സൌമിത്രിഃ തു തതഃ പശ്ചാദ് അകരോത് സ്വാസ്തരമ് ശുഭമ് । സ്വയമ് ആനീയ ബര്ഹീമ്ഷി ക്ഷിപ്രമ് രാഘവ കാരണാത് ॥൨-൮൭-
അപ്പോൾ സൗമിത്രി തൻറെ കൈകൊണ്ട് വേഗത്തിൽ പുല്ല് കൊണ്ടുവന്ന് രാഘവനു വേണ്ടി ശുദ്ധമായ ഒരു കിടക്ക ഒരുക്കി.
തസ്മിന് സമാവിശദ് രാമഃ സ്വാസ്തരേ സഹ സീതയാ । പ്രക്ഷാല്യ ച തയോഃ പാദാഉ അപചക്രാമ ലക്ഷ്മണഃ ॥൨-൮൭-
ആ കിടക്കയിൽ രാമനും സീതയും ചേർന്ന് കയറി. അവരുടേത് കാലുകൾ കഴുകിയ ശേഷം ലക്ഷ്മണൻ അകന്നു നിന്നു.
ഏതത് തദ് ഇന്ഗുദീ മൂലമ് ഇദമ് ഏവ ച തത് തൃണമ് । യസ്മിന് രാമഃ ച സീതാ ച രാത്രിമ് താമ് ശയിതാഉ ഉഭൌ ॥൨-൮൭-
ഇതാ ഈ ഇൻഗുദി മരത്തിന്റെ വേരും, ഇതാ ഈ പുല്ലും—ഇവയിലായിരുന്നു രാമനും സീതയും ആ രാത്രി ഇരുവരും കിടന്നത്.
നിയമ്യ പൃഷ്ഠേ തു തല അന്ഗുലിത്രവാന് । ശരൈഃ സുപൂര്ണാഉ ഇഷുധീ പരമ് തപഃ । മഹദ് ധനുഃ സജ്യമ് ഉപോഹ്യ ലക്ഷ്മണോ । നിശാമ് അതിഷ്ഠത് പരിതോ അസ്യ കേവലമ് ॥൨-൮൭-
തൻറെ പുറം നേരെ പിടിച്ച്, വിരലുകൾ വില്ലിന്റെ നൂലിൽ വച്ചു, അമ്പുകൾ നിറഞ്ഞ ക്വിവർ ചുമന്ന്, വലിയ വിൽ തയ്യാറാക്കി ലക്ഷ്മണൻ മുഴുവൻ രാത്രി ജാഗ്രതയോടെ ചുറ്റും കാവൽ നിന്നു.
തതഃ തു അഹമ് ച ഉത്തമ ബാണ ചാപധൃക് । സ്ഥിതോ അഭവമ് തത്ര സ യത്ര ലക്ഷ്മണഃ । അതന്ദ്രിഭിര് ജ്നാതിഭിര് ആത്ത കാര്മുകൈര് । മഹാ ഇന്ദ്ര കല്പമ് പരിപാലയമഃ തദാ ॥൨-൮൭-
അതിനുശേഷം ഞാൻയും ഉത്തമമായ വില്ലും അമ്പുകളും എടുത്ത് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അവിടെ നിന്നു. ജാഗ്രതയോടെ ആയുധധാരികളായ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം, മഹേന്ദ്രനുപോലെ ഞങ്ങൾ അവരെ കാത്തു നിന്നു.
thumb|അഷ്ടാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ അഷ്ടാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോദ്ധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തിയെട്ടാം സർഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു.
തത് ശ്രുത്വാ നിപുണമ് സര്വമ് ഭരതഃ സഹ മന്ത്രിഭിഃ । ഇന്ഗുദീ മൂലമ് ആഗമ്യ രാമ ശയ്യാമ് അവേക്ഷ്യ താമ് ॥൨-൮൮-
അങ്ങനെ എല്ലാം വിശദമായി കേട്ട ശേഷം, ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഇൻഗുദി മരത്തിന്റെ വേരിലേക്കെത്തി രാമന്റെ കിടക്ക നോക്കി.
അബ്രവീദ് ജനനീഃ സര്വാ ഇഹ തേന മഹാത്മനാ । ശര്വരീ ശയിതാ ഭൂമാഉ ഇദമ് അസ്യ വിമര്ദിതമ് ॥൨-൮൮-
അവൻ എല്ലാ അമ്മമാരോടും പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെയാണ് ആ മഹാത്മാവ് ഭൂമിയിൽ രാത്രി കിടന്നത്; ഇതാണ് അവൻ കിടന്നതിന്റെ അടയാളം.'
മഹാ ഭാഗ കുലീനേന മഹാ ഭാഗേന ധീമതാ । ജാതോ ദശരഥേന ഊര്വ്യാമ് ന രാമഃ സ്വപ്തുമ് അര്ഹതി ॥൨-൮൮-
മഹാഭാഗ്യവും ഉന്നത വംശവും ഉള്ള ദശരഥനിൽ ജനിച്ച രാമൻ ഭൂമിയിൽ കിടക്കാൻ അർഹനല്ല.
അജിന ഉത്തര സമ്സ്തീര്ണേ വര ആസ്തരണ സമ്ചയേ । ശയിത്വാ പുരുഷ വ്യാഘ്രഃ കഥമ് ശേതേ മഹീ തലേ ॥൨-൮൮-
മികച്ച മൃഗത്വക്ക് മീതെയും ഉത്തമമായ കിടക്കകളിലും കിടന്നിരുന്ന പുരുഷസിംഹൻ എങ്ങനെ ഇങ്ങനെ നിലത്താണ് കിടക്കുന്നത്?
പ്രാസാദ അഗ്ര വിമാനേഷു വലഭീഷു ച സര്വദാ । ഹൈമ രാജത ഭൌമേഷു വര ആസ്ത്രരണ ശാലിഷു ॥൨-൮൮-
സദാ ഉന്നതമായ കൊട്ടാരങ്ങളിലും പൊന്നും വെള്ളിയും രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ നിലങ്ങളിലും ഉത്തമമായ കിടക്കകളിലുമായിരുന്നു അവൻ താമസിച്ചിരുന്നത്.
പുഷ്പ സമ്ചയ ചിത്രേഷു ചന്ദന അഗരു ഗന്ധിഷു । പാണ്ഡുര അഭ്ര പ്രകാശേഷു ശുക സമ്ഘ രുതേഷു ച ॥൨-൮൮-
പൂക്കളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾക്കിടയിലും ചന്ദനവും അഗരുവും മണക്കുന്ന മുറികളിലും, വെളുത്ത മേഘംപോലുള്ള പ്രകാശമുള്ള ഇടങ്ങളിലും, തത്തകളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന സ്ഥലങ്ങളിലും.
പ്രാസാദവരവര്യേഷു ശീതവത്സു സുഗന്ധിഷു । ഉഷിത്വാ മേരുകല്പേഷു കൃതകാമ്ചനഭിത്തിഷു ॥൨-൮൮-
ശീതളവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ ഉത്തമ കൊട്ടാരങ്ങളിൽ, മേരു പർവ്വതംപോലെയുള്ളവയിൽ, പൊന്നുകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച മതിലുകളോടുകൂടിയവയിൽ അവൻ താമസിച്ചിരുന്നു.
ഗീത വാദിത്ര നിര്ഘോഷൈര് വര ആഭരണ നിഹ്സ്വനൈഃ । മൃദന്ഗ വര ശബ്ദൈഃ ച സതതമ് പ്രതിബോധിതഃ ॥൨-൮൮-
ഗാനവും വാദ്യങ്ങൾക്കും ഉത്തമാഭരണങ്ങളുടെ ശബ്ദത്തിനും മൃദംഗത്തിന്റെ ഗംഭീരനാദത്തിനും ഇടയിൽ അവൻ എപ്പോഴും ഉണർത്തപ്പെട്ടിരുന്നു.
ബന്ദിഭിര് വന്ദിതഃ കാലേ ബഹുഭിഃ സൂത മാഗധൈഃ । ഗാഥാഭിര് അനുരൂപാഭിഃ സ്തുതിഭിഃ ച പരമ്തപഃ ॥൨-൮൮-
ബാർദന്മാരും അനേകം സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും അനുയോജ്യമായ ഗാഥകളും സ്തുതികളും പാടി ആ പരാക്രമശാലിയെ സമയത്ത് പ്രശംസിച്ചിരുന്നു.
അശ്രദ്ധേയമ് ഇദമ് ലോകേ ന സത്യമ് പ്രതിഭാതി മാ । മുഹ്യതേ ഖലു മേ ഭാവഃ സ്വപ്നോ അയമ് ഇതി മേ മതിഃ ॥൨-൮൮-
ഇത് ലോകത്തിൽ വിശ്വസിക്കാൻ കഴിയാത്തതാണ്; എനിക്ക് സത്യമായിപ്പോലുമില്ല. എന്റെ മനസ്സ് അമ്പരന്നു; ഇതെല്ലാം ഒരു സ്വപ്നമാണെന്ന് തോന്നുന്നു.
ന നൂനമ് ദൈവതമ് കിമ്ചിത് കാലേന ബലവത്തരമ് । യത്ര ദാശരഥീ രാമോ ഭൂമാഉ ഏവമ് ശയീത സഃ ॥൨-൮൮-
സത്യത്തിൽ, വിധിയെക്കാൾ ശക്തമായ ദൈവം ഇല്ല. ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ഇങ്ങനെ നിലത്താണ് കിടക്കേണ്ടി വന്നത്.
വിദേഹ രാജസ്യ സുതാ സീതാ ച പ്രിയ ദര്ശനാ । ദയിതാ ശയിതാ ഭൂമൌ സ്നുഷാ ദശരഥസ്യ ച ॥൨-൮൮-
വിദേഹരാജാവിന്റെ മകളായ സീതയും, കാഴ്ചയ്ക്ക് പ്രിയങ്കരിയും ദശരഥന്റെ മരുമകളും, ഭൂമിയിൽ കിടക്കുകയാണ്.
ഇയമ് ശയ്യാ മമ ഭ്രാതുര് ഇദമ് ഹി പരിവര്തിതമ് । സ്ഥണ്ഡിലേ കഠിനേ സര്വമ് ഗാത്രൈര് വിമൃദിതമ് തൃണമ് ॥൨-൮൮-
ഇത് എന്റെ സഹോദരന്റെ കിടക്കയാണ്; അവൻ തന്നെ ഇത് മറിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ കഠിനമായ നിലത്തുള്ള പുല്ല് മുഴുവൻ അവന്റെ ശരീരം അമർത്തിയതുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ ചിതറിയത്.
മന്യേ സാഭരണാ സുപ്താ സീതാ അസ്മിന് ശയനേ തദാ । തത്ര തത്ര ഹി ദൃശ്യന്തേ സക്താഃ കനക ബിന്ദവഃ ॥൨-൮൮-
സീത, ആഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ്, ഈ കിടക്കയിൽ അന്നേ ഉറങ്ങിയിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം ഇവിടെ അവിടെ പൊൻതുള്ളികൾ ഒട്ടിയിരിക്കുന്നതിനെ കാണാം.
ഉത്തരീയമ് ഇഹ ആസക്തമ് സുവ്യക്തമ് സീതയാ തദാ । തഥാ ഹ്യ് ഏതേ പ്രകാശന്തേ സക്താഃ കൌശേയ തന്തവഃ ॥൨-൮൮-
ഇവിടെ സീതയുടെ മേൽവസ്ത്രം കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, അതിവ്യക്തമായി കാണാം; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ പാടുകളിൽ പാറ്റിയിരിക്കുന്ന പാറ്റിത്തരങ്ങൾ കാണുന്നത്.
മന്യേ ഭര്തുഃ സുഖാ ശയ്യാ യേന ബാലാ തപസ്വിനീ । സുകുമാരീ സതീ ദുഹ്ഖമ് ന വിജാനാതി മൈഥിലീ ॥൨-൮൮-
എന്റെ സഹോദരനു ഈ കിടക്ക സുഖകരമായിരിക്കും എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; അതിനാൽ തന്നെ, ബാല്യവും വ്രതശീലവും ഉള്ള സീത, അത്യന്തം നാളികേരമായിട്ടും, യാതൊരു കഷ്ടവും അനുഭവിച്ചില്ല.
ഹാ ഹന്താസ്മി നൃശമ്സോഽഹമ് യത്സഭാര്യഃ കൃതേമമ । ഈദൃശീം രാഘവഃ ശയ്യാമധിശേതേ ഹ്യാനാഥവത് ॥൨-൮൮-
അയ്യോ! ഞാൻ ക്രൂരനാണ്; എന്റെ കാരണമാണ് രാഘവൻ ഭാര്യയോടൊപ്പം ഇങ്ങനെ അനാഥനായി ഈ കിടക്കയിൽ കിടക്കേണ്ടിവന്നത്.
സാര്വഭൌമ കുലേ ജാതഃ സര്വ ലോക സുഖ ആവഹഃ । സര്വ ലോക പ്രിയഃ ത്യക്ത്വാ രാജ്യമ് പ്രിയമ് അനുത്തമമ് ॥൨-൮൮-
രാജകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും എല്ലാവർക്കും സന്തോഷം നൽകുന്നവനും എല്ലാവർക്കും പ്രിയങ്കരനുമായവനും ആയിട്ടാണ് അവൻ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചത്.
കഥമ് ഇന്ദീവര ശ്യാമോ രക്ത അക്ഷഃ പ്രിയ ദര്ശനഃ । സുഖ ഭാഗീ ച ദുഹ്ഖ അര്ഹഃ ശയിതോ ഭുവി രാഘവഃ ॥൨-൮൮-
നീലകുമുദപ്പൂവുപോലെ കറുത്തതും ചുവന്ന കണ്ണുകളും മനോഹരമായ രൂപവും ഉള്ള രാഘവൻ, സുഖം അനുഭവിക്കേണ്ടവനാണ്; എങ്കിലും എങ്ങനെ അവൻ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു?
ധന്യഃ ഖലു മഹാഭാഗോ ലക്ഷ്മണഃ ശുഭലക്ഷമണഃ । ഭ്രാതരമ് വിഷമേ കാലേ യോ രാമമനുവര്തതേ ॥൨-൮൮-
ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള ലക്ഷ്മണൻ, ഈ കഠിനസമയത്ത് സഹോദരനായ രാമനെ അനുഗമിക്കുന്നവൻ, തീർച്ചയായും ഭാഗ്യവാനാണ്.
സിദ്ധ അര്ഥാ ഖലു വൈദേഹീ പതിമ് യാ അനുഗതാ വനമ് । വയമ് സമ്ശയിതാഃ സര്വേ ഹീനാഃ തേന മഹാത്മനാ ॥൨-൮൮-
ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ച് വനത്തിലേക്കു പോയ വൈദേഹി തന്റെ ലക്ഷ്യം നേടിയിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ മഹാത്മാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട് ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും അനിശ്ചിതരായി കിടക്കുന്നു.
അകര്ണ ധാരാ പൃഥിവീ ശൂന്യാ ഇവ പ്രതിഭാതി മാ । ഗതേ ദശരഥേ സ്വര്ഗേ രാമേ ച അരണ്യമ് ആശ്രിതേ ॥൨-൮൮-
ദശരഥൻ സ്വർഗത്തിൽ പോയതും രാമൻ വനത്തിൽ താമസിക്കുന്നതും കൊണ്ട് ഭൂമി എന്നെ കാണുമ്പോൾ ഒഴുകുന്ന നദികളില്ലാത്ത ശൂന്യമായതുപോലെയാണ്.
ന ച പ്രാര്ഥയതേ കശ്ചിന് മനസാ അപി വസുമ്ധരാമ് । വനേ അപി വസതഃ തസ്യ ബാഹു വീര്യ അഭിരക്ഷിതാമ് ॥൨-൮൮-
വനത്തിൽ താമസിച്ചാലും അവന്റെ ഭുജബലത്തിൽ സംരക്ഷിതമായിരിക്കുന്ന ഈ ഭൂമിയെ ആരും മനസ്സിൽ പോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
ശൂന്യ സമ്വരണാ രക്ഷാമ് അയന്ത്രിത ഹയ ദ്വിപാമ് । അപാവൃത പുര ദ്വാരാമ് രാജ ധാനീമ് അരക്ഷിതാമ് ॥൨-൮൮-
സഭാമന്ദപങ്ങൾ ശൂന്യമായതും കുതിരകളും ആനകളും നിയന്ത്രണമില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നതും നഗരവാതിലുകൾ തുറന്നതും രാജധാനി സംരക്ഷണമില്ലാത്തതുമാണ്.