ത്വാമ് ദൃഷ്ട്വാ പുത്ര ജീവാമി രാമേ സഭ്രാതൃകേ ഗതേ । വൃത്തേ ദശരഥേ രാജ്നി നാഥ ഏകഃ ത്വമ് അദ്യ നഃ ॥൨-൮൭-
മകനേ, രാമനും സഹോദരന്മാരും പോയെങ്കിലും നിന്നെ കണ്ടു ഞാൻ ജീവിക്കുന്നു; ദശരഥൻ രാജാവിന്റെ മരണത്തോടെ, ഇന്ന് നീ മാത്രമാണ് ഞങ്ങളുടെ ആശ്രയം.
കച്ചിന് ന ലക്ഷ്മണേ പുത്ര ശ്രുതമ് തേ കിമ്ചിദ് അപ്രിയമ് । പുത്ര വാ ഹ്യ് ഏകപുത്രായാഃ സഹ ഭാര്യേ വനമ് ഗതേ ॥൨-൮൭-
മകനേ, ലക്ഷ്മണനെക്കുറിച്ച് നീ എന്തെങ്കിലും ദുഃഖകരമായ കാര്യം കേട്ടിട്ടുണ്ടോ എന്ന് ഞാൻ ആശങ്കപ്പെടുന്നു; അവനും ഭാര്യയോടൊപ്പം കാടിലേക്ക് പോയതുകൊണ്ട്, ഏകപുത്രിയായ അമ്മയ്ക്ക് അവനും മകനാണ്.
സ മുഹൂര്തമ് സമാശ്വസ്യ രുദന്ന് ഏവ മഹാ യശാഃ । കൌസല്യാമ് പരിസാന്ത്വ്യ ഇദമ് ഗുഹമ് വചനമ് അബ്രവീത് ॥൨-൮൭-
ഒരു നിമിഷം ആത്മസംയമനം പിടിച്ചെങ്കിലും കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന മഹാശ്രീയുള്ള ഭരതൻ, കൗസല്യയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഗുഹയോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ഭ്രാതാ മേ ക്വ അവസദ് രാത്രിമ് ക്വ സീതാ ക്വ ച ലക്ഷ്മണഃ । അസ്വപത് ശയനേ കസ്മിന് കിമ് ഭുക്ത്വാ ഗുഹ ശമ്സ മേ ॥൨-൮൭-
എന്റെ സഹോദരൻ രാത്രിയിൽ എവിടെയാണ് താമസിച്ചത്? സീതയും ലക്ഷ്മണനും എവിടെയായിരുന്നു? അവർ എവിടെ കിടന്നിരുന്നു, എന്താണ് അവർ ഭക്ഷിച്ചത്? ഗുഹ, ദയവായി എനിക്ക് പറയൂ.
സോ അബ്രവീദ് ഭരതമ് പൃഷ്ടോ നിഷാദ അധിപതിര് ഗുഹഃ । യദ് വിധമ് പ്രതിപേദേ ച രാമേ പ്രിയ ഹിതേ അതിഥൌ ॥൨-൮൭-
അങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, നിഷാദരാജാവായ ഗുഹ, രാമനെ എങ്ങനെ സ്വീകരിച്ചു, പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയായി എങ്ങനെ ആദരിച്ചു എന്നതൊക്കെയും ഭരതനോട് പറഞ്ഞു.
അന്നമ് ഉച്ച അവചമ് ഭക്ഷ്യാഃ ഫലാനി വിവിധാനി ച । രാമായ അഭ്യവഹാര അര്ഥമ് ബഹു ച ഉപഹൃതമ് മയാ ॥൨-൮൭-
നല്ലതും സാധാരണയുമായ പലവിധ ഭക്ഷണങ്ങളും, പലതരം പഴങ്ങളും രാമൻ ഭക്ഷിക്കാനായി ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നു.
തത് സര്വമ് പ്രത്യനുജ്നാസീദ് രാമഃ സത്യ പരാക്രമഃ । ന ഹി തത് പ്രത്യഗൃഹ്ണാത് സ ക്ഷത്ര ധര്മമ് അനുസ്മരന് ॥൨-൮൭-
എന്നാൽ സത്യസന്ധനും ധൈര്യശാലിയുമായ രാമൻ അതെല്ലാം നിരസിച്ചു; ക്ഷത്രധർമ്മം ഓർത്ത് ഒന്നും സ്വീകരിച്ചില്ല.
ന ഹ്യ് അസ്മാഭിഃ പ്രതിഗ്രാഹ്യമ് സഖേ ദേയമ് തു സര്വദാ । ഇതി തേന വയമ് രാജന്ന് അനുനീതാ മഹാത്മനാ ॥൨-൮൭-
'നമുക്ക് മറ്റൊരാളിൽ നിന്ന് എന്തും സ്വീകരിക്കാൻ പാടില്ല, എന്നാൽ നാം എപ്പോഴും നൽകണം,' എന്നിങ്ങനെ മഹാത്മാവായ രാമൻ ഞങ്ങളെ സ്നേഹപൂർവ്വം മനസ്സിലാക്കി പറഞ്ഞു.
ലക്ഷ്മണേന സമാനീതമ് പീത്വാ വാരി മഹാ യശാഃ । ഔപവാസ്യമ് തദാ അകാര്ഷീദ് രാഘവഃ സഹ സീതയാ ॥൨-൮൭-
ലക്ഷ്മണൻ വെള്ളം കൊണ്ടുവന്നതിനു ശേഷം, മഹാശ്രീയുള്ള രാമൻ വെള്ളം കുടിച്ചു, പിന്നെ സീതയോടൊപ്പം ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചു.
തതഃ തു ജല ശേഷേണ ലക്ഷ്മണോ അപ്യ് അകരോത് തദാ । വാഗ് യതാഃ തേ ത്രയഃ സമ്ധ്യാമ് ഉപാസത സമാഹിതാഃ ॥൨-൮൭-
ശേഷിച്ച വെള്ളം ഉപയോഗിച്ച് ലക്ഷ്മണനും അന്നേ ദിവസം ആചാരങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു; മൂവരും വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സോടെ സന്ധ്യാവന്ദനം ചെയ്തു.
സൌമിത്രിഃ തു തതഃ പശ്ചാദ് അകരോത് സ്വാസ്തരമ് ശുഭമ് । സ്വയമ് ആനീയ ബര്ഹീമ്ഷി ക്ഷിപ്രമ് രാഘവ കാരണാത് ॥൨-൮൭-
അപ്പോൾ സൗമിത്രി തൻറെ കൈകൊണ്ട് വേഗത്തിൽ പുല്ല് കൊണ്ടുവന്ന് രാഘവനു വേണ്ടി ശുദ്ധമായ ഒരു കിടക്ക ഒരുക്കി.
തസ്മിന് സമാവിശദ് രാമഃ സ്വാസ്തരേ സഹ സീതയാ । പ്രക്ഷാല്യ ച തയോഃ പാദാഉ അപചക്രാമ ലക്ഷ്മണഃ ॥൨-൮൭-
ആ കിടക്കയിൽ രാമനും സീതയും ചേർന്ന് കയറി. അവരുടേത് കാലുകൾ കഴുകിയ ശേഷം ലക്ഷ്മണൻ അകന്നു നിന്നു.
ഏതത് തദ് ഇന്ഗുദീ മൂലമ് ഇദമ് ഏവ ച തത് തൃണമ് । യസ്മിന് രാമഃ ച സീതാ ച രാത്രിമ് താമ് ശയിതാഉ ഉഭൌ ॥൨-൮൭-
ഇതാ ഈ ഇൻഗുദി മരത്തിന്റെ വേരും, ഇതാ ഈ പുല്ലും—ഇവയിലായിരുന്നു രാമനും സീതയും ആ രാത്രി ഇരുവരും കിടന്നത്.
നിയമ്യ പൃഷ്ഠേ തു തല അന്ഗുലിത്രവാന് । ശരൈഃ സുപൂര്ണാഉ ഇഷുധീ പരമ് തപഃ । മഹദ് ധനുഃ സജ്യമ് ഉപോഹ്യ ലക്ഷ്മണോ । നിശാമ് അതിഷ്ഠത് പരിതോ അസ്യ കേവലമ് ॥൨-൮൭-
തൻറെ പുറം നേരെ പിടിച്ച്, വിരലുകൾ വില്ലിന്റെ നൂലിൽ വച്ചു, അമ്പുകൾ നിറഞ്ഞ ക്വിവർ ചുമന്ന്, വലിയ വിൽ തയ്യാറാക്കി ലക്ഷ്മണൻ മുഴുവൻ രാത്രി ജാഗ്രതയോടെ ചുറ്റും കാവൽ നിന്നു.
തതഃ തു അഹമ് ച ഉത്തമ ബാണ ചാപധൃക് । സ്ഥിതോ അഭവമ് തത്ര സ യത്ര ലക്ഷ്മണഃ । അതന്ദ്രിഭിര് ജ്നാതിഭിര് ആത്ത കാര്മുകൈര് । മഹാ ഇന്ദ്ര കല്പമ് പരിപാലയമഃ തദാ ॥൨-൮൭-
അതിനുശേഷം ഞാൻയും ഉത്തമമായ വില്ലും അമ്പുകളും എടുത്ത് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അവിടെ നിന്നു. ജാഗ്രതയോടെ ആയുധധാരികളായ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം, മഹേന്ദ്രനുപോലെ ഞങ്ങൾ അവരെ കാത്തു നിന്നു.
thumb|അഷ്ടാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ അഷ്ടാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോദ്ധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തിയെട്ടാം സർഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു.
തത് ശ്രുത്വാ നിപുണമ് സര്വമ് ഭരതഃ സഹ മന്ത്രിഭിഃ । ഇന്ഗുദീ മൂലമ് ആഗമ്യ രാമ ശയ്യാമ് അവേക്ഷ്യ താമ് ॥൨-൮൮-
അങ്ങനെ എല്ലാം വിശദമായി കേട്ട ശേഷം, ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഇൻഗുദി മരത്തിന്റെ വേരിലേക്കെത്തി രാമന്റെ കിടക്ക നോക്കി.
അബ്രവീദ് ജനനീഃ സര്വാ ഇഹ തേന മഹാത്മനാ । ശര്വരീ ശയിതാ ഭൂമാഉ ഇദമ് അസ്യ വിമര്ദിതമ് ॥൨-൮൮-
അവൻ എല്ലാ അമ്മമാരോടും പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെയാണ് ആ മഹാത്മാവ് ഭൂമിയിൽ രാത്രി കിടന്നത്; ഇതാണ് അവൻ കിടന്നതിന്റെ അടയാളം.'
മഹാ ഭാഗ കുലീനേന മഹാ ഭാഗേന ധീമതാ । ജാതോ ദശരഥേന ഊര്വ്യാമ് ന രാമഃ സ്വപ്തുമ് അര്ഹതി ॥൨-൮൮-
മഹാഭാഗ്യവും ഉന്നത വംശവും ഉള്ള ദശരഥനിൽ ജനിച്ച രാമൻ ഭൂമിയിൽ കിടക്കാൻ അർഹനല്ല.
അജിന ഉത്തര സമ്സ്തീര്ണേ വര ആസ്തരണ സമ്ചയേ । ശയിത്വാ പുരുഷ വ്യാഘ്രഃ കഥമ് ശേതേ മഹീ തലേ ॥൨-൮൮-
മികച്ച മൃഗത്വക്ക് മീതെയും ഉത്തമമായ കിടക്കകളിലും കിടന്നിരുന്ന പുരുഷസിംഹൻ എങ്ങനെ ഇങ്ങനെ നിലത്താണ് കിടക്കുന്നത്?
പ്രാസാദ അഗ്ര വിമാനേഷു വലഭീഷു ച സര്വദാ । ഹൈമ രാജത ഭൌമേഷു വര ആസ്ത്രരണ ശാലിഷു ॥൨-൮൮-
സദാ ഉന്നതമായ കൊട്ടാരങ്ങളിലും പൊന്നും വെള്ളിയും രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ നിലങ്ങളിലും ഉത്തമമായ കിടക്കകളിലുമായിരുന്നു അവൻ താമസിച്ചിരുന്നത്.
പുഷ്പ സമ്ചയ ചിത്രേഷു ചന്ദന അഗരു ഗന്ധിഷു । പാണ്ഡുര അഭ്ര പ്രകാശേഷു ശുക സമ്ഘ രുതേഷു ച ॥൨-൮൮-
പൂക്കളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾക്കിടയിലും ചന്ദനവും അഗരുവും മണക്കുന്ന മുറികളിലും, വെളുത്ത മേഘംപോലുള്ള പ്രകാശമുള്ള ഇടങ്ങളിലും, തത്തകളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന സ്ഥലങ്ങളിലും.
പ്രാസാദവരവര്യേഷു ശീതവത്സു സുഗന്ധിഷു । ഉഷിത്വാ മേരുകല്പേഷു കൃതകാമ്ചനഭിത്തിഷു ॥൨-൮൮-
ശീതളവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ ഉത്തമ കൊട്ടാരങ്ങളിൽ, മേരു പർവ്വതംപോലെയുള്ളവയിൽ, പൊന്നുകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച മതിലുകളോടുകൂടിയവയിൽ അവൻ താമസിച്ചിരുന്നു.
ഗീത വാദിത്ര നിര്ഘോഷൈര് വര ആഭരണ നിഹ്സ്വനൈഃ । മൃദന്ഗ വര ശബ്ദൈഃ ച സതതമ് പ്രതിബോധിതഃ ॥൨-൮൮-
ഗാനവും വാദ്യങ്ങൾക്കും ഉത്തമാഭരണങ്ങളുടെ ശബ്ദത്തിനും മൃദംഗത്തിന്റെ ഗംഭീരനാദത്തിനും ഇടയിൽ അവൻ എപ്പോഴും ഉണർത്തപ്പെട്ടിരുന്നു.
ബന്ദിഭിര് വന്ദിതഃ കാലേ ബഹുഭിഃ സൂത മാഗധൈഃ । ഗാഥാഭിര് അനുരൂപാഭിഃ സ്തുതിഭിഃ ച പരമ്തപഃ ॥൨-൮൮-
ബാർദന്മാരും അനേകം സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും അനുയോജ്യമായ ഗാഥകളും സ്തുതികളും പാടി ആ പരാക്രമശാലിയെ സമയത്ത് പ്രശംസിച്ചിരുന്നു.
അശ്രദ്ധേയമ് ഇദമ് ലോകേ ന സത്യമ് പ്രതിഭാതി മാ । മുഹ്യതേ ഖലു മേ ഭാവഃ സ്വപ്നോ അയമ് ഇതി മേ മതിഃ ॥൨-൮൮-
ഇത് ലോകത്തിൽ വിശ്വസിക്കാൻ കഴിയാത്തതാണ്; എനിക്ക് സത്യമായിപ്പോലുമില്ല. എന്റെ മനസ്സ് അമ്പരന്നു; ഇതെല്ലാം ഒരു സ്വപ്നമാണെന്ന് തോന്നുന്നു.
ന നൂനമ് ദൈവതമ് കിമ്ചിത് കാലേന ബലവത്തരമ് । യത്ര ദാശരഥീ രാമോ ഭൂമാഉ ഏവമ് ശയീത സഃ ॥൨-൮൮-
സത്യത്തിൽ, വിധിയെക്കാൾ ശക്തമായ ദൈവം ഇല്ല. ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ഇങ്ങനെ നിലത്താണ് കിടക്കേണ്ടി വന്നത്.
വിദേഹ രാജസ്യ സുതാ സീതാ ച പ്രിയ ദര്ശനാ । ദയിതാ ശയിതാ ഭൂമൌ സ്നുഷാ ദശരഥസ്യ ച ॥൨-൮൮-
വിദേഹരാജാവിന്റെ മകളായ സീതയും, കാഴ്ചയ്ക്ക് പ്രിയങ്കരിയും ദശരഥന്റെ മരുമകളും, ഭൂമിയിൽ കിടക്കുകയാണ്.
ഇയമ് ശയ്യാ മമ ഭ്രാതുര് ഇദമ് ഹി പരിവര്തിതമ് । സ്ഥണ്ഡിലേ കഠിനേ സര്വമ് ഗാത്രൈര് വിമൃദിതമ് തൃണമ് ॥൨-൮൮-
ഇത് എന്റെ സഹോദരന്റെ കിടക്കയാണ്; അവൻ തന്നെ ഇത് മറിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ കഠിനമായ നിലത്തുള്ള പുല്ല് മുഴുവൻ അവന്റെ ശരീരം അമർത്തിയതുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ ചിതറിയത്.
മന്യേ സാഭരണാ സുപ്താ സീതാ അസ്മിന് ശയനേ തദാ । തത്ര തത്ര ഹി ദൃശ്യന്തേ സക്താഃ കനക ബിന്ദവഃ ॥൨-൮൮-
സീത, ആഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞ്, ഈ കിടക്കയിൽ അന്നേ ഉറങ്ങിയിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; കാരണം ഇവിടെ അവിടെ പൊൻതുള്ളികൾ ഒട്ടിയിരിക്കുന്നതിനെ കാണാം.