗ്രഹിച്ചും, സ്വന്തം മനസ്സിനെ ആകർഷിച്ചും, അവിടെ തുടരുകയായിരുന്നു.
അഥ ദാശരഥിശ്ചിത്രം ചിത്രകൂടമദര്ശയത് । ഭാര്യ്യാമമരസങ്കാശ: ശചീമിവ പുരന്ദര: ।। ൨.൯൪.
അപ്പോൾ ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ, ദിവ്യമായ ഇന്ദ്രൻ തന്റെ ഭാര്യ ശചിയെ സ്വർഗ്ഗനഗരം കാണിച്ചപോലെ, തന്റെ ഭാര്യയ്ക്കു അത്ഭുതകരമായ ചിത്രകൂടം കാണിച്ചു.
ന രാജ്യാദ്ഭ്രംശനം ഭദ്രേ ന സുഹൃദ്ഭിര്വിനാഭവ: । മനോ മേ ബാധതേ ദൃഷ്ട്വാ രമണീയമിമം ഗിരിമ് ।। ൨.൯൪.
സുന്ദരിയായേ, രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടതോ, സുഹൃത്തുക്കളിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞതോ, ഈ മനോഹരമായ പർവ്വതം കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സിനെ വിഷമിപ്പിക്കുന്നില്ല.
പശ്യേമമചലം ഭദ്രേ നാനാദ്വിജഗണായുതമ് । ശിഖരൈ: ഖമിവോദ്വിദ്ധൈര്ദ്ധാതുമദ്ഭിര്വിഭൂഷിതമ് ।। ൨.൯൪.
സുന്ദരിയായേ, നോക്കൂ, ഈ പർവ്വതം എത്ര മനോഹരമായി വിവിധ പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ കുന്തങ്ങൾ ആകാശം തൊടുന്നവയും, ധാതുക്കളാൽ അലങ്കരിച്ചവയും ആണല്ലോ.