മാ ഭൂത് സ കാലോ യത് കഷ്ടമ് ന മാമ് ശന്കിതുമ് അര്ഹസി । രാഘവഃ സ ഹി മേ ഭ്രാതാ ജ്യേഷ്ഠഃ പിതൃ സമഃ മമ ॥൨-൮൫-
അങ്ങനെയുള്ള ദുർദിനം ഒരിക്കലും വരരുത്; എന്നെ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല. രാഘവൻ എന്റെ മൂത്ത സഹോദരനും പിതാവിനോടു തുല്യനുമാണ്.
തമ് നിവര്തയിതുമ് യാമി കാകുത്സ്ഥമ് വന വാസിനമ് । ബുദ്ധിര് അന്യാ ന തേ കാര്യാ ഗുഹ സത്യമ് ബ്രവീമി തേ ॥൨-൮൫-
കാക്കുത്ഥവം കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്ന രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാനാണ് ഞാൻ പോകുന്നത്; വേറെ ഒരു ചിന്തയും നിനക്ക് വേണ്ട, ഗുഹാ, ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു.
സ തു സമ്ഹൃഷ്ട വദനഃ ശ്രുത്വാ ഭരത ഭാഷിതമ് । പുനര് ഏവ അബ്രവീദ് വാക്യമ് ഭരതമ് പ്രതി ഹര്ഷിതഃ ॥൨-൮൫-
ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഗുഹന്റെ മുഖം സന്തോഷത്തോടെ തിളങ്ങി; സന്തോഷത്തോടെ വീണ്ടും ഭരതനോട് പറഞ്ഞു.
ധന്യഃ ത്വമ് ന ത്വയാ തുല്യമ് പശ്യാമി ജഗതീ തലേ । അയത്നാത് ആഗതമ് രാജ്യമ് യഃ ത്വമ് ത്യക്തുമ് ഇഹ ഇച്ചസി ॥൨-൮൫-
നീ ഭാഗ്യവാനാണ്; ഭൂമിയിൽ നിന്നോട് തുല്യനായവൻ ആരും ഇല്ല. യാതൊരു പരിശ്രമവുമില്ലാതെ ലഭിച്ച രാജ്യം നീ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ശാശ്വതീ ഖലു തേ കീര്തിര് ലോകാന് അനുചരിഷ്യതി । യഃ ത്വമ് കൃച്ച്ര ഗതമ് രാമമ് പ്രത്യാനയിതുമ് ഇച്ചസി ॥൨-൮൫-
നിന്റെ കീർത്തി നിത്യമായി ലോകങ്ങളിൽ പിറകെ പോകും; കഷ്ടത്തിൽപ്പെട്ട രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഏവമ് സമ്ഭാഷമാണസ്യ ഗുഹസ്യ ഭരതമ് തദാ । ബഭൌ നഷ്ട പ്രഭഃ സൂര്യോ രജനീ ച അഭ്യവര്തത ॥൨-൮൫-
അങ്ങനെ ഗുഹൻ ഭരതനോട് സംസാരിക്കവേ, സൂര്യൻ പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ടു, രാത്രി അടുക്കി വന്നു.
സമ്നിവേശ്യ സ താമ് സേനാമ് ഗുഹേന പരിതോഷിതഃ । ശത്രുഘ്നേന സഹ ശ്രീമാന് ശയനമ് പുനര് ആഗമത് ॥൨-൮൫-
സൈന്യത്തെ ക്രമീകരിച്ച് ഗുഹന് തൃപ്തനായി, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ആ മഹാത്മാവ് വീണ്ടും വിശ്രമസ്ഥലത്തേക്ക് മടങ്ങി.
രാമ ചിന്താമയഃ ശോകോ ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ । ഉപസ്ഥിതഃ ഹി അനര്ഹസ്യ ധര്മ പ്രേക്ഷസ്യ താദൃശഃ ॥൨-൮൫-
ധര്മത്തിന് അഗാധമായ ഭക്തിയുള്ള മഹാത്മാവായ ഭാരതന് അര്ഹിക്കാത്ത ഒരു ദു:ഖം, ആലോചനയില് നിന്നുണ്ടായ വിഷാദം, അപ്പോള് വന്നു.
അന്തര് ദാഹേന ദഹനഃ സമ്താപയതി രാഘവമ് । വന ദാഹ അഭിസമ്തപ്തമ് ഗൂഢോ അഗ്നിര് ഇവ പാദപമ് ॥൨-൮൫-
കാടിന്റെ തീയില് ചൂടേറ്റ് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന അഗ്നി ഒരു വൃക്ഷത്തെ പൊള്ളിക്കുന്നതുപോലെ, ഉള്ളിലെ ദാഹം രാഘവനെ വേദനിപ്പിച്ചു.
പ്രസ്രുതഃ സര്വ ഗാത്രേഭ്യഃ സ്വേദഃ ശോക അഗ്നി സമ്ഭവഃ । യഥാ സൂര്യ അമ്ശു സമ്തപ്തഃ ഹിമവാന് പ്രസ്രുതഃ ഹിമമ് ॥൨-൮൫-
ദു:ഖത്തിന്റെ അഗ്നിയില് നിന്നുണ്ടായ വിയര്പ്പു ശരീരത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും നിന്നു ഒഴുകി; സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളില് ചൂടേറ്റു ഹിമവാന് ഹിമം ഒഴുക്കുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
ധ്യാന നിര്ദര ശൈലേന വിനിഹ്ശ്വസിത ധാതുനാ । ദൈന്യ പാദപ സമ്ഘേന ശോക ആയാസ അധിശൃന്ഗിണാ ॥൨-൮൫-
ധ്യാനത്തിന്റെ ഗുഹപോലെയുള്ള മല, നിശ്വാസങ്ങളുടെ ധാതുക്കള്, ദു:ഖിതമായ വൃക്ഷങ്ങളുടെ കൂട്ടം, ദു:ഖവും ക്ഷീണവും നിറഞ്ഞ ശിഖരങ്ങള്—
പ്രമോഹ അനന്ത സത്ത്വേന സമ്താപ ഓഷധി വേണുനാ । ആക്രാന്തഃ ദുഹ്ഖ ശൈലേന മഹതാ കൈകയീ സുതഃ ॥൨-൮൫-
അവിടെയൊക്കെ പ്രമാദത്തിന്റെ അനന്തമായ ശക്തിയും, വേദനയുടെ കാട്ടിലുണ്ടായുള്ള ബാംബുവും, ദു:ഖത്തിന്റെ ഔഷധികളും ചേര്ന്ന്, കൈകേയിയുടെ മകനായ അവന് മഹത്തായ ദു:ഖപര്വ്വതം പിടിച്ചു.
വിനിശ്ശ്വസന്വൈ ഭൃശദുര്മനാസ്തതഃ । പ്രമൂഢസമ്ജ്ഞഃ പരമാപദമ് ഗതഃ । ശമമ് ന ലേഭേ ഹൃദയജ്വരാര്ദിതോ । നരര്ഷഭോ യൂഥഹതോ യഥര്ഷഭഃ ॥൨-൮൫-
ആഴമുള്ള നിശ്വാസങ്ങള് വിട്ട്, മനസ്സ് വളരെ വിഷണ്ണമായി, ബുദ്ധി മങ്ങിയ അവന്, വലിയ കഷ്ടതയിലായി, ഹൃദയവേദന കൊണ്ട് പൊള്ളപ്പെട്ട്, കൂട്ടത്തില് നിന്ന് വീണുപോയ കാളപോലെ, Bharata ആശ്വാസം കണ്ടെത്താനായില്ല.
ഗുഹേന സാര്ധമ് ഭരതഃ സമാഗതഃ । മഹാ അനുഭാവഃ സജനഃ സമാഹിതഃ । സുദുര്മനാഃ തമ് ഭരതമ് തദാ പുനര് । ഗുഹഃ സമാശ്വാസയദ് അഗ്രജമ് പ്രതി ॥൨-൮൫-
അപ്പോള് മഹാബുദ്ധിമാനായ ഗുഹന് തന്റെ ജനങ്ങളോടൊപ്പം, അതീവ ദു:ഖിതനായ ഭാരതന്റെ അടുക്കല് ചെന്നു, അവന്റെ മൂത്താനെക്കുറിച്ച് ആശ്വാസം നല്കാന് ശ്രമിച്ചു.
thumb|ഷഡശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷഡശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എണ്പത്താറാം സര്ഗം കേള്ക്കുക.
ആചചക്ഷേ അഥ സദ്ഭാവമ് ലക്ഷ്മണസ്യ മഹാത്മനഃ । ഭരതായ അപ്രമേയായ ഗുഹോ ഗഹന ഗോചരഃ ॥൨-൮൬-
കാടില് താമസിക്കുന്ന ഗുഹന്, അളവറ്റ ഗുണങ്ങളുള്ള മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന്റെ സദ്ഭാവം ഭാരതനോട് പറഞ്ഞു.
തമ് ജാഗ്രതമ് ഗുണൈര് യുക്തമ് വര ചാപ ഇഷു ധാരിണമ് । ഭ്രാതൃ ഗുപ്ത്യ് അര്ഥമ് അത്യന്തമ് അഹമ് ലക്ഷ്മണമ് അബ്രവമ് ॥൨-൮൬-
ഗുണങ്ങളാല് സമ്പന്നനും, ഉത്തമമായ വില്ലും അമ്പുകളും കൈവശം വച്ചും, സഹോദരന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി എപ്പോഴും ഉണര്ന്നിരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനോട് ഞാന് പറഞ്ഞു.
ഇയമ് താത സുഖാ ശയ്യാ ത്വദ് അര്ഥമ് ഉപകല്പിതാ । പ്രത്യാശ്വസിഹി ശേഷ്വ അസ്യാമ് സുഖമ് രാഘവ നന്ദന ॥൨-൮൬-
പ്രിയനേ, നിന്റെ വേണ്ടി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്ന ഈ സുഖകരമായ കിടക്കയിലിരുത്തു; രഘുകുലത്തിലെ ആനന്ദമേ, ആശ്വാസത്തോടെ ഇതില് വിശ്രമിക്കൂ.
ഉചിതോ അയമ് ജനഃ സര്വേ ദുഹ്ഖാനാമ് ത്വമ് സുഖ ഉചിതഃ । ധര്മ ആത്മമഃ തസ്യ ഗുപ്ത്യ് അര്ഥമ് ജാഗരിഷ്യാമഹേ വയമ് ॥൨-൮൬-
ഇവിടെയുള്ളവര് എല്ലാവരും കഷ്ടതയ്ക്ക് അടിമകളാണ്, പക്ഷേ നീ സുഖത്തിന് അര്ഹനാണ്; ഈ ധാര്മികനെ രക്ഷിക്കാന് ഞങ്ങള് ഉണര്ന്നിരിക്കും.
ന ഹി രാമാത് പ്രിയതരോ മമ അസ്തി ഭുവി കശ്ചന । മാ ഉത്സുകോ ഭൂര് ബ്രവീമ്യ് ഏതദ് അപ്യ് അസത്യമ് തവ അഗ്രതഃ ॥൨-൮൬-
ഭൂമിയില് രാമനേക്കാള് എനിക്ക് പ്രിയനായവന് ആരുമില്ല; നീ ഉത്കണ്ഠപ്പെടേണ്ട, നിന്റെ മുമ്പില് ഞാന് സത്യമായാണ് പറയുന്നത്.
അസ്യ പ്രസാദാദ് ആശമ്സേ ലോകേ അസ്മിന് സുമഹദ് യശഃ । ധര്മ അവാപ്തിമ് ച വിപുലാമ് അര്ഥ അവാപ്തിമ് ച കേവലാമ് ॥൨-൮൬-
അവന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് ഈ ലോകത്ത് വലിയ പ്രശസ്തിയും, ധര്മലാഭവും, സമ്പന്നതയും നേടാമെന്നു ഞാന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.
സോ അഹമ് പ്രിയ സഖമ് രാമമ് ശയാനമ് സഹ സീതയാ । രക്ഷിഷ്യാമി ധനുഷ് പാണിഃ സര്വൈഃ സ്വൈര് ജ്നാതിഭിഃ സഹ ॥൨-൮൬-
അങ്ങനെ, സീതയോടൊപ്പം ഉറങ്ങുന്ന എന്റെ പ്രിയസുഹൃത്ത് രാമനെ, ഞാനും എന്റെ ബന്ധുക്കളും ചേര്ന്ന്, വില്ലും കൈയില് പിടിച്ച്, കാത്തിരിക്കും.
ന ഹി മേ അവിദിതമ് കിമ്ചിദ് വനേ അസ്മിമഃ ചരതഃ സദാ । ചതുര് അന്ഗമ് ഹ്യ് അപി ബലമ് പ്രസഹേമ വയമ് യുധി ॥൨-൮൬-
ഈ കാട്ടില് ഞാന് സഞ്ചരിക്കുമ്പോള് എനിക്ക് അറിയാത്തത് ഒന്നുമില്ല; നാലു വിഭാഗങ്ങളുള്ള ഒരു വലിയ സൈന്യത്തെയും ഞങ്ങള് യുദ്ധത്തില് ജയിക്കും.
ഏവമ് അസ്മാഭിര് ഉക്തേന ലക്ഷ്മണേന മഹാത്മനാ । അനുനീതാ വയമ് സര്വേ ധര്മമ് ഏവ അനുപശ്യതാ ॥൨-൮൬-
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന് ധര്മം മാത്രം നോക്കി പറഞ്ഞതോടെ, ഞങ്ങള് എല്ലാവരും സമ്മതിച്ചു.
കഥമ് ദാശരഥൌ ഭൂമൌ ശയാനേ സഹ സീതയാ । ശക്യാ നിദ്രാ മയാ ലബ്ധുമ് ജീവിതമ് വാ സുഖാനി വാ ॥൨-൮൬-
ദശരഥപുത്രനായ രാമനും സീതയും ചേർന്ന് നിലത്താണ് കിടക്കുന്നത്. അങ്ങനെയിരിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് ഉറക്കം കിട്ടുമോ, ജീവൻ നിലനിൽക്കുമോ, സന്തോഷം അനുഭവിക്കുമോ എന്നെനിക്ക് മനസ്സിലാവുന്നില്ല.
യോ ന ദേവ അസുരൈഃ സര്വൈഃ ശക്യഃ പ്രസഹിതുമ് യുധി । തമ് പശ്യ ഗുഹ സമ്വിഷ്ടമ് തൃണേഷു സഹ സീതയാ ॥൨-൮൬-
യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ചേർന്നാലും ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവനാണ് രാമൻ. ഗുഹാ, അവൻ ഇപ്പോൾ സീതയോടൊപ്പം പുല്ലിന്മേൽ കിടക്കുന്നതു നോക്കൂ.
മഹതാ തപസാ ലബ്ധോ വിവിധൈഃ ച പരിശ്രമൈഃ । ഏകോ ദശരഥസ്യ ഏഷ പുത്രഃ സദൃശ ലക്ഷണഃ ॥൨-൮൬-
വലിയ തപസ്സും അനേകം കഷ്ടപ്പാടുകളും സഹിച്ചാണ് ദശരഥന് ഈ ഗുണസമൃദ്ധനായ ഏകപുത്രനെ ലഭിച്ചത്.
അസ്മിന് പ്രവ്രാജിതേ രാജാ ന ചിരമ് വര്തയിഷ്യതി । വിധവാ മേദിനീ നൂനമ് ക്ഷിപ്രമ് ഏവ ഭവിഷ്യതി ॥൨-൮൬-
ഇവൻ വനവാസത്തിലായതോടെ രാജാവിന് കൂടുതൽ കാലം ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഭൂമി ഉടൻ തന്നെ വിധവയാകും എന്ന് ഉറപ്പാണ്.
വിനദ്യ സുമഹാ നാദമ് ശ്രമേണ ഉപരതാഃ സ്ത്രിയഃ । നിര്ഘോഷ ഉപരതമ് നൂനമ് അദ്യ രാജ നിവേശനമ് ॥൨-൮൬-
വളരെ വലിപ്പമുള്ള നിലവിളിച്ച ശേഷം, സ്ത്രീകൾ ക്ഷീണിച്ച് മിണ്ടാതായി. ഇന്ന് രാജധാനിയിൽ മുഴുവൻ ശാന്തതയാണെന്ന് സംശയമില്ല.
കൌസല്യാ ചൈവ രാജാ ച തഥാ ഏവ ജനനീ മമ । ന ആശമ്സേ യദി തേ സര്വേ ജീവേയുഃ ശര്വരീമ് ഇമാമ് ॥൨-൮൬-
കൗസല്യയും രാജാവും എന്റെ അമ്മയും — ഇവരിൽ ആരും ഈ രാത്രി ജീവനോടെ കഴിയുമെന്ന് ഞാൻ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല.