അസ്യ പ്രസാദാദ് ആശമ്സേ ലോകേ അസ്മിന് സുമഹദ് യശഃ । ധര്മ അവാപ്തിമ് ച വിപുലാമ് അര്ഥ അവാപ്തിമ് ച കേവലാമ് ॥൨-൮൬-
അവന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് ഈ ലോകത്ത് വലിയ പ്രശസ്തിയും, ധര്മലാഭവും, സമ്പന്നതയും നേടാമെന്നു ഞാന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.
സോ അഹമ് പ്രിയ സഖമ് രാമമ് ശയാനമ് സഹ സീതയാ । രക്ഷിഷ്യാമി ധനുഷ് പാണിഃ സര്വൈഃ സ്വൈര് ജ്നാതിഭിഃ സഹ ॥൨-൮൬-
അങ്ങനെ, സീതയോടൊപ്പം ഉറങ്ങുന്ന എന്റെ പ്രിയസുഹൃത്ത് രാമനെ, ഞാനും എന്റെ ബന്ധുക്കളും ചേര്ന്ന്, വില്ലും കൈയില് പിടിച്ച്, കാത്തിരിക്കും.
ന ഹി മേ അവിദിതമ് കിമ്ചിദ് വനേ അസ്മിമഃ ചരതഃ സദാ । ചതുര് അന്ഗമ് ഹ്യ് അപി ബലമ് പ്രസഹേമ വയമ് യുധി ॥൨-൮൬-
ഈ കാട്ടില് ഞാന് സഞ്ചരിക്കുമ്പോള് എനിക്ക് അറിയാത്തത് ഒന്നുമില്ല; നാലു വിഭാഗങ്ങളുള്ള ഒരു വലിയ സൈന്യത്തെയും ഞങ്ങള് യുദ്ധത്തില് ജയിക്കും.
ഏവമ് അസ്മാഭിര് ഉക്തേന ലക്ഷ്മണേന മഹാത്മനാ । അനുനീതാ വയമ് സര്വേ ധര്മമ് ഏവ അനുപശ്യതാ ॥൨-൮൬-
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന് ധര്മം മാത്രം നോക്കി പറഞ്ഞതോടെ, ഞങ്ങള് എല്ലാവരും സമ്മതിച്ചു.
കഥമ് ദാശരഥൌ ഭൂമൌ ശയാനേ സഹ സീതയാ । ശക്യാ നിദ്രാ മയാ ലബ്ധുമ് ജീവിതമ് വാ സുഖാനി വാ ॥൨-൮൬-
ദശരഥപുത്രനായ രാമനും സീതയും ചേർന്ന് നിലത്താണ് കിടക്കുന്നത്. അങ്ങനെയിരിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് ഉറക്കം കിട്ടുമോ, ജീവൻ നിലനിൽക്കുമോ, സന്തോഷം അനുഭവിക്കുമോ എന്നെനിക്ക് മനസ്സിലാവുന്നില്ല.
യോ ന ദേവ അസുരൈഃ സര്വൈഃ ശക്യഃ പ്രസഹിതുമ് യുധി । തമ് പശ്യ ഗുഹ സമ്വിഷ്ടമ് തൃണേഷു സഹ സീതയാ ॥൨-൮൬-
യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ചേർന്നാലും ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവനാണ് രാമൻ. ഗുഹാ, അവൻ ഇപ്പോൾ സീതയോടൊപ്പം പുല്ലിന്മേൽ കിടക്കുന്നതു നോക്കൂ.
മഹതാ തപസാ ലബ്ധോ വിവിധൈഃ ച പരിശ്രമൈഃ । ഏകോ ദശരഥസ്യ ഏഷ പുത്രഃ സദൃശ ലക്ഷണഃ ॥൨-൮൬-
വലിയ തപസ്സും അനേകം കഷ്ടപ്പാടുകളും സഹിച്ചാണ് ദശരഥന് ഈ ഗുണസമൃദ്ധനായ ഏകപുത്രനെ ലഭിച്ചത്.
അസ്മിന് പ്രവ്രാജിതേ രാജാ ന ചിരമ് വര്തയിഷ്യതി । വിധവാ മേദിനീ നൂനമ് ക്ഷിപ്രമ് ഏവ ഭവിഷ്യതി ॥൨-൮൬-
ഇവൻ വനവാസത്തിലായതോടെ രാജാവിന് കൂടുതൽ കാലം ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഭൂമി ഉടൻ തന്നെ വിധവയാകും എന്ന് ഉറപ്പാണ്.
വിനദ്യ സുമഹാ നാദമ് ശ്രമേണ ഉപരതാഃ സ്ത്രിയഃ । നിര്ഘോഷ ഉപരതമ് നൂനമ് അദ്യ രാജ നിവേശനമ് ॥൨-൮൬-
വളരെ വലിപ്പമുള്ള നിലവിളിച്ച ശേഷം, സ്ത്രീകൾ ക്ഷീണിച്ച് മിണ്ടാതായി. ഇന്ന് രാജധാനിയിൽ മുഴുവൻ ശാന്തതയാണെന്ന് സംശയമില്ല.
കൌസല്യാ ചൈവ രാജാ ച തഥാ ഏവ ജനനീ മമ । ന ആശമ്സേ യദി തേ സര്വേ ജീവേയുഃ ശര്വരീമ് ഇമാമ് ॥൨-൮൬-
കൗസല്യയും രാജാവും എന്റെ അമ്മയും — ഇവരിൽ ആരും ഈ രാത്രി ജീവനോടെ കഴിയുമെന്ന് ഞാൻ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല.
ജീവേദ് അപി ഹി മേ മാതാ ശത്രുഘ്നസ്യ അന്വവേക്ഷയാ । ദുഹ്ഖിതാ യാ തു കൌസല്യാ വീരസൂര് വിനശിഷ്യതി ॥൨-൮൬-
എന്റെ അമ്മ ശത്രുഘ്നനെ നോക്കി ജീവിച്ചേക്കാം. പക്ഷേ, തന്റെ വീരപുത്രനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്ന കൗസല്യ മരിച്ചുപോകും.
അതിക്രാന്തമ് അതിക്രാന്തമ് അനവാപ്യ മനോ രഥമ് । രാജ്യേ രാമമ് അനിക്ഷിപ്യ പിതാ മേ വിനശിഷ്യതി ॥൨-൮൬-
സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാതെ, രാജ്യം രാമനിൽ ഏൽപ്പിക്കാതെ, എന്റെ അച്ഛൻ ഈ ലോകം വിടും.
സിദ്ധ അര്ഥാഃ പിതരമ് വൃത്തമ് തസ്മിന് കാലേ ഹ്യ് ഉപസ്ഥിതേ । പ്രേത കാര്യേഷു സര്വേഷു സമ്സ്കരിഷ്യന്തി ഭൂമിപമ് ॥൨-൮൬-
അങ്ങനെയൊരു സമയം വന്നാൽ, ആഗ്രഹങ്ങൾ നേടിയവർ എല്ലാവരും അച്ഛന്റെ അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നടത്തും.
രമ്യ ചത്വര സമ്സ്ഥാനാമ് സുവിഭക്ത മഹാ പഥാമ് । ഹര്മ്യ പ്രാസാദ സമ്പന്നാമ് സര്വ രത്ന വിഭൂഷിതാമ് ॥൨-൮൬-
അലങ്കാരമുള്ള ചതുരങ്ങൾ, നന്നായി വിഭജിച്ച വലിയ റോഡുകൾ, മനോഹരമായ കൊട്ടാരങ്ങളും ഭവനങ്ങളും, എല്ലാ രത്നങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച നഗരമാണ് അതു.
ഗജ അശ്വ രഥ സമ്ബാധാമ് തൂര്യ നാദ വിനാദിതാമ് । സര്വ കല്യാണ സമ്പൂര്ണാമ് ഹൃഷ്ട പുഷ്ട ജന ആകുലാമ് ॥൨-൮൬-
ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞു, വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, എല്ലാ ഐശ്വര്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ, സന്തോഷത്തിലും സമൃദ്ധിയിലും ഉള്ള ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നഗരമാണ്.
ആരാമ ഉദ്യാന സമ്പൂര്ണാമ് സമാജ ഉത്സവ ശാലിനീമ് । സുഖിതാ വിചരിഷ്യന്തി രാജ ധാനീമ് പിതുര് മമ ॥൨-൮൬-
ഉദ്യാനങ്ങളും തോട്ടങ്ങളും നിറഞ്ഞു, കൂട്ടായ്മകളും ഉത്സവങ്ങളും നടക്കുന്ന, അച്ഛന്റെ രാജധാനിയിൽ ജനങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ സഞ്ചരിക്കും.
അപി സത്യ പ്രതിജ്നേന സാര്ധമ് കുശലിനാ വയമ് । നിവൃത്തേ സമയേ ഹ്യ് അസ്മിന് സുഖിതാഃ പ്രവിശേമഹി ॥൨-൮൬-
സത്യവ്രതനായവനോടൊപ്പം സുരക്ഷിതമായി നിശ്ചിതകാലം കഴിഞ്ഞ് തിരികെ വരാൻ കഴിഞ്ഞാൽ, നമുക്കും ആ നഗരത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നു.
പരിദേവയമാനസ്യ തസ്യ ഏവമ് സുമഹാത്മനഃ । തിഷ്ഠതോ രാജ പുത്രസ്യ ശര്വരീ സാ അത്യവര്തത ॥൨-൮൬-
അങ്ങനെ വലിയ മനസ്സുള്ള രാജകുമാരൻ ദുഃഖിച്ചു നില്ക്കുമ്പോൾ ആ രാത്രി കടന്നു പോയി.
പ്രഭാതേ വിമലേ സൂര്യേ കാരയിത്വാ ജടാ ഉഭൌ । അസ്മിന് ഭാഗീരഥീ തീരേ സുഖമ് സമ്താരിതൌ മയാ ॥൨-൮൬-
പ്രഭാതത്തിൽ, വെയിൽ തെളിഞ്ഞപ്പോൾ, ഈ ഭാഗീരഥീതീരത്ത് ഇരുവർക്കും ജടകൾ ചൂടാൻ ഞാൻ ഒരുക്കി, അവർക്ക് സുഖമായി യാത്രയയച്ചു.
ജടാ ധരൌ തൌ ദ്രുമ ചീര വാസസൌ । മഹാ ബലൌ കുന്ജര യൂഥപ ഉപമൌ । വര ഇഷു ചാപ അസി ധരൌ പരമ് തപൌ । വ്യവേക്ഷമാണൌ സഹ സീതയാ ഗതൌ ॥൨-൮൬-
ജടയും മരച്ചിരയും ധരിച്ച്, ആനക്കൂട്ടത്തിലെ നായകന്മാരെപ്പോലെയുള്ള ശക്തന്മാരായ ഇരുവരും, ഉത്തമമായ വില്ലും അമ്പും വാളും കൈവശം വച്ചുകൊണ്ട്, സീതയോടൊപ്പം പിന്നോട്ടു നോക്കി യാത്രയായി.
thumb|സപ്താശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ സപ്താശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകിരാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തേഴാം സർഗം കേൾക്കൂ.
ഗുഹസ്യ വചനമ് ശ്രുത്വാ ഭരതോ ഭൃശമ് അപ്രിയമ് । ധ്യാനമ് ജഗാമ തത്ര ഏവ യത്ര തത് ശ്രുതമ് അപ്രിയമ് ॥൨-൮൭-
ഗുഹയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അതിൽ ഉണ്ടായ വലിയ ദുഃഖം ഭരതന്റെ മനസ്സിൽ നിറഞ്ഞു. അവിടെത്തന്നെ അദ്ദേഹം ആലോചനയിൽ മുങ്ങി.
സുകുമാരോ മഹാ സത്ത്വഃ സിമ്ഹ സ്കന്ധോ മഹാ ഭുജഃ । പുണ്ഡരീക വിശാല അക്ഷഃ തരുണഃ പ്രിയ ദര്ശനഃ ॥൨-൮൭-
അവൻ വളരെ സുന്ദരനും, അതിവലിയുമാണ്. സിംഹത്തിന്റെ തോളുകളും, ശക്തമായ കൈകളും, താമരപൂവുപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളും, യൗവനപൂർണ്ണനും, കാണുമ്പോൾ ഹൃദയം ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവനുമാണ്.
പ്രത്യാശ്വസ്യ മുഹൂര്തമ് തു കാലമ് പരമ ദുര്മനാഃ । പപാത സഹസാ തോത്രൈര് ഹൃദി വിദ്ധ ഇവ ദ്വിപഃ ॥൨-൮൭-
ഒരു നിമിഷം ശ്വാസം പുനരുദ്ധരിച്ച ശേഷം, അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ അവൻ, ഹൃദയത്തിൽ കൊത്തുപോലുള്ള വേദനയേറ്റ് വീണുപോകുന്ന ആനയെപ്പോലെ പെട്ടെന്ന് നിലംപതിച്ചു.
ഭരതമ് മുര്ച്Cഇതമ് ദ്രുഷ്ട്വാ വിവര്ണവദനോ ഗുഹഃ । ബഭൂവ വ്യഥിതസ്തത്ര ഭൂമികമ്പേ യഥാ ദ്രുമഃ ॥൨-൮൭-
ഭരതൻ അജ്ഞാനാവസ്ഥയിൽ വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ടു, ഗുഹയുടെ മുഖം നിറംകെട്ടുപോയി; ഭൂകമ്പത്തിൽ വിറയുന്ന വൃക്ഷംപോലെ അവൻ അവിടെ വിഷണ്ണനായി.
തദ് അവസ്ഥമ് തു ഭരതമ് ശത്രുഘ്നോ അനന്തര സ്ഥിതഃ । പരിഷ്വജ്യ രുരോദ ഉച്ചൈര് വിസമ്ജ്നഃ ശോക കര്ശിതഃ ॥൨-൮൭-
അവസ്ഥയിൽ കിടക്കുന്ന ഭരതനെ സമീപം നിന്ന ശത്രുഘ്നൻ അണുകെട്ടി, ദുഃഖത്തിൽ കഷ്ടപ്പെട്ട്, ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു, അവനും അജ്ഞാനാവസ്ഥയിലായി.
തതഃ സര്വാഃ സമാപേതുര് മാതരോ ഭരതസ്യ താഃ । ഉപവാസ കൃശാ ദീനാ ഭര്തൃ വ്യസന കര്ശിതാഃ ॥൨-൮൭-
അതിനുശേഷം ഭരതന്റെ എല്ലാ അമ്മമാരും അവിടെ ഒത്തുചേർന്നു; ഉപവാസംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചവരും, ദുഃഖിതരുമായി, ഭർത്താവിന്റെ ദുർഘടത്തിൽ വേദനിച്ചവരുമായിരുന്നു അവർ.
താഃ ച തമ് പതിതമ് ഭൂമൌ രുദന്ത്യഃ പര്യവാരയന് । കൌസല്യാ തു അനുസൃത്യ ഏനമ് ദുര്മനാഃ പരിഷസ്വജേ ॥൨-൮൭-
അവർക്കെല്ലാം നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന ഭരതനെ ചുറ്റി, കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു; എന്നാൽ കൗസല്യ, മനസ്സിൽ വലിയ ദുഃഖംകൊണ്ട്, അവനെ പിന്തുടർന്ന് ചേർന്നു പിടിച്ചു.
വത്സലാ സ്വമ് യഥാ വത്സമ് ഉപഗൂഹ്യ തപസ്വിനീ । പരിപപ്രഗ്ച്Cഅ ഭരതമ് രുദന്തീ ശോക ലാലസാ ॥൨-൮൭-
ഒരു അമ്മപശു തന്റെ കിടാവിനെ സ്നേഹത്തോടെ അണചേർക്കുന്നതുപോലെ, തപസ്സിനി കൗസല്യ ഭരതനെ ചേർത്ത് പിടിച്ചു, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി കരഞ്ഞു.
പുത്ര വ്യാധിര് ന തേ കച്ചിത് ശരീരമ് പരിബാധതേ । അദ്യ രാജ കുലസ്യ അസ്യ ത്വദ് അധീനമ് ഹി ജീവിതമ് ॥൨-൮൭-
എന്റെ മകനേ, നിനക്ക് ദേഹത്ത് രോഗമോ വേദനയോ ഇല്ലെന്നു ഞാൻ ആശിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ ഈ രാജകുടുംബത്തിന്റെ ജീവൻ നിന്റെ കൈകളിലാണ്.