നിയുക്ത: സ്ത്രീനിയുക്തേന പിത്രാ യോ ഽസൌ മഹായശാ: । വനവാസീ ഭവേതീഹ സമാ: കില ചതുര്ദശ ।। ൨.൯൦.
സ്ത്രീയുടെ പ്രേരണയാൽ പ്രഭാവിച്ച പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പ്രകാരം, മഹാശ്രേഷ്ഠനായ ആ രാമന് ഇവിടെ പതിനാലു വർഷം വനവാസം ചെയ്യണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടു.
കച്ചിന്ന തസ്യാപാപസ്യ പാപം കര്തുമിഹേച്ഛസി । അകണ്ടകം ഭോക്തുമനാ രാജ്യം തസ്യാനുജസ്യ ച ।। ൨.൯൦.
അവനു കുറ്റമൊന്നുമില്ലാത്തവനാണ്, നീ അവനോടും അവന്റെ സഹോദരനോടും അന്യായം ചെയ്യാൻ, തടസ്സമില്ലാതെ രാജ്യം ഭോഗിക്കാനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതോ?
ഏവമുക്തോ ഭരദ്വാജം ഭരത: പ്രത്യുവാച ഹ । പര്യ്യശ്രുനയനോ ദു:ഖാദ്വാചാ സംസജ്ജമാനയാ ।। ൨.൯൦.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭരതൻ ഭരദ്വാജനെ മറുപടി പറഞ്ഞു. ദു:ഖത്തിൽ കണ്ണുനിറഞ്ഞ്, വാക്ക് തടഞ്ഞ്, അവൻ അങ്ങിനെ പറഞ്ഞു.
ഹതോ ഽസ്മി യദി മാമേവം ഭഗവാനപി മന്യതേ । മത്തോ ന ദോഷമാശങ്കേ നൈവം മാമനുശാധി ഹി ।। ൨.൯൦.
ഭഗവാൻ പോലും എന്നെ ഇങ്ങനെ വിചാരിച്ചാൽ ഞാൻ നശിച്ചുപോയതാണല്ലോ. എന്നിൽ തെറ്റ് സംശയിക്കരുത്, എന്നെ ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കേണ്ടതില്ല.
ന ചൈതദിഷ്ടം മാതാ മേ യദവോചന്മദന്തരേ । നാഹമേതേന തുഷ്ടശ്ച ന തദ്വചനമാദദേ ।। ൨.൯൦.
എന്റെ അമ്മ എന്റെ അഭാവത്തിൽ പറഞ്ഞത് അവൾക്ക് ഇഷ്ടമായിരുന്നില്ല. അതിൽ എനിക്ക് സന്തോഷമില്ല, ആ വാക്കുകൾ ഞാൻ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.
അഹം തു തം നരവ്യാഘ്രമുപയാത: പ്രസാദക: । പ്രതിനേതുമയോധ്യാം ച പാദൌ തസ്യാഭിവന്ദിതുമ് ।। ൨.൯൦.
ആ മനുഷ്യസിംഹനോടു കൃപയോടെ സമീപിച്ച് അയോധ്യയിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുപോകാനും അവന്റെ കാലിൽ വീണു നമസ്കരിക്കാനുമാണ് ഞാൻ വന്നത്.
ത്വം മാമേവങ്ഗതം മത്വാ പ്രസാദം കര്തുമര്ഹസി । ശംസ മേ ഭഗവന് രാമ: ക്വ സമ്പ്രതി മഹീപതി: ।। ൨.൯൦.
ഞാൻ ഇങ്ങനെ വന്നിരിക്കുന്നതിൽ ദയചെയ്യണം. ഭഗവൻ, രാമൻ എവിടെയാണ് ഇപ്പോൾ, ദയവായി എന്നോട് പറയൂ.
വസിഷ്ഠാദിഭിര്ഋത്വിഗ്ഭിര്യാചിതോ ഭഗവാംസ്തത: । ഉവാച തം ഭരദ്വാജ: പ്രസാദാദ്ഭരതം വച: ।। ൨.൯൦.
വസിഷ്ഠനും മറ്റു യജ്ഞികരും അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ഭരദ്വാജമുനി ഭരതനോട് സ്നേഹപൂർവ്വം പറഞ്ഞു.
ത്വയ്യേതത്പുരുഷവ്യാഘ്ര യുക്തം രാഘവവംശജേ । ഗുരുവൃത്തിര്ദമശ്ചൈവ സാധൂനാം ചാനുയായിതാ ।। ൨.൯൦.
രഘുവംശത്തിൽ ജനിച്ച മനുഷ്യസിംഹനേ, മുതിർന്നവരെ ആദരിക്കാനും, ആത്മസംയമനം പാലിക്കാനും, സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ നടക്കാനും നിനക്കു യോജിച്ചതാണ് ഈ പെരുമാറ്റം.
ജാനേ ചൈതന്മന:സ്ഥം തേ ദൃഢീകരണമസ്ത്വിതി । അപൃച്ഛം ത്വാം തഥാത്യര്ഥം കീര്ത്തിം സമഭിവര്ദ്ധയന് ।। ൨.൯൦.
ഇത് നിന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പായിട്ടുണ്ട് എന്ന് എനിക്ക് അറിയാം. നിന്റെ കീർത്തി കൂടുതൽ വളരാൻ വേണ്ടിയാണ് ഞാൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചത്.
ജാനേ ച രാമം ധര്മ്മജ്ഞം സസീതം സഹലക്ഷ്മണമ് । അസൌ വസതി തേ ഭ്രാതാ ചിത്രകൂടേ മഹാഗിരൌ ।। ൨.൯൦.
ധർമ്മം അറിയുന്ന രാമൻ സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടെ, നിന്റെ സഹോദരൻ, ആ മഹാ പർവ്വതമായ ചിത്രകൂട്ടത്തിൽ പാർക്കുന്നു എന്ന് എനിക്ക് അറിയാം.
ശ്വസ്തു ഗന്താസി തം ദേശം വസാദ്യ സഹ മന്ത്രിഭി: । ഏതം മേ കുരു സുപ്രാജ്ഞ കാമം കാമാര്ഥകോവിദ ।। ൨.൯൦.
നാളെ നീ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഇവിടെ വിശ്രമിച്ച് ശേഷം ആ സ്ഥലത്ത് പോകും. പ്രജ്ഞാവാനായ നീ, എന്റെ ഈ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റണം.
തതസ്തഥേത്യേവമുദാരദര്ശന: പ്രതീതരൂപോ ഭരതോ ഽബ്രവീദ്വച: । ചകാര ബുദ്ധിം ച തദാ തദാശ്രമേ നിശാനിവാസായ നരാധിപാത്മജ: ।। ൨.൯൦.
അതിനു ഭരതൻ, മഹത്വമുള്ള രൂപവും ആത്മവിശ്വാസവുമോടെ, 'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്ന് പറഞ്ഞു. രാജപുത്രൻ അന്നു രാത്രി ആ ആശ്രമത്തിൽ താമസിക്കാനായി തീരുമാനിച്ചു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ നവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ ആദികാവ്യമായ വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠമായ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ തൊണ്ണൂറ്റാം സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.
thumb|ഏകനവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center കൃതബുദ്ധിം നിവാസായ തത്രൈവ സ മുനിസ്തദാ । ഭരതം കൈകയീപുത്രമാതിഥ്യേന ന്യമന്ത്രയത് ।। ൨.൯൧.
അന്നപ്പോൾ ആ മുനി അവിടെ തന്നെ താമസിക്കാൻ തീരുമാനിച്ച്, കൈകേയിയുടെ മകനായ ഭരതനെ അതിഥിയായി ക്ഷണിച്ചു.
അബ്രവീദ്ഭരതസ്ത്വേനം നന്വിദം ഭവതാ കൃതമ് । പാദ്യമര്ഘ്യം തഥാതിഥ്യം വനേ യദുപപദ്യതേ ।। ൨.൯൧.
ഭരതൻ അവനോട് പറഞ്ഞു: 'ഭവാൻ കാട്ടിൽ കഴിയാൻ യോജിച്ചപോലെ പാദ്യവും അർഘ്യവും അതിഥിസൽക്കാരവും എല്ലാം ചെയ്തുതന്നല്ലോ.'
അഥോവാച ഭരദ്വാജോ ഭരതം പ്രഹസന്നിവ । ജാനേ ത്വാം പ്രീതിസംയുക്തം തുഷ്യേസ്ത്വം യേന കേനചിത് ।। ൨.൯൧.
അപ്പോൾ ഭരദ്വാജൻ പുഞ്ചിരിയോടെ ഭരതനോട് പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ മനസ്സിൽ സ്നേഹം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്ന് എനിക്ക് അറിയാം; ചെറിയ കാര്യംകൊണ്ടു പോലും നീ സന്തോഷിക്കും.'
സേനായാസ്തു തവൈതസ്യാ: കര്തുമിച്ഛാമി ഭോജനമ് । മമ പ്രീതിര്യഥാരൂപാ ത്വമര്ഹോ മനുജാധിപ ।। ൨.൯൧.
നിന്റെ സൈന്യത്തിനായി ഞാൻ ഭക്ഷണം ഒരുക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എനിക്ക് യോജിച്ച സ്നേഹമാണ്, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നീ അതിന് അർഹനാണ്.
കിമര്ഥം ചാപി നിക്ഷിപ്യ ദൂരേ ബലമിഹാഗത: । കസ്മാന്നേഹോപയാതോസി സബല: പുരുഷര്ഷഭ ।। ൨.൯൧.
എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ സൈന്യം ദൂരത്ത് നിർത്തി ഇവിടെ വന്നത്? മനുഷ്യസിംഹനേ, സൈന്യത്തോടൊപ്പം നീ ഇവിടെ എത്താതിരുന്നതെന്തുകൊണ്ടാണ്?
ഭരത: പ്രത്യുവാചേദം പ്രാഞ്ജലിസ്തം തപോധനമ് । സസൈന്യോ നോപയാതോ ഽസ്മി ഭഗവന് ഭഗവദ്ഭയാത് ।। ൨.൯൧.
ഭരതൻ കയ്യുകൂപ്പി ആ തപസ്സുകാരനോട് പറഞ്ഞു: 'ഭഗവൻ, ഭയക്കൊണ്ട് ഞാൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വന്നില്ല.'
രാജ്ഞാ ച ഭഗവന് നിത്യം രാജപുത്രേണ വാ സദാ । യത്നത: പരിഹര്ത്തവ്യാ വിഷയേഷു തപസ്വിന: ।। ൨.൯൧.
ഭഗവാനേ, രാജാവോ രാജകുമാരനോ എപ്പോഴും രാജ്യത്തിനുള്ളിൽ വനംവാസികളെ ശ്രദ്ധയോടെ സംരക്ഷിക്കണം.
വാജിമുഖ്യാ മനുഷ്യാശ്ച മത്താശ്ച വരവാരണാ: । പ്രച്ഛാദ്യ ഭഗവന് ഭൂമിം മഹതീമനുയാന്തി മാമ് ।। ൨.൯൧.
ശ്രേഷ്ഠമായ കുതിരകളും മനുഷ്യരും മദംപിടിച്ച ഉത്തമയാനകളും ഭഗവാനേ, വലിയ ഭൂമിയെ മൂടി എനിക്ക് പിന്നാലെ വരുന്നു.
തേ വൃക്ഷാനുദകം ഭൂമിമാശ്രമേഷൂടജാംസ്തഥാ । ന ഹിംസ്യുരിതി തേനാഹമേക ഏവ സമാഗത: ।। ൨.൯൧.
അവർ വൃക്ഷങ്ങൾക്കും ജലത്തിനും ഭൂമിക്കും ആശ്രമങ്ങളിലെ കുടിലുകൾക്കും ഒന്നിനും പോലും ഹാനി വരുത്തരുത് എന്നതിനാൽ ഞാൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു.
ആനീയതാമിത: സേനേത്യാജ്ഞപ്ത: പരമര്ഷിണാ । തതസ്തു ചക്രേ ഭരത: സേനായാ: സമുപാഗമമ് ।। ൨.൯൧.
സൈന്യത്തെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക എന്ന മഹർഷിയുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഭരതൻ സൈന്യത്തിന്റെ വരവ് ഒരുക്കി.
അഗ്നിശാലാം പ്രവിശ്യാഥ പീത്വാപ: പരിമൃജ്യ ച । ആതിഥ്യസ്യ ക്രിയാഹേതോര്വിശ്വകര്മാണമാഹ്വയത് ।। ൨.൯൧.
അഗ്നിശാലയിൽ കയറി വെള്ളം കുടിച്ച് ശരീരം ശുദ്ധമാക്കി, അതിഥിസത്കാരത്തിനായി വിശ്വകർമാവിനെ വിളിച്ചു.
ആഹ്വയേ വിശ്വകര്മാണമഹം ത്വഷ്ടാരമേവ ച । ആതിഥ്യം കര്തുമിച്ഛാമി തത്ര മേ സംവിധീയതാമ് ।। ൨.൯൧.
ഞാൻ വിശ്വകർമാവിനെയും ത്വഷ്ടാവിനെയും വിളിക്കുന്നു; എനിക്ക് അതിഥിസത്കാരം നടത്താൻ ആഗ്രഹമുണ്ട്—അത് അവിടെ ഒരുക്കിക്കൊടുക്കണം.
ആഹ്വയേ ലോകപാലാംസ്ത്രീന് ദേവാന് ശക്രമുഖാംസ്തഥാ । ആതിഥ്യം കര്തുമിച്ഛാമി തത്ര മേ സംവിധീയതാമ് ।। ൨.൯൧.
ലോകത്തിന്റെ മൂന്ന് രക്ഷകരെയും ഇന്ദ്രൻമുതലായ ദേവന്മാരെയും ഞാൻ വിളിക്കുന്നു; അവിടെ എനിക്ക് അതിഥിസത്കാരം നടത്താൻ ഒരുക്കണം.
പ്രാക്സ്രോതസശ്ച യാ നദ്യ: പ്രത്യക്സ്രോതസ ഏവ ച । പൃഥിവ്യാമന്തരിക്ഷേ ച സമായാന്ത്വദ്യ സര്വശ: ।। ൨.൯൧.
ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും കിഴക്കോട്ടും പടിഞ്ഞാറോട്ടും ഒഴുകുന്ന എല്ലാ നദികളും ഇന്ന് ഇവിടെ വരട്ടെ.
അന്യാ: സ്രവന്തു മൈരേയം സുരാമന്യാ: സുനിഷ്ഠിതാമ് । അപരാശ്ചോദകം ശീതമിക്ഷുകാണ്ഡരസോപമമ് ।। ൨.൯൧.
ചില നദികൾ മധുരപാനം ഒഴുക്കട്ടെ, ചിലത് നല്ലവണ്ണം തയ്യാറാക്കിയ മദ്യം ഒഴുക്കട്ടെ, മറ്റുള്ളവ തണുത്ത ഇഞ്ചിപ്പഞ്ചസാരപോലെയുള്ള വെള്ളം ഒഴുക്കട്ടെ.
ആഹ്വയേ ദേവഗന്ധര്വാന് വിശ്വാവസുഹഹാഹുഹൂന് । തഥൈവാപ്സരസോ ദേവീര്ഗന്ധര്വ്വീശ്ചാപി സര്വശ: ।। ൨.൯൧.
ദൈവഗന്ധർവന്മാരായ വിശ്വാവസു, ഹഹ, ഹൂഹൂ എന്നിവരെയും ദേവീകൾ ആയ അപ്സരസുകളെയും ഗന്ധർവികളെയും ഞാൻ മുഴുവനായി വിളിക്കുന്നു.