പതാകിന്യസ്തു താ നാവ: സ്വയം ദാശൈരധിഷ്ഠിതാ: । വഹന്ത്യോ ജനമാരൂഢം തദാ സമ്പേതുരാശുഗാ: ।। ൨.൮൯.
പതാകകളോടുകൂടിയ, नौകക്കാർ തന്നെ നിയന്ത്രിച്ച नौകകൾ, കയറിയ ജനങ്ങളെ വേഗത്തിൽ അപ്പുറത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.
നാരീണാമഭിപൂര്ണാസ്തു കാശ്ചിത് കാശ്ചിച്ച വാജിനാമ് । കാശ്ചിദത്ര വഹന്തി സ്മ യാനയുഗ്യം മഹാധനമ് ।। ൨.൮൯.
ചില नौകകൾ സ്ത്രീകളാൽ നിറഞ്ഞവയായിരുന്നു, ചിലത് കുതിരകളാൽ, ചിലത് വലിയ സമ്പത്തും കാറുകളുമായി കൊണ്ടുപോയി.
താ: സ്മ ഗത്വാ പരം തീരമവരോപ്യ ച തം ജനമ് । നിവൃത്താ: കാണ്ഡചിത്രാണി ക്രിയന്തേ ദാശബന്ധുഭി: ।। ൨.൮൯.
അവ, അപ്പുറം തീരത്ത് എത്തി ജനങ്ങളെ ഇറക്കിയ ശേഷം, नौകക്കാർക്കും അവരുടെ ബന്ധുക്കൾക്കും കാമ്പ് ഒരുക്കാൻ കാട്ടുവാരികൾ ഉപയോഗിച്ച് പലവിധ ക്രമീകരണങ്ങൾ തുടങ്ങി.
സവൈജയന്താസ്തു ഗജാ ഗജാരോഹപ്രചോദിതാ: । തരന്ത: സ്മ പ്രകാശന്തേ സധ്വജാ ഇവ പര്വതാ: ।। ൨.൮൯.
വിജയപതാകകളും അലങ്കാരങ്ങളും ധരിച്ച ആനകൾ, ആനയോട്ടക്കാരുടെ പ്രേരണയിൽ, പതാകകളോടുകൂടിയ പർവതങ്ങൾപോലെ നദി കടന്നു തിളങ്ങി.
നാവശ്ചാരുരുഹുശ്ചാന്യേ പ്ലവൈസ്തേരുസ്തഥാപരേ । അന്യേ കുമ്ഭഘടൈസ്തേരുരന്യേ തേരുശ്ച ബാഹുഭി: ।। ൨.൮൯.
ചിലര് തോണികളില് കയറി അപ്പുറം കടന്നു, മറ്റുചിലര് ചപ്പുകളിലും, ചിലര് വെള്ളം നിറച്ച കുഴികള് ഉപയോഗിച്ചും, മറ്റുചിലര് കൈകള് കൊണ്ട് നീന്തിയും കടന്നു.
സാ പുണ്യാ ധ്വജിനീ ഗങ്ഗാ ദാശൈ: സന്താരിതാ സ്വയമ് । മൈത്രേ മുഹൂര്ത്തേ പ്രയയൌ പ്രയാഗവനമുത്തമമ് ।। ൨.൮൯.
അങ്ങനെ, ആ പുണ്യശാലിയായ സൈന്യം വിവിധ വഴികള് കൊണ്ട് ഗംഗയെ കടന്നു, ശുഭമുഹൂർത്തത്തില് പ്രയാഗവനം എന്ന അതിമനോഹരമായ കാടിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
ആശ്വാസയിത്വാ ച ചമൂം മഹാത്മാ നിവേശയിത്വാ ച യഥോപജോഷമ് । ദ്രഷ്ടും ഭരദ്വാജമൃഷിപ്രവര്യ്യമൃത്വിഗ്വൃത: സന് ഭരത: പ്രതസ്ഥേ ।। ൨.൮൯.
സൈന്യത്തെ ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം അവരെ യോജിച്ച വിധത്തില് താമസിപ്പിച്ചു, മഹാത്മാവായ ഭരതന് പുരോഹിതന്മാരെ കൂട്ടത്തോടെ കൂട്ടി മഹർഷി ഭരദ്വാജനെ കാണാന് പുറപ്പെട്ടു.
സ ബ്രാഹ്മണസ്യാശ്രമമഭ്യുപേത്യ മഹാത്മനോ ദേവപുരോഹിതസ്യ । ദദര്ശ രമ്യോടജവൃക്ഷഷണ്ഡം മഹദ്വനം വിപ്രവരസ്യ രമ്യമ് ।। ൨.൮൯.
ദേവന്മാരുടെ പുരോഹിതനായ മഹാത്മാവായ ബ്രാഹ്മണന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് ചെന്നു, ഭരതന് ആ മഹർഷിയുടെ മനോഹരമായ കുടിലുകളും വൃക്ഷങ്ങളുമടങ്ങിയ വലിയ കാടും കണ്ടു.
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയേ ആദികാവ്യേ ശ്രീമദയോധ്യാകാണ്ഡേ ഏകോനനവതിതമ: സര്ഗ:
ഇങ്ങനെ വാല്മീകി മഹർഷിയുടെ ശ്രീരാമായണത്തിലെ ശ്രീമദ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തൊമ്പതാമത്തെ സര്ഗം സമാപിച്ചു.
thumb|നവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ഭരദ്വാജാശ്രമം ദൃഷ്ട്വാ ക്രോശാദേവ നരര്ഷഭ: । ബലം സര്വമവസ്ഥാപ്യ ജഗാമ സഹ മന്ത്രിഭി: ।। ൨.൯൦.
ഭരദ്വാജരുടെ ആശ്രമം ദൂരം നിന്നു കണ്ട ഭരതന്, തന്റെ സൈന്യത്തെ അവിടെ തന്നെ നിർത്തി, മന്ത്രിമാരെ കൂട്ടി മുന്നോട്ട് നടന്നു.
പദ്ഭ്യാമേവ ഹി ധര്മജ്ഞോ ന്യസ്തശസ്ത്രപരിച്ഛദ: । വസാനോ വാസസീ ക്ഷൌമേ പുരോധായ പുരോധസമ് ।। ൨.൯൦.
ധർമ്മം അറിയുന്ന ഭരതന് ആയുധങ്ങളും കാവലും വച്ച് വെച്ച്, കാലിൽ നടന്ന്, നന്നായി നെയ്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച്, പുരോഹിതനെ മുന്നിൽ വെച്ച് നടന്നു.
തത: സന്ദര്ശനേ തസ്യ ഭരദ്വാജസ്യ രാഘവ: । മന്ത്രിണസ്താനവസ്ഥാപ്യ ജഗാമാനുപുരോഹിതമ് ।। ൨.൯൦.
അതിനുശേഷം ഭരദ്വാജനെ കാണാനായി രാഘവന് മന്ത്രിമാരെ അവിടെ നിർത്തി, പുരോഹിതന്റെ പിന്നാലെ നടന്നു.
വസിഷ്ഠമഥ ദൃഷ്ട്വൈവ ഭരദ്വാജോ മഹാതപാ: । സഞ്ചചാലാസനാത്തൂര്ണം ശിഷ്യാനര്ഘ്യമിതി ബ്രുവന് ।। ൨.൯൦.
വസിഷ്ഠനെ കണ്ട ഉടനെ മഹാതപസ്സുകാരനായ ഭരദ്വാജന് വേഗത്തിൽ ഇരിപ്പിടത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ്, ശിഷ്യന്മാരോട് അർഘ്യവും മറ്റും കൊണ്ടുവരാൻ പറഞ്ഞു.
വസിഷ്ഠസാഹചര്യ്യാദിതി ഭാവ: ।। ൨.൯൦.
വസിഷ്ഠന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ എന്നതാണു അർത്ഥം.
താഭ്യാമര്ഘ്യം ച പാദ്യം ച ദത്ത്വാ പശ്ചാത് ഫലാനി ച । ആനുപൂര്വ്യാച്ച ധര്മജ്ഞ: പപ്രച്ഛ കുശലം കുലേ ।। ൨.൯൦.
അവർക്കു അർഘ്യവും പാദ്യവും നൽകി, പിന്നെ ഫലങ്ങളും ക്രമമായി നൽകി, ധർമ്മജ്ഞന് കുടുംബത്തിലെ സുഖം അന്വേഷിച്ചു.
അയോധ്യായാം ബലേ കോശേ മിത്രേഷ്വപി ച മന്ത്രിഷു । ജാനന് ദശരഥം വൃത്തം ന രാജാനമുദാഹരത് ।। ൨.൯൦.
ദശരഥന്റെ സ്വഭാവം അറിയുന്ന ഭരദ്വാജന് അയോധ്യയിലെ സൈന്യത്തെ, ധനശേഖരത്തെ, സുഹൃത്തുക്കളെയും മന്ത്രിമാരെയും കുറിച്ച് ചോദിച്ചു, രാജാവിനെ മാത്രം പരാമർശിച്ചില്ല.
വസിഷ്ഠോ ഭരതശ്ചൈനം പപ്രച്ഛതുരനാമയമ് । ശരീരേ ഽഗ്നിഷു വൃക്ഷേഷു ശിഷ്യേഷു മൃഗപക്ഷിഷു ।। ൨.൯൦.
വസിഷ്ഠനും ഭരതനും ഭരദ്വാജനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തെക്കുറിച്ച്, യാഗാഗ്നികളെക്കുറിച്ച്, വൃക്ഷങ്ങളെക്കുറിച്ച്, ശിഷ്യന്മാരെയും കാട്ടുമൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും കുറിച്ചും ചോദിച്ചു.
തഥേതി തത്പ്രതിജ്ഞായ ഭരദ്വാജോ മഹാതപാ: । ഭരതം പ്രത്യുവാചേദം രാഘവസ്നേഹബന്ധനാത് ।। ൨.൯൦.
അതെ എന്നു സമ്മതിച്ച് മഹാതപസ്സുകാരനായ ഭരദ്വാജന് രാഘവനോടുള്ള സ്നേഹബന്ധം കൊണ്ടു ഭരതനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കിമിഹാഗമനേ കാര്യ്യം തവ രാജ്യം പ്രശാസത: । ഏതദാചക്ഷ്വ മേ സര്വം നഹി മേ ശുദ്ധ്യതേ മന: ।। ൨.൯൦.
നീ രാജ്യം ഭരിക്കുമ്പോള് ഇവിടെ വരാനുള്ള ഉദ്ദേശം എന്താണ്? എല്ലാം എന്നോട് തുറന്ന് പറയു, എന്റെ മനസ്സ് ശാന്തിയില്ല.
സുഷുവേ യമമിത്രഘ്നം കൌസല്യാ നന്ദവര്ദ്ധനമ് । ഭ്രാത്രാ സഹ സഭാര്യോ യശ്ചിരം പ്രവ്രാജിതോ വനമ് ।। ൨.൯൦.
കൗസല്യാ ശത്രുനാശകനായ, സന്തോഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവനായ, സഹോദരനെയും ഭാര്യയെയും കൂട്ടി ദീർഘകാലം വനത്തിൽ താമസിക്കുന്നവനായി ഒരു പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു.
നിയുക്ത: സ്ത്രീനിയുക്തേന പിത്രാ യോ ഽസൌ മഹായശാ: । വനവാസീ ഭവേതീഹ സമാ: കില ചതുര്ദശ ।। ൨.൯൦.
സ്ത്രീയുടെ പ്രേരണയാൽ പ്രഭാവിച്ച പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ പ്രകാരം, മഹാശ്രേഷ്ഠനായ ആ രാമന് ഇവിടെ പതിനാലു വർഷം വനവാസം ചെയ്യണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടു.
കച്ചിന്ന തസ്യാപാപസ്യ പാപം കര്തുമിഹേച്ഛസി । അകണ്ടകം ഭോക്തുമനാ രാജ്യം തസ്യാനുജസ്യ ച ।। ൨.൯൦.
അവനു കുറ്റമൊന്നുമില്ലാത്തവനാണ്, നീ അവനോടും അവന്റെ സഹോദരനോടും അന്യായം ചെയ്യാൻ, തടസ്സമില്ലാതെ രാജ്യം ഭോഗിക്കാനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നതോ?
ഏവമുക്തോ ഭരദ്വാജം ഭരത: പ്രത്യുവാച ഹ । പര്യ്യശ്രുനയനോ ദു:ഖാദ്വാചാ സംസജ്ജമാനയാ ।। ൨.൯൦.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഭരതൻ ഭരദ്വാജനെ മറുപടി പറഞ്ഞു. ദു:ഖത്തിൽ കണ്ണുനിറഞ്ഞ്, വാക്ക് തടഞ്ഞ്, അവൻ അങ്ങിനെ പറഞ്ഞു.
ഹതോ ഽസ്മി യദി മാമേവം ഭഗവാനപി മന്യതേ । മത്തോ ന ദോഷമാശങ്കേ നൈവം മാമനുശാധി ഹി ।। ൨.൯൦.
ഭഗവാൻ പോലും എന്നെ ഇങ്ങനെ വിചാരിച്ചാൽ ഞാൻ നശിച്ചുപോയതാണല്ലോ. എന്നിൽ തെറ്റ് സംശയിക്കരുത്, എന്നെ ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കേണ്ടതില്ല.
ന ചൈതദിഷ്ടം മാതാ മേ യദവോചന്മദന്തരേ । നാഹമേതേന തുഷ്ടശ്ച ന തദ്വചനമാദദേ ।। ൨.൯൦.
എന്റെ അമ്മ എന്റെ അഭാവത്തിൽ പറഞ്ഞത് അവൾക്ക് ഇഷ്ടമായിരുന്നില്ല. അതിൽ എനിക്ക് സന്തോഷമില്ല, ആ വാക്കുകൾ ഞാൻ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല.
അഹം തു തം നരവ്യാഘ്രമുപയാത: പ്രസാദക: । പ്രതിനേതുമയോധ്യാം ച പാദൌ തസ്യാഭിവന്ദിതുമ് ।। ൨.൯൦.
ആ മനുഷ്യസിംഹനോടു കൃപയോടെ സമീപിച്ച് അയോധ്യയിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുപോകാനും അവന്റെ കാലിൽ വീണു നമസ്കരിക്കാനുമാണ് ഞാൻ വന്നത്.
ത്വം മാമേവങ്ഗതം മത്വാ പ്രസാദം കര്തുമര്ഹസി । ശംസ മേ ഭഗവന് രാമ: ക്വ സമ്പ്രതി മഹീപതി: ।। ൨.൯൦.
ഞാൻ ഇങ്ങനെ വന്നിരിക്കുന്നതിൽ ദയചെയ്യണം. ഭഗവൻ, രാമൻ എവിടെയാണ് ഇപ്പോൾ, ദയവായി എന്നോട് പറയൂ.
വസിഷ്ഠാദിഭിര്ഋത്വിഗ്ഭിര്യാചിതോ ഭഗവാംസ്തത: । ഉവാച തം ഭരദ്വാജ: പ്രസാദാദ്ഭരതം വച: ।। ൨.൯൦.
വസിഷ്ഠനും മറ്റു യജ്ഞികരും അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ഭരദ്വാജമുനി ഭരതനോട് സ്നേഹപൂർവ്വം പറഞ്ഞു.
ത്വയ്യേതത്പുരുഷവ്യാഘ്ര യുക്തം രാഘവവംശജേ । ഗുരുവൃത്തിര്ദമശ്ചൈവ സാധൂനാം ചാനുയായിതാ ।। ൨.൯൦.
രഘുവംശത്തിൽ ജനിച്ച മനുഷ്യസിംഹനേ, മുതിർന്നവരെ ആദരിക്കാനും, ആത്മസംയമനം പാലിക്കാനും, സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ നടക്കാനും നിനക്കു യോജിച്ചതാണ് ഈ പെരുമാറ്റം.
ജാനേ ചൈതന്മന:സ്ഥം തേ ദൃഢീകരണമസ്ത്വിതി । അപൃച്ഛം ത്വാം തഥാത്യര്ഥം കീര്ത്തിം സമഭിവര്ദ്ധയന് ।। ൨.൯൦.
ഇത് നിന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പായിട്ടുണ്ട് എന്ന് എനിക്ക് അറിയാം. നിന്റെ കീർത്തി കൂടുതൽ വളരാൻ വേണ്ടിയാണ് ഞാൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചത്.