ഉത്തരീയമ് ഇഹ ആസക്തമ് സുവ്യക്തമ് സീതയാ തദാ । തഥാ ഹ്യ് ഏതേ പ്രകാശന്തേ സക്താഃ കൌശേയ തന്തവഃ ॥൨-൮൮-
ഇവിടെ സീതയുടെ മേൽവസ്ത്രം കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, അതിവ്യക്തമായി കാണാം; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ പാടുകളിൽ പാറ്റിയിരിക്കുന്ന പാറ്റിത്തരങ്ങൾ കാണുന്നത്.
മന്യേ ഭര്തുഃ സുഖാ ശയ്യാ യേന ബാലാ തപസ്വിനീ । സുകുമാരീ സതീ ദുഹ്ഖമ് ന വിജാനാതി മൈഥിലീ ॥൨-൮൮-
എന്റെ സഹോദരനു ഈ കിടക്ക സുഖകരമായിരിക്കും എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; അതിനാൽ തന്നെ, ബാല്യവും വ്രതശീലവും ഉള്ള സീത, അത്യന്തം നാളികേരമായിട്ടും, യാതൊരു കഷ്ടവും അനുഭവിച്ചില്ല.
ഹാ ഹന്താസ്മി നൃശമ്സോഽഹമ് യത്സഭാര്യഃ കൃതേമമ । ഈദൃശീം രാഘവഃ ശയ്യാമധിശേതേ ഹ്യാനാഥവത് ॥൨-൮൮-
അയ്യോ! ഞാൻ ക്രൂരനാണ്; എന്റെ കാരണമാണ് രാഘവൻ ഭാര്യയോടൊപ്പം ഇങ്ങനെ അനാഥനായി ഈ കിടക്കയിൽ കിടക്കേണ്ടിവന്നത്.
സാര്വഭൌമ കുലേ ജാതഃ സര്വ ലോക സുഖ ആവഹഃ । സര്വ ലോക പ്രിയഃ ത്യക്ത്വാ രാജ്യമ് പ്രിയമ് അനുത്തമമ് ॥൨-൮൮-
രാജകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും എല്ലാവർക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നവനും എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനുമായവനും ആയിട്ടാണ് അവൻ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചത്.
കഥമ് ഇന്ദീവര ശ്യാമോ രക്ത അക്ഷഃ പ്രിയ ദര്ശനഃ । സുഖ ഭാഗീ ച ദുഹ്ഖ അര്ഹഃ ശയിതോ ഭുവി രാഘവഃ ॥൨-൮൮-
നീലകുമുദപ്പൂവുപോലെ കറുത്തതും ചുവന്ന കണ്ണുകളും മനോഹരമായ രൂപവും ഉള്ള രാഘവൻ, സുഖം അനുഭവിക്കേണ്ടവനാണ്; എങ്കിലും എങ്ങനെ അവൻ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു?
ധന്യഃ ഖലു മഹാഭാഗോ ലക്ഷ്മണഃ ശുഭലക്ഷമണഃ । ഭ്രാതരമ് വിഷമേ കാലേ യോ രാമമനുവര്തതേ ॥൨-൮൮-
ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള ലക്ഷ്മണൻ, ഈ കഠിനസമയത്ത് സഹോദരനായ രാമനെ അനുഗമിക്കുന്നവൻ, തീർച്ചയായും ഭാഗ്യവാനാണ്.
സിദ്ധ അര്ഥാ ഖലു വൈദേഹീ പതിമ് യാ അനുഗതാ വനമ് । വയമ് സമ്ശയിതാഃ സര്വേ ഹീനാഃ തേന മഹാത്മനാ ॥൨-൮൮-
ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ച് വനത്തിലേക്കു പോയ വൈദേഹി തന്റെ ലക്ഷ്യം നേടിയിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ മഹാത്മാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട് ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും അനിശ്ചിതരായി കിടക്കുന്നു.
അകര്ണ ധാരാ പൃഥിവീ ശൂന്യാ ഇവ പ്രതിഭാതി മാ । ഗതേ ദശരഥേ സ്വര്ഗേ രാമേ ച അരണ്യമ് ആശ്രിതേ ॥൨-൮൮-
ദശരഥൻ സ്വർഗത്തിൽ പോയതും രാമൻ വനത്തിൽ താമസിക്കുന്നതും കൊണ്ട് ഭൂമി എന്നെ കാണുമ്പോൾ ഒഴുകുന്ന നദികളില്ലാത്ത ശൂന്യമായതുപോലെയാണ്.
ന ച പ്രാര്ഥയതേ കശ്ചിന് മനസാ അപി വസുമ്ധരാമ് । വനേ അപി വസതഃ തസ്യ ബാഹു വീര്യ അഭിരക്ഷിതാമ് ॥൨-൮൮-
വനത്തിൽ താമസിച്ചാലും അവന്റെ ഭുജബലത്തിൽ സംരക്ഷിതമായിരിക്കുന്ന ഈ ഭൂമിയെ ആരും മനസ്സിൽ പോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
ശൂന്യ സമ്വരണാ രക്ഷാമ് അയന്ത്രിത ഹയ ദ്വിപാമ് । അപാവൃത പുര ദ്വാരാമ് രാജ ധാനീമ് അരക്ഷിതാമ് ॥൨-൮൮-
സഭാമന്ദപങ്ങൾ ശൂന്യമായതും കുതിരകളും ആനകളും നിയന്ത്രണമില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നതും നഗരവാതിലുകൾ തുറന്നതും രാജധാനി സംരക്ഷണമില്ലാത്തതുമാണ്.
അപ്രഹൃഷ്ട ബലാമ് ന്യൂനാമ് വിഷമസ്ഥാമ് അനാവൃതാമ് । ശത്രവോ ന അഭിമന്യന്തേ ഭക്ഷ്യാന് വിഷ കൃതാന് ഇവ ॥൨-൮൮-
സൈന്യം ഉത്സാഹംകുറഞ്ഞതും കുറവായതും കഷ്ടതയിൽ ആയതും സംരക്ഷണമില്ലാത്തതുമാണ്; വിഷം കലർത്തിയ ഭക്ഷണത്തെപോലെ ശത്രുക്കൾക്കും അതിൽ ആഗ്രഹമില്ല.
അദ്യ പ്രഭൃതി ഭൂമൌ തു ശയിഷ്യേ അഹമ് തൃണേഷു വാ । ഫല മൂല അശനോ നിത്യമ് ജടാ ചീരാണി ധാരയന് ॥൨-൮൮-
ഇന്നുമുതൽ ഞാൻ ഭൂമിയിലോ പുല്ലിന്മേലോ കിടക്കും; എപ്പോഴും പഴവും കിഴങ്ങും കഴിച്ച്, ചുരുളിയ മുടിയും വസ്ത്രവും ധരിക്കും.
തസ്യ അര്ഥമ് ഉത്തരമ് കാലമ് നിവത്സ്യാമി സുഖമ് വനേ । തമ് പ്രതിശ്രവമ് ആമുച്യ ന അസ്യ മിഥ്യാ ഭവിഷ്യതി ॥൨-൮൮-
അവനുവേണ്ടി ശേഷിക്കുന്ന കാലം ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ വനത്തിൽ താമസിക്കും; ഈ വാഗ്ദാനം ഞാൻ ഏറ്റെടുത്തിരിക്കുന്നു, അതു കള്ളമാകില്ല.
വസന്തമ് ഭ്രാതുര് അര്ഥായ ശത്രുഘ്നോ മാ അനുവത്സ്യതി । ലക്ഷ്മണേന സഹ തു ആര്യോ അയോധ്യാമ് പാലയിഷ്യതി ॥൨-൮൮-
സഹോദരനുവേണ്ടി ശത്രുഘ്നൻ എനിക്ക് കൂടെ താമസിക്കില്ല; എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ആ മഹാനായവൻ അയോധ്യയെ സംരക്ഷിക്കും.
അഭിഷേക്ഷ്യന്തി കാകുത്സ്ഥമ് അയോധ്യായാമ് ദ്വിജാതയഃ । അപി മേ ദേവതാഃ കുര്യുര് ഇമമ് സത്യമ് മനോ രഥമ് । പ്രസാദ്യമാനഃ ശിരസാ മയാ സ്വയമ് । ബഹു പ്രകാരമ് യദി ന പ്രപത്സ്യതേ ॥൨-൮൮-
അയോധ്യയിൽ കാകുത്ഥ വംശജനെ ദ്വിജന്മാർ അഭിഷേകം ചെയ്യും; ദൈവങ്ങൾ ഈ സത്യമായ ആഗ്രഹം എനിക്ക് നല്കട്ടെ, ഞാൻ തലകുനിഞ്ഞ് പ്രാർത്ഥിച്ചാലും, അവൻ പലവിധം വരാതിരിക്കുമെങ്കിൽ.
തതോന്രുവത്സയാമി ചിരായ രാഘവമ് । വനേചരമ് നഹ്രുതി മാമ്രുപേക്ഷിത്രുമ് ॥൨-൮൮-
അപ്പോൾ ഞാൻ ദീർഘകാലം ഇവിടെ തന്നെ താമസിക്കും; വനത്തിൽ വസിക്കുന്ന രാഘവനെ ആഗ്രഹിച്ച്, അവനെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല.
thumb|ഏകോനനവതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center വ്യുഷ്യ രാത്രിം തു തത്രൈവ ഗങ്ഗാകൂലേ സ രാഘവ: । ഭരത: കാല്യമുത്ഥായ ശത്രുഘ്നമിദമബ്രവീത് ।। ൨.൮൯.
അവിടെ തന്നെയായിരുന്നു രാഘവൻ ആ രാത്രി ഗംഗയുടെ തീരത്ത് കഴിച്ചത്. പുലർച്ചെ എഴുന്നേറ്റ് രാഘവൻ ശത്രുഘ്നനോട് പറഞ്ഞു.
ശത്രുഘ്നോത്തിഷ്ഠ കിം ശേഷേ നിഷാദാധിപതിം ഗുഹമ് । ശീഘ്രമാനയ ഭദ്രം തേ താരയിഷ്യതി വാഹിനീമ് ।। ൨.൮൯.
ശത്രുഘ്നാ, എഴുന്നേൽക്കു! നീ ഇനിയും കിടക്കുന്നതെന്തിന്? നിഷാദരാജാവായ ഗുഹയെ വേഗം കൊണ്ടുവരിക. അവൻ നമ്മുടെ സൈന്യത്തെ നദി കടത്താൻ സഹായിക്കും.
ജാഗര്മി നാഹം സ്വപിമി തമേവാര്യ്യം വിചിന്തയന് । ഇത്യേവമബ്രവീദ്ഭ്രാത്രാ ശത്രുഘ്നോപി പ്രചോദിത: ।। ൨.൮൯.
ഞാൻ ഉറങ്ങുന്നില്ല; ആ മഹാനായവനെ മാത്രം ഞാൻ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അങ്ങനെ സഹോദരന്റെ പ്രേരണയിൽ ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു.
ഇതി സംവദതോരേവമന്യോന്യം നരസിംഹയോ: । ആഗമ്യ പ്രാഞ്ജലി: കാലേ ഗുഹോ ഭരതമബ്രവീത് ।। ൨.൮൯.
അങ്ങനെ ആ രണ്ടു സിംഹസദൃശരായ പുരുഷന്മാർ തമ്മിൽ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ഗുഹ കൃത്യസമയത്ത് കൈകൂപ്പി ഭരതന്റെ അടുത്തെത്തി.
കച്ചിത്സുഖം നദീതീരേ ഽവാത്സീ: കാകുത്സ്ഥ ശര്വരീമ് । കച്ചിത്തേ സഹസൈന്യസ്യ താവത്സര്വമനാമയമ് ।। ൨.൮൯.
കാകുത്സ്ഥാ, നദീതീരത്ത് നിങ്ങൾക്ക് രാത്രി സുഖമായിരുന്നോ? നിന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം എല്ലാവർക്കും സുഖമാണോ?
ഗുഹസ്യ തത്തു വചനം ശ്രുത്വാ സ്നേഹാദുദീരിതമ് । രാമസ്യാനുവശോ വാക്യം ഭരതോ ഽപീദമബ്രവീത് ।। ൨.൮൯.
ഗുഹയുടെ സ്നേഹപൂർവ്വം പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രാമന്റെ ഇഷ്ടത്തിന് അനുസരിച്ച് ഭരതൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
സുഖാ ന: ശര്വരീ രാജന് പൂജിതാശ്ചാപി തേ വയമ് । ഗങ്ഗാം തു നൌഭിര്ബഹ്വീഭിര്ദാശാ: സന്താരയന്തു ന: ।। ൨.൮൯.
രാജാവേ, ഞങ്ങൾക്ക് രാത്രി സുഖമായിരുന്നു, നിനക്ക് ഞങ്ങൾ ആദരവും ലഭിച്ചു. ഇപ്പോൾ നിന്റെ नौകക്കാർ പല नौകകളും കൊണ്ടുവന്ന് ഞങ്ങളെ ഗംഗ കടത്തിക്കൊടുക്കട്ടെ.
തതോ ഗുഹ: സംത്വരിതം ശ്രുത്വാ ഭരതശാസനമ് । പ്രതിപ്രവിശ്യ നഗരം തം ജ്ഞാതിജനമബ്രവീത് ।। ൨.൮൯.
ഭരതന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട് ഗുഹ വേഗത്തിൽ നഗരത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു പോയി, അവന്റെ ബന്ധുക്കളോട് പറഞ്ഞു.
ഉത്തിഷ്ഠത പ്രബുധ്യധ്വം ഭദ്രമസ്തു ച വ: സദാ । നാവ: സമനുകര്ഷധ്വം താരയിഷ്യാമ വാഹിനീമ് ।। ൨.൮൯.
എല്ലാവരും എഴുന്നേൽക്കൂ, ഉണരൂ, നിങ്ങൾക്ക് എപ്പോഴും ക്ഷേമം ഉണ്ടാകട്ടെ! नौകകൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കൂ; നാം സൈന്യത്തെ കടത്തിക്കൊടുക്കാം.
തേ തഥോക്താ: സമുത്ഥായ ത്വരിതാ രാജശാസനാത് । പഞ്ച നാവാം ശതാന്യാശു സമാനിന്യു: സമന്തത: ।। ൨.൮൯.
അവരിങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം വേഗത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്, അഞ്ചു നൂറ് नौകകൾ എല്ലായിടത്തുനിന്നും കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
അന്യാ: സ്വസ്തികവിജ്ഞേയാ മഹാഘണ്ടാധരാ വരാ: । ശോഭമാനാ: പതാകാഭിര്യുക്തവാതാ: സുസംഹതാ: ।। ൨.൮൯.
ചില नौകകൾ സ്വസ്തിക ചിഹ്നം പതിപ്പിച്ചവയും, വലിയ മണികൾ കെട്ടിയവയും, പതാകകളും കാറ്റുപടവുകളും അണിഞ്ഞവയും, ഭംഗിയായി നിർമ്മിച്ചവയുമായിരുന്നു.
തത: സ്വസ്തികവിജ്ഞേയാം പാണ്ഡുകമ്ബലസംവൃതാമ് । സനന്ദിഘോഷാം കല്യാണീം ഗുഹോ നാവമുപാഹരത് । താമാരുരോഹ ഭരത: ശത്രുഘ്നശ്ച മഹാബല: ।। ൨.൮൯.
ശേഷം ഗുഹ സ്വസ്തിക ചിഹ്നമുള്ള, വെള്ളപടർ കംബളങ്ങൾ വിരിച്ച, മംഗളമണികൾ മുഴങ്ങുന്ന, മനോഹരമായ नौക കൊണ്ടുവന്നു. ഭരതനും മഹാബലശാലിയായ ശത്രുഘ്നനും അതിൽ കയറി.
കൌസല്യാ ച സുമിത്രാ ച യാശ്ചാന്യാ രാജയോഷിത: । പുരോഹിതശ്ച തത്പൂര്വം ഗുരവോ ബ്രാഹ്മണാശ്ച യേ । അനന്തരം രാജദാരാസ്തഥൈവ ശകടാപണാ: ।। ൨.൮൯.
കൗസല്യയും സുമിത്രയും മറ്റു രാജകുലസ്ത്രീകളും, പുരോഹിതൻ മുമ്പിൽ, ഗുരുക്കന്മാരും ബ്രാഹ്മണന്മാരും, പിന്നെ രാജകുലസ്ത്രീകളും കാറുകളും വ്യാപാരക്കടകളും പിന്നേറി.
ആവാസമാദീപയതാം തീര്ഥം ചാപ്യവഗാഹതാമ് । ഭാണ്ഡാനി ചാദദാനാനാം ഘോഷസ്ത്രിദിവമസ്പൃശത് ।। ൨.൮൯.
ക്യാമ്പ് തീക്കൊളുത്താനും കടവിൽ ഇറങ്ങാനും അവർ തയ്യാറാകുമ്പോൾ, സാധനങ്ങൾ ചുമന്നവരുടെ ശബ്ദം ആകാശത്തേക്കു പടർന്നു.