പ്രതിപാനഹ്രദാന് പൂര്ണാന് ഖരോഷ്ട്രഗജവാജിനാമ് । അവഗാഹ്യ സുതീര്ഥാംശ്ച ഹ്രദാന് സോത്പലപുഷ്കരാന് ।। ൨.൯൧.
ഒട്ടകങ്ങൾക്കും പശുക്കൾക്കും ആനകൾക്കും കുതിരകൾക്കും കുടിക്കാൻ പാനീയങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ തടാകങ്ങൾ, നല്ല തീരങ്ങളുള്ള, താമരയും നീലക്കളരും നിറഞ്ഞ സ്നാനക്കുളങ്ങൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ആകാശവര്ണപ്രതിമാന് സ്വച്ഛതോയാന് സുഖപ്ലവാന് । നീലവൈഡൂര്യ്യവര്ണാംശ്ച മൃദൂന് യവസസഞ്ചയാന് ।। ൨.൯൧.
ആകാശത്തിന്റെ നിറമുള്ള, സുതാര്യമായ വെള്ളവും സുഖകരമായ സ്നാനത്തിനും അനുയോജ്യമായ കുളങ്ങൾ, നീല വൈഡൂര്യത്തിന്റെ നിറമുള്ള മൃദുവായ യവത്തിന്റെ കൂമ്പാരങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
നിര്വാപാര്ഥാന് പശൂനാം തേ ദദൃശുസ്തത്ര സര്വശ: ।। ൨.൯൧.
അവിടെ, യാഗത്തിനായി ഒരുക്കിയ എല്ലാ മൃഗങ്ങളെയും അവർ കണ്ടു.
വ്യസ്മയന്ത മനുഷ്യാസ്തേ സ്വപ്നകല്പം തദദ്ഭുതമ് । ദൃഷ്ട്വാതിഥ്യം കൃതം താദൃക് ഭരതസ്യ മഹര്ഷിണാ ।। ൨.൯൧.
ഭരതന് മഹർഷി നൽകിയ അത്ഭുതകരമായ അതിഥിസത്കാരം സ്വപ്നം പോലെ അത്ഭുതപ്പെട്ട് ജനങ്ങൾ നോക്കി നിന്നു.
ഇത്യേവം രമമാണാനാം ദേവാനാമിവ നന്ദനേ । ഭരദ്വാജാശ്രമേ രമ്യേ സാ രാത്രിര്വ്യത്യവര്ത്തത ।। ൨.൯൧.
അങ്ങനെ, നന്ദനവനത്തിലെ ദേവന്മാരെപ്പോലെ ആനന്ദിച്ചുകൊണ്ട്, ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലെ ആ മനോഹരമായ രാത്രി കടന്നു പോയി.
പ്രതിജഗ്മുശ്ച താ നദ്യോ ഗന്ധര്വാശ്ച യഥാഗതമ് । ഭരദ്വാജമനുജ്ഞാപ്യ താശ്ച സര്വാ വരാങ്ഗനാ: ।। ൨.൯൧.
പിന്നീട്, ഭരദ്വാജന്റെ അനുമതി വാങ്ങി നദികളും ഗന്ധർവന്മാരും അതുപോലെ സുന്ദരികളായ സ്ത്രീകളും വന്ന വഴിയിലൂടെ തിരിച്ചു പോയി.
തഥൈവ മത്താ മദിരോത്കടാ നരാസ്തഥൈവ ദിവ്യാഗുരുചന്ദനോക്ഷിതാ: । തഥൈവ ദിവ്യാ വിവിധാ: സ്രഗുത്തമാ: പൃഥക് പ്രകീര്ണാ മനുജൈ: പ്രമര്ദിതാ: ।। ൨.൯൧.
അത് പോലെ തന്നെ, മദ്യം കഴിച്ച് ഉല്ലാസത്തോടെ divine അഗരു ചന്ദനം പുരട്ടിയ പുരുഷന്മാരും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, വിവിധ മനോഹരമായ പുഷ്പമാലകളും ആളുകൾ ചവിട്ടി ചിതറിക്കിടന്നു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകനവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാല്മീകി രചിച്ച ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ദ്വിനവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തതസ്താം രജനീം വ്യുഷ്യ ഭരത: സപരിച്ഛദ: । കൃതാതിഥ്യോ ഭരദ്വാജം കാമാദഭിജഗാമ ऺഹ ।। ൨.൯൨.
അരാത്രി കഴിഞ്ഞ്, ഭരതനും അവന്റെ അനുചരങ്ങളും, യഥാവിധി അതിഥിസത്കാരം ലഭിച്ച്, ഭരദ്വാജനെ ഇഷ്ടപ്രകാരം സമീപിച്ചു.
തമൃഷി: പുരുഷവ്യാഘ്രം പ്രാഞ്ജലിം പ്രേക്ഷ്യ ചാഗതമ് । ഹുതാഗ്നിഹോത്രോ ഭരതം ഭരദ്വാജോ ഽഭ്യഭാഷത ।। ൨.൯൨.
അപ്പോള്, ഹോമവും യാഗവും ചെയ്തിരുന്ന ഭരദ്വാജമഹർഷി, കയ്യിൽ കൂപ്പിയുമായി എത്തിയ പുരുഷസിംഹനായ ഭരതനെ കണ്ടു സംസാരിച്ചു.
കച്ചിദത്ര സുഖാ രാത്രിസ്തവാസ്മദ്വിഷയേ ഗതാ । സമഗ്രസ്തേ ജന: കച്ചിദാതിഥ്യേ ശംസ മേ ഽനഘ ।। ൨.൯൨.
"നിന്റെ ഈ രാത്രിയ് ഞങ്ങളുടെ ഇടയിൽ സുഖമായി കഴിഞ്ഞോ? നിന്റെ കൂട്ടുകാരും എല്ലാവരും സുഖമായിരുന്നോ? ഞാനൊരുപാട് കഷ്ടം കൊടുത്തോ എന്ന് പറയൂ, പാപരഹിതനേ."
തമുവാചാഞ്ജലിം കൃത്വാ ഭരതോ ഽഭിപ്രണമ്യ ച । ആശ്രമാദഭിനിഷ്ക്രാന്തമൃഷിമുത്തമതേജസമ് ।। ൨.൯൨.
കൈകൂപ്പി, ആ മഹത്തായ തേജസ്സുള്ള ഋഷി ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്കു വന്നപ്പോൾ ഭരതൻ വിനയപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു സംസാരിച്ചു.
സുഖോഷിതോ ഽസ്മി ഭഗവന് സമഗ്രബലവാഹന: । തര്പിത: സര്വകാമൈശ്ച സാമാത്യോ ബലവത്ത്വയാ ।। ൨.൯൨.
"ഭഗവനേ, ഞാനും എന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും അനുചരങ്ങളും വളരെ സുഖമായി വിശ്രമിച്ചു, നിങ്ങൾ നൽകിയ എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളും അനുഭവിച്ചു."
അപേതക്ലമസന്താപാ: സുഭിക്ഷാ: സുപ്രതിശ്രയാ: । അപി പ്രേഷ്യാനുപാദായ സര്വേ സ്മ സുസുഖോഷിതാ: ।। ൨.൯൨.
"ക്ലേശവും ദു:ഖവും മാറി, നല്ല ഭക്ഷണവും താമസവും ലഭിച്ച്, ഞങ്ങളുടെ ദാസന്മാരെയും ഉൾപ്പെടുത്തി എല്ലാവരും വളരെ സന്തോഷത്തോടെ വിശ്രമിച്ചു."
ആമന്ത്രയേ ഽഹം ഭഗവന് കാമം ത്വാമൃഷിസത്തമ । സമീപം പ്രസ്ഥിതം ഭ്രാതുര്മൈത്രേണേക്ഷസ്വ ചക്ഷുഷാ ।। ൨.൯൨.
"ഭഗവനേ, ഞാൻ ഇനി യാത്രയാകുന്നു. സഹോദരനെ കാണാൻ പോകുമ്പോൾ ദയവായി സ്നേഹപൂർവ്വം എന്നെ നോക്കിക്കൊള്ളണം."
ആശ്രമം തസ്യ ധര്മജ്ഞ ധാര്മികസ്യ മഹാത്മന: । ആചക്ഷ്വ കതമോ മാര്ഗ: കിയാനിതി ച ശംസ മേ ।। ൨.൯൨.
"ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, ആ മഹാത്മാവിന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കുള്ള വഴി ഏതാണ്, എത്ര ദൂരം പോകണം എന്ന് ദയവായി പറയൂ."
ഇതി പൃഷ്ടസ്തു ഭരതം ഭ്രാതൃദര്ശനലാലസമ് । പ്രത്യുവാച മഹാതേജാ ഭരദ്വാജോ മഹാതപാ: ।। ൨.൯൨.
സഹോദരനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, മഹത്തായ തപസ്സുള്ള ഭരദ്വാജൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
ഭരതാര്ദ്ധതൃതീയേഷു യോജനേഷ്വജനേ വനേ । ചിത്രകൂടോ ഗിരിസ്തത്ര രമ്യനിര്ദരകാനന: ।। ൨.൯൨.
"രണ്ടര യോഗനം ദൂരം ആളില്ലാത്ത കാട്ടിൽ, മനോഹരമായ കാടുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ചിത്രകൂട്ടപർവ്വതം ഉണ്ട്."
ഉത്തരം പാര്ശ്വമാസാദ്യ തസ്യ മന്ദാകിനീ നദീ । പുഷ്ऺിപതദ്രുമസഞ്ഛന്നാ രമ്യപുഷ്പിതകാനനാ ।। ൨.൯൨.
"അത് പർവ്വതത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത്, പൂക്കളും വൃക്ഷങ്ങളും നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ കാനനങ്ങൾക്കിടയിൽ, മന്ദാകിനി നദി ഒഴുകുന്നു."
അനന്തരം തത്സരിതശ്ചിത്രകൂടശ്ച പര്വത: । തയോ: പര്ണകുടീ താത തത്ര തൌ വസതോ ധ്രുവമ് ।। ൨.൯൨.
"അനന്തരം ആ നദിയുടെ അടുത്ത് ചിത്രകൂട്ടപർവ്വതം നിലകൊള്ളുന്നു; അവയുടെ അടിവാരത്ത്, പ്രിയനേ, ഇരുവരും താമസിക്കുന്ന ഇലകുടിരിയുണ്ട്."
ദക്ഷിണേനൈവ മാര്ഗേണ സവ്യദക്ഷിണമേവ വാ । ഗജവാജിരഥാകീര്ണാം വാഹിനീം വാഹിനീപതേ । വാഹയസ്വ മഹാഭാഗ തതോ ദ്രക്ഷ്യസി രാഘവമ് ।। ൨.൯൨.
മഹാഭാഗനേ, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സൈന്യത്തെ ദക്ഷിണ ദിശയിലൂടെയോ ഇടതോ വലതോ വഴിയിലൂടെയോ നീയോടിപ്പിക്കൂ. അങ്ങനെ നീ രാഘവനെ കാണും.
പ്രയാണമിതി തച്ഛ്രുത്വാ രാജരാജസ്യ യോഷിത: । ഹിത്വാ യാനാനി യാനാര്ഹാ ബ്രാഹ്മണം പര്യ്യവാരയന് ।। ൨.൯൨.
പുറപ്പെടണമെന്ന് കേട്ട രാജരാജാവിന്റെ സ്ത്രീകൾ, സവാരിക്കു യോഗ്യരായിരുന്നിട്ടും തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ബ്രാഹ്മണനെ ചുറ്റി നിൽക്കുകയായിരുന്നു.
വേപമാനാ കൃശാ ऺദീനാ സഹ ദേവ്യാ സുമിത്രയാ । കൌസല്യാ തത്ര ജഗ്രാഹ കരാഭ്യാം ചരണൌ മുനേ: ।। ൨.൯൨.
കമ്പിച്ചും ക്ഷീണിച്ചും ദുഃഖിതയായ കൗസല്യ, സുമിത്രാദേവിയോടൊപ്പം ഇരുവശത്തും കൈകൾ ചേർത്ത് ആ മുനിയുടെ കാലുകൾ പിടിച്ചു.
അസമൃദ്ധേന കാമേന സര്വലോകസ്യ ഗര്ഹിതാ । കൈകേയീ തസ്യ ജഗ്രാഹ ചരണൌ സവ്യപത്രപാ ।। ൨.൯൨.
സമ്പൂർണ്ണമായില്ലാത്ത ആഗ്രഹം കൊണ്ടും എല്ലാവരുടെയും നിന്ദയാൽ ലജ്ജിച്ചും കൈകേയി അവന്റെ കാലുകൾ ലജ്ജയോടെ പിടിച്ചു.
തം പ്രദക്ഷിണമാഗമ്യ ഭഗവന്തം മഹാമുനിമ് । അദൂരാദ്ഭരതസ്യൈവ തസ്ഥൌ ദീനമനാസ്തദാ ।। ൨.൯൨.
അവൾ ആ മഹാമുനിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, ഭരതനിൽ നിന്ന് അകലെ അല്ലാതെ, ദുഃഖഭാരമുള്ള മനസ്സോടെ നിന്നു.
തത: പപ്രച്ഛ ഭരതം ഭരദ്വാജോ ദൃഢവ്രത: । വിശേഷം ജ്ഞാതുമിച്ഛാമി മാതഽണാം തവ രാഘവ ।। ൨.൯൨.
അപ്പോൾ ദൃഢവ്രതനായ ഭരദ്വാജമഹർഷി ഭരതനോടു ചോദിച്ചു: 'രാഘവൻറെ അമ്മമാരെക്കുറിച്ച് വിശദമായി അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.'
ഏവമുക്തസ്തു ഭരതോ ഭരദ്വാജേന ധാര്മിക: । ഉവാച പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ വാക്യം വചനകോവിദ: ।। ൨.൯൨.
ഭരദ്വാജൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനുശേഷം, ധാർമ്മികനായ ഭരതൻ കയ്യുകൾ ചേർത്ത്, വാക്കിൽ നിപുണനായി മറുപടി പറഞ്ഞു.
യാമിമാം ഭഗവന് ദീനാം ശോകാനശനകര്ശിതാമ് । പിതുര്ഹി മഹിഷീം ദേവീം ദേവതാമിവ പശ്യസി ।। ൨.൯൨.
'ഭഗവനേ, ഈ ദുഃഖിതയും ദു:ഖം കൊണ്ടും ഉപവാസം കൊണ്ടും ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നവളും, അപ്പന്റെ പ്രധാന ഭാര്യയായ രാജ്ഞിയുമാണ്. ദേവതയെപ്പോലെയാണ് അവളെ നിങ്ങൾ കാണുന്നത്.'
ഏഷാ തം പുരുഷവ്യാഘ്രം സിംഹവിക്രാന്തഗാമിനമ് । കൌസല്യാ സുഷുവേ രാമം ധാതാരമദിതിര്യഥാ ।। ൨.൯൨.
'ഇവളാണ് കൗസല്യ, പുരുഷസിംഹനായ, സിംഹനടയുള്ള രാമനെ പ്രസവിച്ചത്. അതുപോലെ അദിതിയും ലോകപാലകനായ ദേവനെ പ്രസവിച്ചുവല്ലോ.'
അസ്യാവാമഭുജം ശ്ലിഷ്ടാ യൈഷാ തിഷ്ഠതി ദുര്മനാ: । കര്ണികാരസ്യ ശാഖേവ ശീര്ണപുഷ്പാ വനാന്തരേ ।। ൨.൯൨.
'ഇവളുടെ ഇടതു കൈയിലൊതുങ്ങി, ദുഃഖിതയായ ഈ സ്ത്രീ, കർണികാരമരത്തിന്റെ കാട്ടിൽ പൂക്കൾ വീണുപോയ ശാഖയെപ്പോലെയാണ്.'