ദക്ഷിണേനൈവ മാര്ഗേണ സവ്യദക്ഷിണമേവ വാ । ഗജവാജിരഥാകീര്ണാം വാഹിനീം വാഹിനീപതേ । വാഹയസ്വ മഹാഭാഗ തതോ ദ്രക്ഷ്യസി രാഘവമ് ।। ൨.൯൨.
മഹാഭാഗനേ, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സൈന്യത്തെ ദക്ഷിണ ദിശയിലൂടെയോ ഇടതോ വലതോ വഴിയിലൂടെയോ നീയോടിപ്പിക്കൂ. അങ്ങനെ നീ രാഘവനെ കാണും.
പ്രയാണമിതി തച്ഛ്രുത്വാ രാജരാജസ്യ യോഷിത: । ഹിത്വാ യാനാനി യാനാര്ഹാ ബ്രാഹ്മണം പര്യ്യവാരയന് ।। ൨.൯൨.
പുറപ്പെടണമെന്ന് കേട്ട രാജരാജാവിന്റെ സ്ത്രീകൾ, സവാരിക്കു യോഗ്യരായിരുന്നിട്ടും തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ബ്രാഹ്മണനെ ചുറ്റി നിൽക്കുകയായിരുന്നു.
വേപമാനാ കൃശാ ऺദീനാ സഹ ദേവ്യാ സുമിത്രയാ । കൌസല്യാ തത്ര ജഗ്രാഹ കരാഭ്യാം ചരണൌ മുനേ: ।। ൨.൯൨.
കമ്പിച്ചും ക്ഷീണിച്ചും ദുഃഖിതയായ കൗസല്യ, സുമിത്രാദേവിയോടൊപ്പം ഇരുവശത്തും കൈകൾ ചേർത്ത് ആ മുനിയുടെ കാലുകൾ പിടിച്ചു.
അസമൃദ്ധേന കാമേന സര്വലോകസ്യ ഗര്ഹിതാ । കൈകേയീ തസ്യ ജഗ്രാഹ ചരണൌ സവ്യപത്രപാ ।। ൨.൯൨.
സമ്പൂർണ്ണമായില്ലാത്ത ആഗ്രഹം കൊണ്ടും എല്ലാവരുടെയും നിന്ദയാൽ ലജ്ജിച്ചും കൈകേയി അവന്റെ കാലുകൾ ലജ്ജയോടെ പിടിച്ചു.
തം പ്രദക്ഷിണമാഗമ്യ ഭഗവന്തം മഹാമുനിമ് । അദൂരാദ്ഭരതസ്യൈവ തസ്ഥൌ ദീനമനാസ്തദാ ।। ൨.൯൨.
അവൾ ആ മഹാമുനിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, ഭരതനിൽ നിന്ന് അകലെ അല്ലാതെ, ദുഃഖഭാരമുള്ള മനസ്സോടെ നിന്നു.
തത: പപ്രച്ഛ ഭരതം ഭരദ്വാജോ ദൃഢവ്രത: । വിശേഷം ജ്ഞാതുമിച്ഛാമി മാതഽണാം തവ രാഘവ ।। ൨.൯൨.
അപ്പോൾ ദൃഢവ്രതനായ ഭരദ്വാജമഹർഷി ഭരതനോടു ചോദിച്ചു: 'രാഘവൻറെ അമ്മമാരെക്കുറിച്ച് വിശദമായി അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ഏവമുക്തസ്തു ഭരതോ ഭരദ്വാജേന ധാര്മിക: । ഉവാച പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ വാക്യം വചനകോവിദ: ।। ൨.൯൨.
ഭരദ്വാജൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, ധാർമ്മികനായ ഭരതൻ കയ്യുകൾ ചേർത്ത്, വാക്കിൽ നിപുണനായി മറുപടി പറഞ്ഞു.
യാമിമാം ഭഗവന് ദീനാം ശോകാനശനകര്ശിതാമ് । പിതുര്ഹി മഹിഷീം ദേവീം ദേവതാമിവ പശ്യസി ।। ൨.൯൨.
'ഭഗവനേ, ഈ ദുഃഖിതയും ദു:ഖം കൊണ്ടും ഉപവാസം കൊണ്ടും ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നവളും, അപ്പന്റെ പ്രധാന ഭാര്യയായ രാജ്ഞിയുമാണ്. ദേവതയെപ്പോലെയാണ് അവളെ നിങ്ങൾ കാണുന്നത്.'
ഏഷാ തം പുരുഷവ്യാഘ്രം സിംഹവിക്രാന്തഗാമിനമ് । കൌസല്യാ സുഷുവേ രാമം ധാതാരമദിതിര്യഥാ ।। ൨.൯൨.
'ഇവളാണ് കൗസല്യ, പുരുഷസിംഹനായ, സിംഹനടയുള്ള രാമനെ പ്രസവിച്ചത്. അതുപോലെ അദിതിയും ലോകപാലകനായ ദേവനെ പ്രസവിച്ചുവല്ലോ.'
അസ്യാവാമഭുജം ശ്ലിഷ്ടാ യൈഷാ തിഷ്ഠതി ദുര്മനാ: । കര്ണികാരസ്യ ശാഖേവ ശീര്ണപുഷ്പാ വനാന്തരേ ।। ൨.൯൨.
'ഇവളുടെ ഇടതു കൈയിലൊതുങ്ങി, ദുഃഖിതയായ ഈ സ്ത്രീ, കർണികാരമരത്തിന്റെ കാട്ടിൽ പൂക്കൾ വീണുപോയ ശാഖയെപ്പോലെയാണ്.'
ഏതസ്യാസ്തു സുതൌ ദേവ്യാ: കുമാരൌ ദേവവര്ണിനൌ । ഉഭൌ ലക്ഷ്മണശത്രുഘ്നൌ വീരൌ സത്യപരാക്രമൌ ।। ൨.൯൨.
'ഈ രാജ്ഞിക്ക് രണ്ട് മക്കളുണ്ട്, ദേവന്മാരെപ്പോലെ ഭാസുരന്മാരായ ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും, സത്യപരാക്രമശാലികളായ വീരന്മാർ.'
യസ്യാ: കൃതേ നരവ്യാഘ്രൌ ജീവനാശമിതോ ഗതൌ । രാജപുത്രവിഹീനശ്ച സ്വര്ഗം ദശരഥോ ഗത: ।। ൨.൯൨.
'ഇവളുടെ പേരിൽ ആ പുരുഷസിംഹന്മാർ ജീവൻപോലും ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറായി. രാജപുത്രന്മാരില്ലാതെ ദശരഥൻ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി.'
ക്രോധനാമകൃതപ്രജ്ഞാം ദൃപ്താം സുഭഗമാനിനീമ് । ഐശ്വര്യകാമാം കൈകേയീമനാര്യ്യാമാര്യരൂപിണീമ് ।। ൨.൯൨.
'കോപം നിറഞ്ഞ, വിവേകമില്ലാത്ത, അഹങ്കാരമുള്ള, സ്വയം ഭാഗ്യവതിയെന്ന് കരുതുന്ന, അധികാരലോലയായ, പുറത്തു ഭദ്രയായെങ്കിലും അകത്തുനിന്ന് അശുദ്ധയായ കൈകേയിയാണ് എന്റെ അമ്മ.'
മമൈതാം മാതരം വിദ്ധി നൃശംസാം പാപനിശ്ചയാമ് । യതോ മൂലം ഹി പശ്യാമി വ്യസനം മഹദാത്മന: ।। ൨.൯൨.
'നിര്ദയയുമായും ദുഷ്പ്രവൃത്തിയിലേക്കു മനസ്സുള്ളവളുമായ ഈ അമ്മയാണ് എന്റെ ദുരന്തത്തിന്റെ മൂലകാരണമെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നു.'
ഇത്യുക്ത്വാ നരശാര്ദൂലോ ബാഷ്പഗദ്ഗദയാ ഗിരാ । സ നിശശ്വാസ താമ്രാക്ഷോ നാഗ: ക്രുദ്ധ ഇവ ശ്വസന് ।। ൨.൯൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ പുരുഷസിംഹൻ കണ്ണുനിറഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു, കണ്ണുകൾ ചുവപ്പിച്ച്, കോപിതനായ ആനപോലെ ആഴമായി ശ്വസിച്ചു.
ഭരദ്വാജോ മഹര്ഷിസ്തം ബ്രുവന്തം ഭരതം തഥാ । പ്രത്യുവാച മഹാബുദ്ധിരിദം വചനമര്ഥവത് ।। ൨.൯൨.
ഭരതൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചപ്പോൾ മഹർഷിയായ ഭരദ്വാജൻ, മഹാബുദ്ധിയോടെ, അർത്ഥവത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ന ദോഷേണാവഗന്തവ്യാ കൈകേയീ ഭരത ത്വയാ । രാമപ്രവ്രാജനം ഹ്യേതത് സുഖോദര്കം ഭവിഷ്യതി ।। ൨.൯൨.
'ഭരത, കൈകേയിയെ നീ കുറ്റപ്പെടുത്തേണ്ടതില്ല. രാമന്റെ വനവാസം സന്തോഷം കൊണ്ടുവരുന്ന ഒന്നായിരിക്കും.'
ദേവാനാം ദാനവാനാം ച ഋഷീണാം ഭാവിതാത്മനാമ് । ഹിതമേവ ഭവിഷ്യദ്ധി രാമപ്രവ്രാജനാദിഹ ।। ൨.൯൨.
'ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും തപസ്സിൽ ശുദ്ധരായ ഋഷിമാർക്കും രാമന്റെ വനവാസം നല്ലതായിരിക്കും.'
അഭിവാദ്യ തു സംസിദ്ധ: കൃത്വാ ചൈനം പ്രദക്ഷിണമ് । ആമന്ത്ര്യ ഭരത: സേന്യം യുജ്യതാമിത്യചോദയത് ।। ൨.൯൨.
ഭരതൻ വിനീതമായി വന്ദനം ചെയ്ത്, അവനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം നടത്തിയശേഷം, സൈന്യത്തോടു യാത്രയ്ക്ക് തയ്യാറാകാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു.
തതോ വാജിരഥാന് യുക്ത്വാ ദിവ്യാന് ഹേമപരിഷ്കൃതാന് । അധ്യാരോഹത് പ്രയാണാര്ഥീ ബഹൂന് ബഹുവിധോ ജന: ।। ൨.൯൨.
പിന്നീട്, പൊന്നുകൊണ്ടു അലങ്കരിച്ച മനോഹരമായ രഥങ്ങൾ കെട്ടിയതിനു ശേഷം, യാത്രയ്ക്കായി ഉത്സുകരായ അനേകം ആളുകൾ അവയിൽ കയറി.
ഗജകന്യാ ഗജാശ്ചൈവ ഹേമകക്ഷ്യാ: പതാകിന: । ജീമൂതാ ഇവ ഘര്മാന്തേ സഘോഷാ: സമ്പ്രതസ്ഥിരേ ।। ൨.൯൨.
പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കെട്ടുകളും പതാകകളും അണിഞ്ഞ ആനകളും ആനക്കുഞ്ഞുകളും, വേനലിന്റെ അവസാനം ആകാശത്ത് ഉയരുന്ന മേഘങ്ങൾപോലെ, വലിയ ശബ്ദത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു.
വിവിധാന്യപി യാനാനി മഹാന്തി ച ലഘൂനി ച । പ്രയയു: സുമഹാര്ഹാണി പാദൈരേവ പദാതയ: ।। ൨.൯൨.
വിവിധ വലിപ്പത്തിലുള്ള വലിയതും ചെറുതുമായ വാഹനങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു; അതോടൊപ്പം, ഏറ്റവും വിലപ്പെട്ട പദാതികൾ കാലിൽ നടന്ന് യാത്ര തുടർന്നു.
അഥ യാനപ്രവേകൈസ്തു കൌസല്യാപ്രമുഖാ: സ്ത്രിയ: । രാമദര്ശനകാംക്ഷിണ്യ: പ്രയയുര്മുദിതാസ്തദാ ।। ൨.൯൨.
കൗസല്യയെ മുൻനിർത്തി രാമനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച സ്ത്രീകൾ മറച്ച വാഹനങ്ങളിൽ സന്തോഷത്തോടെ യാത്രയായി.
ചന്ദ്രാര്കതരുണാഭാസാം നിയുക്താം ശിബികാം ശുഭാമ് । ആസ്ഥായ പ്രയയൌ ശ്രീമാന് ഭരത: സപരിച്ഛദ: ।। ൨.൯൨.
ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഉഷസ്സുംപോലെ പ്രകാശമുള്ള മനോഹരമായ ശിബികയിൽ, ഭരതനും അവന്റെ അനുചരരും യാത്ര തുടങ്ങി.
സാ പ്രയാതാ മഹാസേനാ ഗജവാജിരഥാകുലാ । ദക്ഷിണാം ദിശമാവൃത്യ മഹാമേഘ ഇവോത്ഥിത: ।। ൨.൯൨.
ആ മഹാസൈന്യം ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞത്, ദക്ഷിണദിശയിലേക്ക് വലിയ മേഘം ഉയരുന്നതുപോലെ വ്യാപിച്ചു മുന്നേറി.
വനാനി തു വ്യതിക്രമ്യ ജുഷ്ടാനി മൃഗപക്ഷിഭി: । ഗങ്ഗായാ: പരവേലായാം ഗിരിഷ്വപി നദീഷു ച ।। ൨.൯൨.
മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ കാടുകൾ കടന്ന്, അവർ ഗംഗയുടെ അപ്പുറം തീരത്തും, പർവതങ്ങളിലും നദികളിലും എത്തി.
സാ സമ്പ്രഹൃഷ്ടദ്വിജവാജിയോധാ വിത്രാസയന്തീ മൃഗപക്ഷിസങ്ഘാന് । മഹദ്വനം തത്പ്രതിഗാഹമാനാ രരാജ സേനാ ഭരതസ്യ തത്ര ।। ൨.൯൨.
ഭരതന്റെ സൈന്യം, സന്തോഷം നിറഞ്ഞ പുരോഹിതന്മാരും കുതിരകളും യോദ്ധാക്കളും ചേർന്ന്, മുന്നേറുമ്പോൾ മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ആ വലിയ കാടിലൂടെ തിളങ്ങി.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിനവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാൽമീകി രചിച്ച മഹത്തായ രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ്അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടാമത്തെ സർഗം സമാപിച്ചു.
thumb|ത്രിനവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തയാ മഹത്യാ യായിന്യാ ധ്വജിന്യാ വനവാസിന: । അര്ദ്ദിതാ യൂഥപാ മത്താ: സയൂഥാ: സമ്പ്രദുദ്രുവു: ।। ൨.൯൩.
ആ വലിയ പതാകകളാൽ അലങ്കരിച്ച സൈന്യം മുന്നേറുമ്പോൾ, കാട്ടിലെ കാട്ടാനകളും അവയുടെ കൂട്ടങ്ങളും ഭയപ്പെട്ടു ഓടി.
ഋക്ഷാ: പൃഷതസങ്ഘാശ്ച രുരവശ്ച സമതന്ത: । ദൃശ്യന്തേ വനരാജീഷു ഗിരിഷ്വപി നദീഷു ച ।। ൨.൯൩.
കരടികളും പുള്ളിക്കുരങ്ങുകളുടെ കൂട്ടങ്ങളും കാട്ടുമാൻമാരും കാടുകളിലും പർവതങ്ങളിലും നദീതീരങ്ങളിലും കാണപ്പെട്ടു.