പുഷ്പധ്വജവതീ: പൂര്ണാ: ശുക്ലസ്യാന്നസ്യ ചാഭിത: । ദദൃശുര്വിസ്മിതാസ്തത്ര നരാ ലൌഹീ: സഹസ്രശ: ।। ൨.൯൧.
പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച പതാകകളോടും ശുദ്ധമായ വെള്ള അരിയുമായി നിറച്ച ഇരുമ്പു പാത്രങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിന് അവിടെ ആളുകൾ അത്ഭുതത്തോടെ കണ്ടു.
ബഭൂവുര്വനപാര്ശ്വേഷു കൂപാ: പായസകര്ദമാ: । താശ്ച കാമദുഘാ ഗാവോ ദ്രുമാശ്ചാസന് മധുസ്രുത: ।। ൨.൯൧.
കാടിന്റെ അറ്റങ്ങളിൽ പാൽകഞ്ഞിയാൽ നിറഞ്ഞ കിണറുകളും, ആഗ്രഹം നിറവേറ്റുന്ന പശുക്കളും, തേൻ തുളുമ്പുന്ന വൃക്ഷങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
വാപ്യോ മൈരേയപൂര്ണാശ്ച മൃഷ്ടമാംസചയൈര്വൃതാ: । പ്രതപ്തപിഠരൈശ്ചാപി മാര്ഗമായൂരകൌക്കുടൈ: ।। ൨.൯൧.
മധുരപാനിയാൽ നിറഞ്ഞ കുളങ്ങൾ, നല്ലപോലെ വേവിച്ച മാംസത്തിന്റെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, വഴിയരികിൽ പാവു, കാട്ടുകൊഴി എന്നിവയുടെ ചൂടുള്ള വിഭവങ്ങൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
പാത്രീണാം ച സഹസ്രാണി സ്ഥാലീനാം നിയുതാനി ച । ന്യര്ബുദാനി ച പാത്രാണി ശാതകുമ്ഭമയാനി ച ।। ൨.൯൧.
അവിടെ ആയിരക്കണക്കിന് കിണ്ണങ്ങൾ, പതിനായിരക്കണക്കിന് പാത്രങ്ങൾ, കോടിക്കണക്കിന് പൊന്നിൻ പാത്രങ്ങൾ കാണാമായിരുന്നു.
സ്ഥാല്യ: കുമ്ഭ്യ: കരമ്ഭ്യശ്ച ദധിപൂര്ണാ: സുസംസ്കൃതാ: । യൌവനസ്ഥസ്യ ഗൌരസ്യ കപിത്ഥസ്യ സുഗന്ധിന: ।। ൨.൯൧.
പുതിയ പശുക്കളിൽ നിന്നുള്ള സുഗന്ധമുള്ള തൈരും, കപിത്തം പഴത്തിൽ നിന്നുള്ളതും നിറച്ച പാത്രങ്ങൾ, കലശങ്ങൾ, കിണ്ണങ്ങൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഹ്രദാ: പൂര്ണാ രസാലസ്യ ദഘ്ന: ശ്വേതസ്യ ചാപരേ । ബഭൂവു: പായസസ്യാന്യേ ശര്കരായാശ്ച സഞ്ചയാ: ।। ൨.൯൧.
മധുരമായ മാമ്പഴനീർ നിറഞ്ഞ കുളങ്ങൾ, കട്ടിയുള്ള വെള്ള പാൽ നിറഞ്ഞവയും, പാൽപായസം, പഞ്ചസാര എന്നിവയുടെ കൂമ്പാരങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
കല്കാംശ്ചൂര്ണകഷായാംശ്ച സ്നാനാനി വിവിധാനി ച । ദദൃശുര്ഭാജനസ്ഥാനി തീര്ഥേഷു സരിതാം നരാ: ।। ൨.൯൧.
നദീതീരങ്ങളിൽ, വിവിധ ഔഷധപ്പൊടികൾ, കഷായങ്ങൾ, വിവിധതരം സ്നാനസാമഗ്രികൾ പാത്രങ്ങളിൽ നിറച്ച് ആളുകൾ കണ്ടു.
ശുക്ലാനംശുമതശ്ചാപി ദന്തധാവനസഞ്ചയാന് । ശുക്ലാംശ്ചന്ദനകല്കാംശ്ച സമുദ്ഗേഷ്വവതിഷ്ഠത: ।। ൨.൯൧.
വെളുത്ത, തിളങ്ങുന്ന പല്ലുതേക്കാൻ കുരികൾക്കും, വെളുത്ത ചന്ദനപ്പൊടിക്കും നദീതീരങ്ങളിൽ കൂമ്പാരങ്ങൾ വെച്ചിരുന്നു.
ദര്പണാന് പരിമൃഷ്ടാംശ്ച വാസസാം ചാപി സഞ്ചയാന് । പാദുകോപാനഹശ്ചൈവ യുഗ്മാനി ച സഹസ്രശ: ।। ൨.൯൧.
മിനുക്കിയ കണ്ണാടികൾ, വസ്ത്രങ്ങളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, ആയിരക്കണക്കിന് ചവിട്ടുകാലുകളും ചെരിപ്പുകളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ആഞ്ജനീ: കങ്കതാന് കൂര്ചാന് ശസ്ത്രാണി ച ധനൂംഷി ച । മര്മത്രാണാനി ചിത്രാണി ശയനാന്യാസനാനി ച ।। ൨.൯൧.
കണ്ണീൽപ്പൊട്ടികൾ, ചുണ്ടിക്കുരികൾ, വൃത്തിയുള്ള ബ്രഷുകൾ, ആയുധങ്ങൾ, വില്ലുകൾ, മനോഹരമായ കവർച്ചകൾ, കിടക്കകളും ഇരിപ്പിടങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
പ്രതിപാനഹ്രദാന് പൂര്ണാന് ഖരോഷ്ട്രഗജവാജിനാമ് । അവഗാഹ്യ സുതീര്ഥാംശ്ച ഹ്രദാന് സോത്പലപുഷ്കരാന് ।। ൨.൯൧.
ഒട്ടകങ്ങൾക്കും പശുക്കൾക്കും ആനകൾക്കും കുതിരകൾക്കും കുടിക്കാൻ പാനീയങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ തടാകങ്ങൾ, നല്ല തീരങ്ങളുള്ള, താമരയും നീലക്കളരും നിറഞ്ഞ സ്നാനക്കുളങ്ങൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ആകാശവര്ണപ്രതിമാന് സ്വച്ഛതോയാന് സുഖപ്ലവാന് । നീലവൈഡൂര്യ്യവര്ണാംശ്ച മൃദൂന് യവസസഞ്ചയാന് ।। ൨.൯൧.
ആകാശത്തിന്റെ നിറമുള്ള, സുതാര്യമായ വെള്ളവും സുഖകരമായ സ്നാനത്തിനും അനുയോജ്യമായ കുളങ്ങൾ, നീല വൈഡൂര്യത്തിന്റെ നിറമുള്ള മൃദുവായ യവത്തിന്റെ കൂമ്പാരങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
നിര്വാപാര്ഥാന് പശൂനാം തേ ദദൃശുസ്തത്ര സര്വശ: ।। ൨.൯൧.
അവിടെ, യാഗത്തിനായി ഒരുക്കിയ എല്ലാ മൃഗങ്ങളെയും അവർ കണ്ടു.
വ്യസ്മയന്ത മനുഷ്യാസ്തേ സ്വപ്നകല്പം തദദ്ഭുതമ് । ദൃഷ്ട്വാതിഥ്യം കൃതം താദൃക് ഭരതസ്യ മഹര്ഷിണാ ।। ൨.൯൧.
ഭരതന് മഹർഷി നൽകിയ അത്ഭുതകരമായ അതിഥിസത്കാരം സ്വപ്നം പോലെ അത്ഭുതപ്പെട്ട് ജനങ്ങൾ നോക്കി നിന്നു.
ഇത്യേവം രമമാണാനാം ദേവാനാമിവ നന്ദനേ । ഭരദ്വാജാശ്രമേ രമ്യേ സാ രാത്രിര്വ്യത്യവര്ത്തത ।। ൨.൯൧.
അങ്ങനെ, നന്ദനവനത്തിലെ ദേവന്മാരെപ്പോലെ ആനന്ദിച്ചുകൊണ്ട്, ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലെ ആ മനോഹരമായ രാത്രി കടന്നു പോയി.
പ്രതിജഗ്മുശ്ച താ നദ്യോ ഗന്ധര്വാശ്ച യഥാഗതമ് । ഭരദ്വാജമനുജ്ഞാപ്യ താശ്ച സര്വാ വരാങ്ഗനാ: ।। ൨.൯൧.
പിന്നീട്, ഭരദ്വാജന്റെ അനുമതി വാങ്ങി നദികളും ഗന്ധർവന്മാരും അതുപോലെ സുന്ദരികളായ സ്ത്രീകളും വന്ന വഴിയിലൂടെ തിരിച്ചു പോയി.
തഥൈവ മത്താ മദിരോത്കടാ നരാസ്തഥൈവ ദിവ്യാഗുരുചന്ദനോക്ഷിതാ: । തഥൈവ ദിവ്യാ വിവിധാ: സ്രഗുത്തമാ: പൃഥക് പ്രകീര്ണാ മനുജൈ: പ്രമര്ദിതാ: ।। ൨.൯൧.
അത് പോലെ തന്നെ, മദ്യം കഴിച്ച് ഉല്ലാസത്തോടെ divine അഗരു ചന്ദനം പുരട്ടിയ പുരുഷന്മാരും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ, വിവിധ മനോഹരമായ പുഷ്പമാലകളും ആളുകൾ ചവിട്ടി ചിതറിക്കിടന്നു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകനവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ മഹർഷി വാല്മീകി രചിച്ച ശ്രീമദ്രാമായണത്തിലെ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറാമത്തെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു.
thumb|ദ്വിനവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center തതസ്താം രജനീം വ്യുഷ്യ ഭരത: സപരിച്ഛദ: । കൃതാതിഥ്യോ ഭരദ്വാജം കാമാദഭിജഗാമ ऺഹ ।। ൨.൯൨.
അരാത്രി കഴിഞ്ഞ്, ഭരതനും അവന്റെ അനുചരങ്ങളും, യഥാവിധി അതിഥിസത്കാരം ലഭിച്ച്, ഭരദ്വാജനെ ഇഷ്ടപ്രകാരം സമീപിച്ചു.
തമൃഷി: പുരുഷവ്യാഘ്രം പ്രാഞ്ജലിം പ്രേക്ഷ്യ ചാഗതമ് । ഹുതാഗ്നിഹോത്രോ ഭരതം ഭരദ്വാജോ ഽഭ്യഭാഷത ।। ൨.൯൨.
അപ്പോള്, ഹോമവും യാഗവും ചെയ്തിരുന്ന ഭരദ്വാജമഹർഷി, കയ്യിൽ കൂപ്പിയുമായി എത്തിയ പുരുഷസിംഹനായ ഭരതനെ കണ്ടു സംസാരിച്ചു.
കച്ചിദത്ര സുഖാ രാത്രിസ്തവാസ്മദ്വിഷയേ ഗതാ । സമഗ്രസ്തേ ജന: കച്ചിദാതിഥ്യേ ശംസ മേ ഽനഘ ।। ൨.൯൨.
"നിന്റെ ഈ രാത്രിയ് ഞങ്ങളുടെ ഇടയിൽ സുഖമായി കഴിഞ്ഞോ? നിന്റെ കൂട്ടുകാരും എല്ലാവരും സുഖമായിരുന്നോ? ഞാനൊരുപാട് കഷ്ടം കൊടുത്തോ എന്ന് പറയൂ, പാപരഹിതനേ."
തമുവാചാഞ്ജലിം കൃത്വാ ഭരതോ ഽഭിപ്രണമ്യ ച । ആശ്രമാദഭിനിഷ്ക്രാന്തമൃഷിമുത്തമതേജസമ് ।। ൨.൯൨.
കൈകൂപ്പി, ആ മഹത്തായ തേജസ്സുള്ള ഋഷി ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്കു വന്നപ്പോൾ ഭരതൻ വിനയപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു സംസാരിച്ചു.
സുഖോഷിതോ ഽസ്മി ഭഗവന് സമഗ്രബലവാഹന: । തര്പിത: സര്വകാമൈശ്ച സാമാത്യോ ബലവത്ത്വയാ ।। ൨.൯൨.
"ഭഗവനേ, ഞാനും എന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും അനുചരങ്ങളും വളരെ സുഖമായി വിശ്രമിച്ചു, നിങ്ങൾ നൽകിയ എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളും അനുഭവിച്ചു."
അപേതക്ലമസന്താപാ: സുഭിക്ഷാ: സുപ്രതിശ്രയാ: । അപി പ്രേഷ്യാനുപാദായ സര്വേ സ്മ സുസുഖോഷിതാ: ।। ൨.൯൨.
"ക്ലേശവും ദു:ഖവും മാറി, നല്ല ഭക്ഷണവും താമസവും ലഭിച്ച്, ഞങ്ങളുടെ ദാസന്മാരെയും ഉൾപ്പെടുത്തി എല്ലാവരും വളരെ സന്തോഷത്തോടെ വിശ്രമിച്ചു."
ആമന്ത്രയേ ഽഹം ഭഗവന് കാമം ത്വാമൃഷിസത്തമ । സമീപം പ്രസ്ഥിതം ഭ്രാതുര്മൈത്രേണേക്ഷസ്വ ചക്ഷുഷാ ।। ൨.൯൨.
"ഭഗവനേ, ഞാൻ ഇനി യാത്രയാകുന്നു. സഹോദരനെ കാണാൻ പോകുമ്പോൾ ദയവായി സ്നേഹപൂർവ്വം എന്നെ നോക്കിക്കൊള്ളണം."
ആശ്രമം തസ്യ ധര്മജ്ഞ ധാര്മികസ്യ മഹാത്മന: । ആചക്ഷ്വ കതമോ മാര്ഗ: കിയാനിതി ച ശംസ മേ ।। ൨.൯൨.
"ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവനേ, ആ മഹാത്മാവിന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കുള്ള വഴി ഏതാണ്, എത്ര ദൂരം പോകണം എന്ന് ദയവായി പറയൂ."
ഇതി പൃഷ്ടസ്തു ഭരതം ഭ്രാതൃദര്ശനലാലസമ് । പ്രത്യുവാച മഹാതേജാ ഭരദ്വാജോ മഹാതപാ: ।। ൨.൯൨.
സഹോദരനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഭരതൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, മഹത്തായ തപസ്സുള്ള ഭരദ്വാജൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
ഭരതാര്ദ്ധതൃതീയേഷു യോജനേഷ്വജനേ വനേ । ചിത്രകൂടോ ഗിരിസ്തത്ര രമ്യനിര്ദരകാനന: ।। ൨.൯൨.
"രണ്ടര യോഗനം ദൂരം ആളില്ലാത്ത കാട്ടിൽ, മനോഹരമായ കാടുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ചിത്രകൂട്ടപർവ്വതം ഉണ്ട്."
ഉത്തരം പാര്ശ്വമാസാദ്യ തസ്യ മന്ദാകിനീ നദീ । പുഷ്ऺിപതദ്രുമസഞ്ഛന്നാ രമ്യപുഷ്പിതകാനനാ ।। ൨.൯൨.
"അത് പർവ്വതത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത്, പൂക്കളും വൃക്ഷങ്ങളും നിറഞ്ഞ മനോഹരമായ കാനനങ്ങൾക്കിടയിൽ, മന്ദാകിനി നദി ഒഴുകുന്നു."
അനന്തരം തത്സരിതശ്ചിത്രകൂടശ്ച പര്വത: । തയോ: പര്ണകുടീ താത തത്ര തൌ വസതോ ധ്രുവമ് ।। ൨.൯൨.
"അനന്തരം ആ നദിയുടെ അടുത്ത് ചിത്രകൂട്ടപർവ്വതം നിലകൊള്ളുന്നു; അവയുടെ അടിവാരത്ത്, പ്രിയനേ, ഇരുവരും താമസിക്കുന്ന ഇലകുടിരിയുണ്ട്."