കച്ചിദത്ര സുഖാ രാത്രിസ്തവാസ്മദ്വിഷയേ ഗതാ । സമഗ്രസ്തേ ജന: കച്ചിദാതിഥ്യേ ശംസ മേ ഽനഘ ।। ൨.൯൨.
"നിന്റെ ഈ രാത്രിയ് ഞങ്ങളുടെ ഇടയിൽ സുഖമായി കഴിഞ്ഞോ? നിന്റെ കൂട്ടുകാരും എല്ലാവരും സുഖമായിരുന്നോ? ഞാനൊരുപാട് കഷ്ടം കൊടുത്തോ എന്ന് പറയൂ, പാപരഹിതനേ."
തമുവാചാഞ്ജലിം കൃത്വാ ഭരതോ ഽഭിപ്രണമ്യ ച । ആശ്രമാദഭിനിഷ്ക്രാന്തമൃഷിമുത്തമതേജസമ് ।। ൨.൯൨.
കൈകൂപ്പി, ആ മഹത്തായ തേജസ്സുള്ള ഋഷി ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്കു വന്നപ്പോൾ ഭരതൻ വിനയപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു സംസാരിച്ചു.
സുഖോഷിതോ ഽസ്മി ഭഗവന് സമഗ്രബലവാഹന: । തര്പിത: സര്വകാമൈശ്ച സാമാത്യോ ബലവത്ത്വയാ ।। ൨.൯൨.
"ഭഗവനേ, ഞാനും എന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും അനുചരങ്ങളും വളരെ സുഖമായി വിശ്രമിച്ചു, നിങ്ങൾ നൽകിയ എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളും അനുഭവിച്ചു."
അപേതക്ലമസന്താപാ: സുഭിക്ഷാ: സുപ്രതിശ്രയാ: । അപി പ്രേഷ്യാനുപാദായ സര്വേ സ്മ സുസുഖോഷിതാ: ।। ൨.൯൨.
"ക്ലേശവും ദു:ഖവും മാറി, നല്ല ഭക്ഷണവും താമസവും ലഭിച്ച്, ഞങ്ങളുടെ ദാസന്മാരെയും ഉൾപ്പെടുത്തി എല്ലാവരും വളരെ സന്തോഷത്തോടെ വിശ്രമിച്ചു."
ആമന്ത്രയേ ഽഹം ഭഗവന് കാമം ത്വാമൃഷിസത്തമ । സമീപം പ്രസ്ഥിതം ഭ്രാതുര്മൈത്രേണേക്ഷസ്വ ചക്ഷുഷാ ।। ൨.൯൨.
"ഭഗവനേ, ഞാൻ ഇനി യാത്രയാകുന്നു. സഹോദരനെ കാണാൻ പോകുമ്പോൾ ദയവായി സ്നേഹപൂർവ്വം എന്നെ നോക്കിക്കൊള്ളണം."
ആശ്രമം തസ്യ ധര്മജ്ഞ ധാര്മികസ്യ മഹാത്മന: । ആചക്ഷ്വ കതമോ മാര്ഗ: കിയാനിതി ച ശംസ മേ ।। ൨.൯൨.
"ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, ആ മഹാത്മാവിന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കുള്ള വഴി ഏതാണ്, എത്ര ദൂരം പോകണം എന്ന് ദയവായി പറയൂ."
ഇതി പൃഷ്ടസ്തു ഭരതം ഭ്രാതൃദര്ശനലാലസമ് । പ്രത്യുവാച മഹാതേജാ ഭരദ്വാജോ മഹാതപാ: ।। ൨.൯൨.
സഹോദരനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, മഹത്തായ തപസ്സുള്ള ഭരദ്വാജൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
ഭരതാര്ദ്ധതൃതീയേഷു യോജനേഷ്വജനേ വനേ । ചിത്രകൂടോ ഗിരിസ്തത്ര രമ്യനിര്ദരകാനന: ।। ൨.൯൨.
"രണ്ടര യോഗനം ദൂരം ആളില്ലാത്ത കാട്ടിൽ, മനോഹരമായ കാടുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ചിത്രകൂട്ടപർവ്വതം ഉണ്ട്."
ഉത്തരം പാര്ശ്വമാസാദ്യ തസ്യ മന്ദാകിനീ നദീ । പുഷ്ऺിപതദ്രുമസഞ്ഛന്നാ രമ്യപുഷ്പിതകാനനാ ।। ൨.൯൨.
"അത് പർവ്വതത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത്, പൂക്കളും വൃക്ഷങ്ങളും നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ കാനനങ്ങൾക്കിടയിൽ, മന്ദാകിനി നദി ഒഴുകുന്നു."
അനന്തരം തത്സരിതശ്ചിത്രകൂടശ്ച പര്വത: । തയോ: പര്ണകുടീ താത തത്ര തൌ വസതോ ധ്രുവമ് ।। ൨.൯൨.
"അനന്തരം ആ നദിയുടെ അടുത്ത് ചിത്രകൂട്ടപർവ്വതം നിലകൊള്ളുന്നു; അവയുടെ അടിവാരത്ത്, പ്രിയനേ, ഇരുവരും താമസിക്കുന്ന ഇലകുടിരിയുണ്ട്."
ദക്ഷിണേനൈവ മാര്ഗേണ സവ്യദക്ഷിണമേവ വാ । ഗജവാജിരഥാകീര്ണാം വാഹിനീം വാഹിനീപതേ । വാഹയസ്വ മഹാഭാഗ തതോ ദ്രക്ഷ്യസി രാഘവമ് ।। ൨.൯൨.
മഹാഭാഗനേ, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സൈന്യത്തെ ദക്ഷിണ ദിശയിലൂടെയോ ഇടതോ വലതോ വഴിയിലൂടെയോ നീയോടിപ്പിക്കൂ. അങ്ങനെ നീ രാഘവനെ കാണും.
പ്രയാണമിതി തച്ഛ്രുത്വാ രാജരാജസ്യ യോഷിത: । ഹിത്വാ യാനാനി യാനാര്ഹാ ബ്രാഹ്മണം പര്യ്യവാരയന് ।। ൨.൯൨.
പുറപ്പെടണമെന്ന് കേട്ട രാജരാജാവിന്റെ സ്ത്രീകൾ, സവാരിക്കു യോഗ്യരായിരുന്നിട്ടും തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ബ്രാഹ്മണനെ ചുറ്റി നിൽക്കുകയായിരുന്നു.
വേപമാനാ കൃശാ ऺദീനാ സഹ ദേവ്യാ സുമിത്രയാ । കൌസല്യാ തത്ര ജഗ്രാഹ കരാഭ്യാം ചരണൌ മുനേ: ।। ൨.൯൨.
കമ്പിച്ചും ക്ഷീണിച്ചും ദുഃഖിതയായ കൗസല്യ, സുമിത്രാദേവിയോടൊപ്പം ഇരുവശത്തും കൈകൾ ചേർത്ത് ആ മുനിയുടെ കാലുകൾ പിടിച്ചു.
അസമൃദ്ധേന കാമേന സര്വലോകസ്യ ഗര്ഹിതാ । കൈകേയീ തസ്യ ജഗ്രാഹ ചരണൌ സവ്യപത്രപാ ।। ൨.൯൨.
സമ്പൂർണ്ണമായില്ലാത്ത ആഗ്രഹം കൊണ്ടും എല്ലാവരുടെയും നിന്ദയാൽ ലജ്ജിച്ചും കൈകേയി അവന്റെ കാലുകൾ ലജ്ജയോടെ പിടിച്ചു.
തം പ്രദക്ഷിണമാഗമ്യ ഭഗവന്തം മഹാമുനിമ് । അദൂരാദ്ഭരതസ്യൈവ തസ്ഥൌ ദീനമനാസ്തദാ ।। ൨.൯൨.
അവൾ ആ മഹാമുനിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, ഭരതനിൽ നിന്ന് അകലെ അല്ലാതെ, ദുഃഖഭാരമുള്ള മനസ്സോടെ നിന്നു.
തത: പപ്രച്ഛ ഭരതം ഭരദ്വാജോ ദൃഢവ്രത: । വിശേഷം ജ്ഞാതുമിച്ഛാമി മാതഽണാം തവ രാഘവ ।। ൨.൯൨.
അപ്പോൾ ദൃഢവ്രതനായ ഭരദ്വാജമഹർഷി ഭരതനോടു ചോദിച്ചു: 'രാഘവൻറെ അമ്മമാരെക്കുറിച്ച് വിശദമായി അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ഏവമുക്തസ്തു ഭരതോ ഭരദ്വാജേന ധാര്മിക: । ഉവാച പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ വാക്യം വചനകോവിദ: ।। ൨.൯൨.
ഭരദ്വാജൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, ധാർമ്മികനായ ഭരതൻ കയ്യുകൾ ചേർത്ത്, വാക്കിൽ നിപുണനായി മറുപടി പറഞ്ഞു.
യാമിമാം ഭഗവന് ദീനാം ശോകാനശനകര്ശിതാമ് । പിതുര്ഹി മഹിഷീം ദേവീം ദേവതാമിവ പശ്യസി ।। ൨.൯൨.
'ഭഗവനേ, ഈ ദുഃഖിതയും ദു:ഖം കൊണ്ടും ഉപവാസം കൊണ്ടും ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നവളും, അപ്പന്റെ പ്രധാന ഭാര്യയായ രാജ്ഞിയുമാണ്. ദേവതയെപ്പോലെയാണ് അവളെ നിങ്ങൾ കാണുന്നത്.'
ഏഷാ തം പുരുഷവ്യാഘ്രം സിംഹവിക്രാന്തഗാമിനമ് । കൌസല്യാ സുഷുവേ രാമം ധാതാരമദിതിര്യഥാ ।। ൨.൯൨.
'ഇവളാണ് കൗസല്യ, പുരുഷസിംഹനായ, സിംഹനടയുള്ള രാമനെ പ്രസവിച്ചത്. അതുപോലെ അദിതിയും ലോകപാലകനായ ദേവനെ പ്രസവിച്ചുവല്ലോ.'
അസ്യാവാമഭുജം ശ്ലിഷ്ടാ യൈഷാ തിഷ്ഠതി ദുര്മനാ: । കര്ണികാരസ്യ ശാഖേവ ശീര്ണപുഷ്പാ വനാന്തരേ ।। ൨.൯൨.
'ഇവളുടെ ഇടതു കൈയിലൊതുങ്ങി, ദുഃഖിതയായ ഈ സ്ത്രീ, കർണികാരമരത്തിന്റെ കാട്ടിൽ പൂക്കൾ വീണുപോയ ശാഖയെപ്പോലെയാണ്.'
ഏതസ്യാസ്തു സുതൌ ദേവ്യാ: കുമാരൌ ദേവവര്ണിനൌ । ഉഭൌ ലക്ഷ്മണശത്രുഘ്നൌ വീരൌ സത്യപരാക്രമൌ ।। ൨.൯൨.
'ഈ രാജ്ഞിക്ക് രണ്ട് മക്കളുണ്ട്, ദേവന്മാരെപ്പോലെ ഭാസുരന്മാരായ ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും, സത്യപരാക്രമശാലികളായ വീരന്മാർ.'
യസ്യാ: കൃതേ നരവ്യാഘ്രൌ ജീവനാശമിതോ ഗതൌ । രാജപുത്രവിഹീനശ്ച സ്വര്ഗം ദശരഥോ ഗത: ।। ൨.൯൨.
'ഇവളുടെ പേരിൽ ആ പുരുഷസിംഹന്മാർ ജീവൻപോലും ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറായി. രാജപുത്രന്മാരില്ലാതെ ദശരഥൻ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി.'
ക്രോധനാമകൃതപ്രജ്ഞാം ദൃപ്താം സുഭഗമാനിനീമ് । ഐശ്വര്യകാമാം കൈകേയീമനാര്യ്യാമാര്യരൂപിണീമ് ।। ൨.൯൨.
'കോപം നിറഞ്ഞ, വിവേകമില്ലാത്ത, അഹങ്കാരമുള്ള, സ്വയം ഭാഗ്യവതിയെന്ന് കരുതുന്ന, അധികാരലോലയായ, പുറത്തു ഭദ്രയായെങ്കിലും അകത്തുനിന്ന് അശുദ്ധയായ കൈകേയിയാണ് എന്റെ അമ്മ.'
മമൈതാം മാതരം വിദ്ധി നൃശംസാം പാപനിശ്ചയാമ് । യതോ മൂലം ഹി പശ്യാമി വ്യസനം മഹദാത്മന: ।। ൨.൯൨.
'നിര്ദയയുമായും ദുഷ്പ്രവൃത്തിയിലേക്കു മനസ്സുള്ളവളുമായ ഈ അമ്മയാണ് എന്റെ ദുരന്തത്തിന്റെ മൂലകാരണമെന്ന് ഞാൻ കാണുന്നു.'
ഇത്യുക്ത്വാ നരശാര്ദൂലോ ബാഷ്പഗദ്ഗദയാ ഗിരാ । സ നിശശ്വാസ താമ്രാക്ഷോ നാഗ: ക്രുദ്ധ ഇവ ശ്വസന് ।। ൨.൯൨.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ പുരുഷസിംഹൻ കണ്ണുനിറഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു, കണ്ണുകൾ ചുവപ്പിച്ച്, കോപിതനായ ആനപോലെ ആഴമായി ശ്വസിച്ചു.
ഭരദ്വാജോ മഹര്ഷിസ്തം ബ്രുവന്തം ഭരതം തഥാ । പ്രത്യുവാച മഹാബുദ്ധിരിദം വചനമര്ഥവത് ।। ൨.൯൨.
ഭരതൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചപ്പോൾ മഹർഷിയായ ഭരദ്വാജൻ, മഹാബുദ്ധിയോടെ, അർത്ഥവത്തായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ന ദോഷേണാവഗന്തവ്യാ കൈകേയീ ഭരത ത്വയാ । രാമപ്രവ്രാജനം ഹ്യേതത് സുഖോദര്കം ഭവിഷ്യതി ।। ൨.൯൨.
'ഭരത, കൈകേയിയെ നീ കുറ്റപ്പെടുത്തേണ്ടതില്ല. രാമന്റെ വനവാസം സന്തോഷം കൊണ്ടുവരുന്ന ഒന്നായിരിക്കും.'
ദേവാനാം ദാനവാനാം ച ഋഷീണാം ഭാവിതാത്മനാമ് । ഹിതമേവ ഭവിഷ്യദ്ധി രാമപ്രവ്രാജനാദിഹ ।। ൨.൯൨.
'ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും തപസ്സിൽ ശുദ്ധരായ ഋഷിമാർക്കും രാമന്റെ വനവാസം നല്ലതായിരിക്കും.'
അഭിവാദ്യ തു സംസിദ്ധ: കൃത്വാ ചൈനം പ്രദക്ഷിണമ് । ആമന്ത്ര്യ ഭരത: സേന്യം യുജ്യതാമിത്യചോദയത് ।। ൨.൯൨.
ഭരതൻ വിനീതമായി വന്ദനം ചെയ്ത്, അവനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം നടത്തിയശേഷം, സൈന്യത്തോടു യാത്രയ്ക്ക് തയ്യാറാകാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു.
തതോ വാജിരഥാന് യുക്ത്വാ ദിവ്യാന് ഹേമപരിഷ്കൃതാന് । അധ്യാരോഹത് പ്രയാണാര്ഥീ ബഹൂന് ബഹുവിധോ ജന: ।। ൨.൯൨.
പിന്നീട്, പൊന്നുകൊണ്ടു അലങ്കരിച്ച മനോഹരമായ രഥങ്ങൾ കെട്ടിയതിനു ശേഷം, യാത്രയ്ക്കായി ഉത്സുകരായ അനേകം ആളുകൾ അവയിൽ കയറി.