ധ്യാന നിര്ദര ശൈലേന വിനിഹ്ശ്വസിത ധാതുനാ । ദൈന്യ പാദപ സമ്ഘേന ശോക ആയാസ അധിശൃന്ഗിണാ ॥൨-൮൫-
ധ്യാനത്തിന്റെ ഗുഹപോലെയുള്ള മല, നിശ്വാസങ്ങളുടെ ധാതുക്കള്, ദു:ഖിതമായ വൃക്ഷങ്ങളുടെ കൂട്ടം, ദു:ഖവും ക്ഷീണവും നിറഞ്ഞ ശിഖരങ്ങള്—
പ്രമോഹ അനന്ത സത്ത്വേന സമ്താപ ഓഷധി വേണുനാ । ആക്രാന്തഃ ദുഹ്ഖ ശൈലേന മഹതാ കൈകയീ സുതഃ ॥൨-൮൫-
അവിടെയൊക്കെ പ്രമാദത്തിന്റെ അനന്തമായ ശക്തിയും, വേദനയുടെ കാട്ടിലുണ്ടായുള്ള ബാംബുവും, ദു:ഖത്തിന്റെ ഔഷധികളും ചേര്ന്ന്, കൈകേയിയുടെ മകനായ അവന് മഹത്തായ ദു:ഖപര്വ്വതം പിടിച്ചു.
വിനിശ്ശ്വസന്വൈ ഭൃശദുര്മനാസ്തതഃ । പ്രമൂഢസമ്ജ്ഞഃ പരമാപദമ് ഗതഃ । ശമമ് ന ലേഭേ ഹൃദയജ്വരാര്ദിതോ । നരര്ഷഭോ യൂഥഹതോ യഥര്ഷഭഃ ॥൨-൮൫-
ആഴമുള്ള നിശ്വാസങ്ങള് വിട്ട്, മനസ്സ് വളരെ വിഷണ്ണമായി, ബുദ്ധി മങ്ങിയ അവന്, വലിയ കഷ്ടതയിലായി, ഹൃദയവേദന കൊണ്ട് പൊള്ളപ്പെട്ട്, കൂട്ടത്തില് നിന്ന് വീണുപോയ കാളപോലെ, Bharata ആശ്വാസം കണ്ടെത്താനായില്ല.
ഗുഹേന സാര്ധമ് ഭരതഃ സമാഗതഃ । മഹാ അനുഭാവഃ സജനഃ സമാഹിതഃ । സുദുര്മനാഃ തമ് ഭരതമ് തദാ പുനര് । ഗുഹഃ സമാശ്വാസയദ് അഗ്രജമ് പ്രതി ॥൨-൮൫-
അപ്പോള് മഹാബുദ്ധിമാനായ ഗുഹന് തന്റെ ജനങ്ങളോടൊപ്പം, അതീവ ദു:ഖിതനായ ഭാരതന്റെ അടുക്കല് ചെന്നു, അവന്റെ മൂത്താനെക്കുറിച്ച് ആശ്വാസം നല്കാന് ശ്രമിച്ചു.
thumb|ഷഡശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷഡശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എണ്പത്താറാം സര്ഗം കേള്ക്കുക.
ആചചക്ഷേ അഥ സദ്ഭാവമ് ലക്ഷ്മണസ്യ മഹാത്മനഃ । ഭരതായ അപ്രമേയായ ഗുഹോ ഗഹന ഗോചരഃ ॥൨-൮൬-
കാടില് താമസിക്കുന്ന ഗുഹന്, അളവറ്റ ഗുണങ്ങളുള്ള മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന്റെ സദ്ഭാവം ഭാരതനോട് പറഞ്ഞു.
തമ് ജാഗ്രതമ് ഗുണൈര് യുക്തമ് വര ചാപ ഇഷു ധാരിണമ് । ഭ്രാതൃ ഗുപ്ത്യ് അര്ഥമ് അത്യന്തമ് അഹമ് ലക്ഷ്മണമ് അബ്രവമ് ॥൨-൮൬-
ഗുണങ്ങളാല് സമ്പന്നനും, ഉത്തമമായ വില്ലും അമ്പുകളും കൈവശം വച്ചും, സഹോദരന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി എപ്പോഴും ഉണര്ന്നിരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനോട് ഞാന് പറഞ്ഞു.
ഇയമ് താത സുഖാ ശയ്യാ ത്വദ് അര്ഥമ് ഉപകല്പിതാ । പ്രത്യാശ്വസിഹി ശേഷ്വ അസ്യാമ് സുഖമ് രാഘവ നന്ദന ॥൨-൮൬-
പ്രിയനേ, നിന്റെ വേണ്ടി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്ന ഈ സുഖകരമായ കിടക്കയിലിരുത്തു; രഘുകുലത്തിലെ ആനന്ദമേ, ആശ്വാസത്തോടെ ഇതില് വിശ്രമിക്കൂ.
ഉചിതോ അയമ് ജനഃ സര്വേ ദുഹ്ഖാനാമ് ത്വമ് സുഖ ഉചിതഃ । ധര്മ ആത്മമഃ തസ്യ ഗുപ്ത്യ് അര്ഥമ് ജാഗരിഷ്യാമഹേ വയമ് ॥൨-൮൬-
ഇവിടെയുള്ളവര് എല്ലാവരും കഷ്ടതയ്ക്ക് അടിമകളാണ്, പക്ഷേ നീ സുഖത്തിന് അര്ഹനാണ്; ഈ ധാര്മികനെ രക്ഷിക്കാന് ഞങ്ങള് ഉണര്ന്നിരിക്കും.
ന ഹി രാമാത് പ്രിയതരോ മമ അസ്തി ഭുവി കശ്ചന । മാ ഉത്സുകോ ഭൂര് ബ്രവീമ്യ് ഏതദ് അപ്യ് അസത്യമ് തവ അഗ്രതഃ ॥൨-൮൬-
ഭൂമിയില് രാമനേക്കാള് എനിക്ക് പ്രിയനായവന് ആരുമില്ല; നീ ഉത്കണ്ഠപ്പെടേണ്ട, നിന്റെ മുമ്പില് ഞാന് സത്യമായാണ് പറയുന്നത്.
അസ്യ പ്രസാദാദ് ആശമ്സേ ലോകേ അസ്മിന് സുമഹദ് യശഃ । ധര്മ അവാപ്തിമ് ച വിപുലാമ് അര്ഥ അവാപ്തിമ് ച കേവലാമ് ॥൨-൮൬-
അവന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് ഈ ലോകത്ത് വലിയ പ്രശസ്തിയും, ധര്മലാഭവും, സമ്പന്നതയും നേടാമെന്നു ഞാന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.
സോ അഹമ് പ്രിയ സഖമ് രാമമ് ശയാനമ് സഹ സീതയാ । രക്ഷിഷ്യാമി ധനുഷ് പാണിഃ സര്വൈഃ സ്വൈര് ജ്നാതിഭിഃ സഹ ॥൨-൮൬-
അങ്ങനെ, സീതയോടൊപ്പം ഉറങ്ങുന്ന എന്റെ പ്രിയസുഹൃത്ത് രാമനെ, ഞാനും എന്റെ ബന്ധുക്കളും ചേര്ന്ന്, വില്ലും കൈയില് പിടിച്ച്, കാത്തിരിക്കും.
ന ഹി മേ അവിദിതമ് കിമ്ചിദ് വനേ അസ്മിമഃ ചരതഃ സദാ । ചതുര് അന്ഗമ് ഹ്യ് അപി ബലമ് പ്രസഹേമ വയമ് യുധി ॥൨-൮൬-
ഈ കാട്ടില് ഞാന് സഞ്ചരിക്കുമ്പോള് എനിക്ക് അറിയാത്തത് ഒന്നുമില്ല; നാലു വിഭാഗങ്ങളുള്ള ഒരു വലിയ സൈന്യത്തെയും ഞങ്ങള് യുദ്ധത്തില് ജയിക്കും.
ഏവമ് അസ്മാഭിര് ഉക്തേന ലക്ഷ്മണേന മഹാത്മനാ । അനുനീതാ വയമ് സര്വേ ധര്മമ് ഏവ അനുപശ്യതാ ॥൨-൮൬-
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന് ധര്മം മാത്രം നോക്കി പറഞ്ഞതോടെ, ഞങ്ങള് എല്ലാവരും സമ്മതിച്ചു.
കഥമ് ദാശരഥൌ ഭൂമൌ ശയാനേ സഹ സീതയാ । ശക്യാ നിദ്രാ മയാ ലബ്ധുമ് ജീവിതമ് വാ സുഖാനി വാ ॥൨-൮൬-
ദശരഥപുത്രനായ രാമനും സീതയും ചേർന്ന് നിലത്താണ് കിടക്കുന്നത്. അങ്ങനെയിരിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് ഉറക്കം കിട്ടുമോ, ജീവൻ നിലനിൽക്കുമോ, സന്തോഷം അനുഭവിക്കുമോ എന്നെനിക്ക് മനസ്സിലാവുന്നില്ല.
യോ ന ദേവ അസുരൈഃ സര്വൈഃ ശക്യഃ പ്രസഹിതുമ് യുധി । തമ് പശ്യ ഗുഹ സമ്വിഷ്ടമ് തൃണേഷു സഹ സീതയാ ॥൨-൮൬-
യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ചേർന്നാലും ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവനാണ് രാമൻ. ഗുഹാ, അവൻ ഇപ്പോൾ സീതയോടൊപ്പം പുല്ലിന്മേൽ കിടക്കുന്നതു നോക്കൂ.
മഹതാ തപസാ ലബ്ധോ വിവിധൈഃ ച പരിശ്രമൈഃ । ഏകോ ദശരഥസ്യ ഏഷ പുത്രഃ സദൃശ ലക്ഷണഃ ॥൨-൮൬-
വലിയ തപസ്സും അനേകം കഷ്ടപ്പാടുകളും സഹിച്ചാണ് ദശരഥന് ഈ ഗുണസമൃദ്ധനായ ഏകപുത്രനെ ലഭിച്ചത്.
അസ്മിന് പ്രവ്രാജിതേ രാജാ ന ചിരമ് വര്തയിഷ്യതി । വിധവാ മേദിനീ നൂനമ് ക്ഷിപ്രമ് ഏവ ഭവിഷ്യതി ॥൨-൮൬-
ഇവൻ വനവാസത്തിലായതോടെ രാജാവിന് കൂടുതൽ കാലം ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഭൂമി ഉടൻ തന്നെ വിധവയാകും എന്ന് ഉറപ്പാണ്.
വിനദ്യ സുമഹാ നാദമ് ശ്രമേണ ഉപരതാഃ സ്ത്രിയഃ । നിര്ഘോഷ ഉപരതമ് നൂനമ് അദ്യ രാജ നിവേശനമ് ॥൨-൮൬-
വളരെ വലിപ്പമുള്ള നിലവിളിച്ച ശേഷം, സ്ത്രീകൾ ക്ഷീണിച്ച് മിണ്ടാതായി. ഇന്ന് രാജധാനിയിൽ മുഴുവൻ ശാന്തതയാണെന്ന് സംശയമില്ല.
കൌസല്യാ ചൈവ രാജാ ച തഥാ ഏവ ജനനീ മമ । ന ആശമ്സേ യദി തേ സര്വേ ജീവേയുഃ ശര്വരീമ് ഇമാമ് ॥൨-൮൬-
കൗസല്യയും രാജാവും എന്റെ അമ്മയും — ഇവരിൽ ആരും ഈ രാത്രി ജീവനോടെ കഴിയുമെന്ന് ഞാൻ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല.
ജീവേദ് അപി ഹി മേ മാതാ ശത്രുഘ്നസ്യ അന്വവേക്ഷയാ । ദുഹ്ഖിതാ യാ തു കൌസല്യാ വീരസൂര് വിനശിഷ്യതി ॥൨-൮൬-
എന്റെ അമ്മ ശത്രുഘ്നനെ നോക്കി ജീവിച്ചേക്കാം. പക്ഷേ, തന്റെ വീരപുത്രനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്ന കൗസല്യ മരിച്ചുപോകും.
അതിക്രാന്തമ് അതിക്രാന്തമ് അനവാപ്യ മനോ രഥമ് । രാജ്യേ രാമമ് അനിക്ഷിപ്യ പിതാ മേ വിനശിഷ്യതി ॥൨-൮൬-
സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാതെ, രാജ്യം രാമനിൽ ഏൽപ്പിക്കാതെ, എന്റെ അച്ഛൻ ഈ ലോകം വിടും.
സിദ്ധ അര്ഥാഃ പിതരമ് വൃത്തമ് തസ്മിന് കാലേ ഹ്യ് ഉപസ്ഥിതേ । പ്രേത കാര്യേഷു സര്വേഷു സമ്സ്കരിഷ്യന്തി ഭൂമിപമ് ॥൨-൮൬-
അങ്ങനെയൊരു സമയം വന്നാൽ, ആഗ്രഹങ്ങൾ നേടിയവർ എല്ലാവരും അച്ഛന്റെ അന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ നടത്തും.
രമ്യ ചത്വര സമ്സ്ഥാനാമ് സുവിഭക്ത മഹാ പഥാമ് । ഹര്മ്യ പ്രാസാദ സമ്പന്നാമ് സര്വ രത്ന വിഭൂഷിതാമ് ॥൨-൮൬-
അലങ്കാരമുള്ള ചതുരങ്ങൾ, നന്നായി വിഭജിച്ച വലിയ റോഡുകൾ, മനോഹരമായ കൊട്ടാരങ്ങളും ഭവനങ്ങളും, എല്ലാ രത്നങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച നഗരമാണ് അതു.
ഗജ അശ്വ രഥ സമ്ബാധാമ് തൂര്യ നാദ വിനാദിതാമ് । സര്വ കല്യാണ സമ്പൂര്ണാമ് ഹൃഷ്ട പുഷ്ട ജന ആകുലാമ് ॥൨-൮൬-
ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും നിറഞ്ഞു, വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, എല്ലാ ഐശ്വര്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ, സന്തോഷത്തിലും സമൃദ്ധിയിലും ഉള്ള ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നഗരമാണ്.
ആരാമ ഉദ്യാന സമ്പൂര്ണാമ് സമാജ ഉത്സവ ശാലിനീമ് । സുഖിതാ വിചരിഷ്യന്തി രാജ ധാനീമ് പിതുര് മമ ॥൨-൮൬-
ഉദ്യാനങ്ങളും തോട്ടങ്ങളും നിറഞ്ഞു, കൂട്ടായ്മകളും ഉത്സവങ്ങളും നടക്കുന്ന, അച്ഛന്റെ രാജധാനിയിൽ ജനങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ സഞ്ചരിക്കും.
അപി സത്യ പ്രതിജ്നേന സാര്ധമ് കുശലിനാ വയമ് । നിവൃത്തേ സമയേ ഹ്യ് അസ്മിന് സുഖിതാഃ പ്രവിശേമഹി ॥൨-൮൬-
സത്യവ്രതനായവനോടൊപ്പം സുരക്ഷിതമായി നിശ്ചിതകാലം കഴിഞ്ഞ് തിരികെ വരാൻ കഴിഞ്ഞാൽ, നമുക്കും ആ നഗരത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നു.
പരിദേവയമാനസ്യ തസ്യ ഏവമ് സുമഹാത്മനഃ । തിഷ്ഠതോ രാജ പുത്രസ്യ ശര്വരീ സാ അത്യവര്തത ॥൨-൮൬-
അങ്ങനെ വലിയ മനസ്സുള്ള രാജകുമാരൻ ദുഃഖിച്ചു നില്ക്കുമ്പോൾ ആ രാത്രി കടന്നു പോയി.
പ്രഭാതേ വിമലേ സൂര്യേ കാരയിത്വാ ജടാ ഉഭൌ । അസ്മിന് ഭാഗീരഥീ തീരേ സുഖമ് സമ്താരിതൌ മയാ ॥൨-൮൬-
പ്രഭാതത്തിൽ, വെയിൽ തെളിഞ്ഞപ്പോൾ, ഈ ഭാഗീരഥീതീരത്ത് ഇരുവർക്കും ജടകൾ ചൂടാൻ ഞാൻ ഒരുക്കി, അവർക്ക് സുഖമായി യാത്രയയച്ചു.
ജടാ ധരൌ തൌ ദ്രുമ ചീര വാസസൌ । മഹാ ബലൌ കുന്ജര യൂഥപ ഉപമൌ । വര ഇഷു ചാപ അസി ധരൌ പരമ് തപൌ । വ്യവേക്ഷമാണൌ സഹ സീതയാ ഗതൌ ॥൨-൮൬-
ജടയും മരച്ചിരയും ധരിച്ച്, ആനക്കൂട്ടത്തിലെ നായകന്മാരെപ്പോലെയുള്ള ശക്തന്മാരായ ഇരുവരും, ഉത്തമമായ വില്ലും അമ്പും വാളും കൈവശം വച്ചുകൊണ്ട്, സീതയോടൊപ്പം പിന്നോട്ടു നോക്കി യാത്രയായി.