ആശമ്സേ സ്വാശിതാ സേനാ വത്സ്യതി ഇമാമ് വിഭാവരീമ് । അര്ചിതഃ വിവിധൈഃ കാമൈഃ ശ്വഃ സസൈന്യോ ഗമിഷ്യസി ॥൨-൮൪-
നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ഭക്ഷണം കഴിച്ച് ഈ രാത്രി ഇവിടെ വിശ്രമിക്കട്ടെ എന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വിവിധ ഇച്ഛകൾ നിറവേറ്റപ്പെട്ട് ആദരിക്കപ്പെട്ട്, നാളെ നിങ്ങൾ സൈന്യത്തോടൊപ്പം പുറപ്പെടും.
thumb|പഞ്ചാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ പഞ്ചാശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിൽ, അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തിയഞ്ചാമത്തെ സര്ഗം വായിക്കപ്പെടുന്നു.
ഏവമ് ഉക്തഃ തു ഭരതഃ നിഷാദ അധിപതിമ് ഗുഹമ് । പ്രത്യുവാച മഹാ പ്രാജ്ഞോ വാക്യമ് ഹേതു അര്ഥ സമ്ഹിതമ് ॥൨-൮൫-
ഇങ്ങനെ ഗുഹനോട് പറഞ്ഞപ്പോൾ, മഹാപ്രജ്ഞനായ ഭരതൻ, ഉചിതമായ കാരണത്തോടും ഉദ്ദേശത്തോടും കൂടിയ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ഊര്ജിതഃ ഖലു തേ കാമഃ കൃതഃ മമ ഗുരോഹ് സഖേ । യോ മേ ത്വമ് ഈദൃശീമ് സേനാമ് ഏകോ അഭ്യര്ചിതുമ് ഇച്ചസി ॥൨-൮൫-
എന്റെ ഗുരുവിന്റെ സുഹൃത്തേ, നിന്റെ ആഗ്രഹം തീർന്നിരിക്കുന്നു. എന്റെ സൈന്യത്തെ ആദരിക്കാൻ നീ ഒരുവൻ മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഇതി ഉക്ത്വാ തു മഹാ തേജാ ഗുഹമ് വചനമ് ഉത്തമമ് । അബ്രവീദ് ഭരതഃ ശ്രീമാന് നിഷാദ അധിപതിമ് പുനഃ ॥൨-൮൫-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, മഹാതേജസ്വിയായ ഭരതൻ വീണ്ടും ഗുഹനോട് ഉത്തമമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
കതരേണ ഗമിഷ്യാമി ഭരദ്വാജ ആശ്രമമ് ഗുഹ । ഗഹനോ അയമ് ഭൃശമ് ദേശോ ഗന്ഗാ അനൂപോ ദുരത്യയഃ ॥൨-൮൫-
ഗുഹാ, ഞാൻ ഏത് വഴി പോയാൽ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്താം? ഈ പ്രദേശം വളരെ കാടാണ്, ഗംഗയുടെ തീരം കടക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.
തസ്യ തത് വചനമ് ശ്രുത്വാ രാജ പുത്രസ്യ ധീമതഃ । അബ്രവീത് പ്രാന്ജലിര് വാക്യമ് ഗുഹോ ഗഹന ഗോചരഃ ॥൨-൮൫-
ആ രാജകുമാരന്റെ വിവേകപൂർവമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കാടിന്റെ വഴികൾ അറിയുന്ന ഗുഹൻ കൈകൂപ്പി这样 പറഞ്ഞു.
ദാശാഃ തു അനുഗമിഷ്യന്തി ധന്വിനഃ സുസമാഹിതാഃ । അഹമ് ച അനുഗമിഷ്യാമി രാജ പുത്ര മഹാ യശഃ ॥൨-൮൫-
വില്ലിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ദാസന്മാർ നിങ്ങളെ അനുഗമിക്കും; മഹാപ്രശസ്തനായ രാജകുമാരാ, ഞാനും നിങ്ങളെ കൂടെ പോകും.
കച്ചിന് ന ദുഷ്ടഃ വ്രജസി രാമസ്യ അക്ലിഷ്ട കര്മണഃ । ഇയമ് തേ മഹതീ സേനാ ശന്കാമ് ജനയതി ഇവ മേ ॥൨-൮൫-
നിഷ്കളങ്കനായ രാമനോടു ദുഷ്ടതയോടെ പോകുന്നില്ലല്ലോ എന്നു ഞാൻ ഉറപ്പാക്കുന്നു. ഈ വലിയ സൈന്യം കാണുമ്പോൾ എനിക്ക് സംശയം തോന്നുന്നു.
തമ് ഏവമ് അഭിഭാഷന്തമ് ആകാശൈവ നിര്മലഃ । ഭരതഃ ശ്ലക്ഷ്ണയാ വാചാ ഗുഹമ് വചനമ് അബ്രവീത് ॥൨-൮൫-
അങ്ങനെ ഗുഹൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ആകാശംപോലെ വ്യക്തമായ സ്നേഹപൂർവം ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.
മാ ഭൂത് സ കാലോ യത് കഷ്ടമ് ന മാമ് ശന്കിതുമ് അര്ഹസി । രാഘവഃ സ ഹി മേ ഭ്രാതാ ജ്യേഷ്ഠഃ പിതൃ സമഃ മമ ॥൨-൮൫-
അങ്ങനെയുള്ള ദുർദിനം ഒരിക്കലും വരരുത്; എന്നെ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല. രാഘവൻ എന്റെ മൂത്ത സഹോദരനും പിതാവിനോടു തുല്യനുമാണ്.
തമ് നിവര്തയിതുമ് യാമി കാകുത്സ്ഥമ് വന വാസിനമ് । ബുദ്ധിര് അന്യാ ന തേ കാര്യാ ഗുഹ സത്യമ് ബ്രവീമി തേ ॥൨-൮൫-
കാക്കുത്ഥവം കാട്ടിൽ താമസിക്കുന്ന രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാനാണ് ഞാൻ പോകുന്നത്; വേറെ ഒരു ചിന്തയും നിനക്ക് വേണ്ട, ഗുഹാ, ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു.
സ തു സമ്ഹൃഷ്ട വദനഃ ശ്രുത്വാ ഭരത ഭാഷിതമ് । പുനര് ഏവ അബ്രവീദ് വാക്യമ് ഭരതമ് പ്രതി ഹര്ഷിതഃ ॥൨-൮൫-
ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഗുഹന്റെ മുഖം സന്തോഷത്തോടെ തിളങ്ങി; സന്തോഷത്തോടെ വീണ്ടും ഭരതനോട് പറഞ്ഞു.
ധന്യഃ ത്വമ് ന ത്വയാ തുല്യമ് പശ്യാമി ജഗതീ തലേ । അയത്നാത് ആഗതമ് രാജ്യമ് യഃ ത്വമ് ത്യക്തുമ് ഇഹ ഇച്ചസി ॥൨-൮൫-
നീ ഭാഗ്യവാനാണ്; ഭൂമിയിൽ നിന്നോട് തുല്യനായവൻ ആരും ഇല്ല. യാതൊരു പരിശ്രമവുമില്ലാതെ ലഭിച്ച രാജ്യം നീ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ശാശ്വതീ ഖലു തേ കീര്തിര് ലോകാന് അനുചരിഷ്യതി । യഃ ത്വമ് കൃച്ച്ര ഗതമ് രാമമ് പ്രത്യാനയിതുമ് ഇച്ചസി ॥൨-൮൫-
നിന്റെ കീർത്തി നിത്യമായി ലോകങ്ങളിൽ പിറകെ പോകും; കഷ്ടത്തിൽപ്പെട്ട രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഏവമ് സമ്ഭാഷമാണസ്യ ഗുഹസ്യ ഭരതമ് തദാ । ബഭൌ നഷ്ട പ്രഭഃ സൂര്യോ രജനീ ച അഭ്യവര്തത ॥൨-൮൫-
അങ്ങനെ ഗുഹൻ ഭരതനോട് സംസാരിക്കവേ, സൂര്യൻ പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ടു, രാത്രി അടുക്കി വന്നു.
സമ്നിവേശ്യ സ താമ് സേനാമ് ഗുഹേന പരിതോഷിതഃ । ശത്രുഘ്നേന സഹ ശ്രീമാന് ശയനമ് പുനര് ആഗമത് ॥൨-൮൫-
സൈന്യത്തെ ക്രമീകരിച്ച് ഗുഹന് തൃപ്തനായി, ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ആ മഹാത്മാവ് വീണ്ടും വിശ്രമസ്ഥലത്തേക്ക് മടങ്ങി.
രാമ ചിന്താമയഃ ശോകോ ഭരതസ്യ മഹാത്മനഃ । ഉപസ്ഥിതഃ ഹി അനര്ഹസ്യ ധര്മ പ്രേക്ഷസ്യ താദൃശഃ ॥൨-൮൫-
ധര്മത്തിന് അഗാധമായ ഭക്തിയുള്ള മഹാത്മാവായ ഭാരതന് അര്ഹിക്കാത്ത ഒരു ദു:ഖം, ആലോചനയില് നിന്നുണ്ടായ വിഷാദം, അപ്പോള് വന്നു.
അന്തര് ദാഹേന ദഹനഃ സമ്താപയതി രാഘവമ് । വന ദാഹ അഭിസമ്തപ്തമ് ഗൂഢോ അഗ്നിര് ഇവ പാദപമ് ॥൨-൮൫-
കാടിന്റെ തീയില് ചൂടേറ്റ് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന അഗ്നി ഒരു വൃക്ഷത്തെ പൊള്ളിക്കുന്നതുപോലെ, ഉള്ളിലെ ദാഹം രാഘവനെ വേദനിപ്പിച്ചു.
പ്രസ്രുതഃ സര്വ ഗാത്രേഭ്യഃ സ്വേദഃ ശോക അഗ്നി സമ്ഭവഃ । യഥാ സൂര്യ അമ്ശു സമ്തപ്തഃ ഹിമവാന് പ്രസ്രുതഃ ഹിമമ് ॥൨-൮൫-
ദു:ഖത്തിന്റെ അഗ്നിയില് നിന്നുണ്ടായ വിയര്പ്പു ശരീരത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും നിന്നു ഒഴുകി; സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളില് ചൂടേറ്റു ഹിമവാന് ഹിമം ഒഴുക്കുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
ധ്യാന നിര്ദര ശൈലേന വിനിഹ്ശ്വസിത ധാതുനാ । ദൈന്യ പാദപ സമ്ഘേന ശോക ആയാസ അധിശൃന്ഗിണാ ॥൨-൮൫-
ധ്യാനത്തിന്റെ ഗുഹപോലെയുള്ള മല, നിശ്വാസങ്ങളുടെ ധാതുക്കള്, ദു:ഖിതമായ വൃക്ഷങ്ങളുടെ കൂട്ടം, ദു:ഖവും ക്ഷീണവും നിറഞ്ഞ ശിഖരങ്ങള്—
പ്രമോഹ അനന്ത സത്ത്വേന സമ്താപ ഓഷധി വേണുനാ । ആക്രാന്തഃ ദുഹ്ഖ ശൈലേന മഹതാ കൈകയീ സുതഃ ॥൨-൮൫-
അവിടെയൊക്കെ പ്രമാദത്തിന്റെ അനന്തമായ ശക്തിയും, വേദനയുടെ കാട്ടിലുണ്ടായുള്ള ബാംബുവും, ദു:ഖത്തിന്റെ ഔഷധികളും ചേര്ന്ന്, കൈകേയിയുടെ മകനായ അവന് മഹത്തായ ദു:ഖപര്വ്വതം പിടിച്ചു.
വിനിശ്ശ്വസന്വൈ ഭൃശദുര്മനാസ്തതഃ । പ്രമൂഢസമ്ജ്ഞഃ പരമാപദമ് ഗതഃ । ശമമ് ന ലേഭേ ഹൃദയജ്വരാര്ദിതോ । നരര്ഷഭോ യൂഥഹതോ യഥര്ഷഭഃ ॥൨-൮൫-
ആഴമുള്ള നിശ്വാസങ്ങള് വിട്ട്, മനസ്സ് വളരെ വിഷണ്ണമായി, ബുദ്ധി മങ്ങിയ അവന്, വലിയ കഷ്ടതയിലായി, ഹൃദയവേദന കൊണ്ട് പൊള്ളപ്പെട്ട്, കൂട്ടത്തില് നിന്ന് വീണുപോയ കാളപോലെ, Bharata ആശ്വാസം കണ്ടെത്താനായില്ല.
ഗുഹേന സാര്ധമ് ഭരതഃ സമാഗതഃ । മഹാ അനുഭാവഃ സജനഃ സമാഹിതഃ । സുദുര്മനാഃ തമ് ഭരതമ് തദാ പുനര് । ഗുഹഃ സമാശ്വാസയദ് അഗ്രജമ് പ്രതി ॥൨-൮൫-
അപ്പോള് മഹാബുദ്ധിമാനായ ഗുഹന് തന്റെ ജനങ്ങളോടൊപ്പം, അതീവ ദു:ഖിതനായ ഭാരതന്റെ അടുക്കല് ചെന്നു, അവന്റെ മൂത്താനെക്കുറിച്ച് ആശ്വാസം നല്കാന് ശ്രമിച്ചു.
thumb|ഷഡശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ഷഡശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാല്മീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എണ്പത്താറാം സര്ഗം കേള്ക്കുക.
ആചചക്ഷേ അഥ സദ്ഭാവമ് ലക്ഷ്മണസ്യ മഹാത്മനഃ । ഭരതായ അപ്രമേയായ ഗുഹോ ഗഹന ഗോചരഃ ॥൨-൮൬-
കാടില് താമസിക്കുന്ന ഗുഹന്, അളവറ്റ ഗുണങ്ങളുള്ള മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന്റെ സദ്ഭാവം ഭാരതനോട് പറഞ്ഞു.
തമ് ജാഗ്രതമ് ഗുണൈര് യുക്തമ് വര ചാപ ഇഷു ധാരിണമ് । ഭ്രാതൃ ഗുപ്ത്യ് അര്ഥമ് അത്യന്തമ് അഹമ് ലക്ഷ്മണമ് അബ്രവമ് ॥൨-൮൬-
ഗുണങ്ങളാല് സമ്പന്നനും, ഉത്തമമായ വില്ലും അമ്പുകളും കൈവശം വച്ചും, സഹോദരന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി എപ്പോഴും ഉണര്ന്നിരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനോട് ഞാന് പറഞ്ഞു.
ഇയമ് താത സുഖാ ശയ്യാ ത്വദ് അര്ഥമ് ഉപകല്പിതാ । പ്രത്യാശ്വസിഹി ശേഷ്വ അസ്യാമ് സുഖമ് രാഘവ നന്ദന ॥൨-൮൬-
പ്രിയനേ, നിന്റെ വേണ്ടി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്ന ഈ സുഖകരമായ കിടക്കയിലിരുത്തു; രഘുകുലത്തിലെ ആനന്ദമേ, ആശ്വാസത്തോടെ ഇതില് വിശ്രമിക്കൂ.
ഉചിതോ അയമ് ജനഃ സര്വേ ദുഹ്ഖാനാമ് ത്വമ് സുഖ ഉചിതഃ । ധര്മ ആത്മമഃ തസ്യ ഗുപ്ത്യ് അര്ഥമ് ജാഗരിഷ്യാമഹേ വയമ് ॥൨-൮൬-
ഇവിടെയുള്ളവര് എല്ലാവരും കഷ്ടതയ്ക്ക് അടിമകളാണ്, പക്ഷേ നീ സുഖത്തിന് അര്ഹനാണ്; ഈ ധാര്മികനെ രക്ഷിക്കാന് ഞങ്ങള് ഉണര്ന്നിരിക്കും.
ന ഹി രാമാത് പ്രിയതരോ മമ അസ്തി ഭുവി കശ്ചന । മാ ഉത്സുകോ ഭൂര് ബ്രവീമ്യ് ഏതദ് അപ്യ് അസത്യമ് തവ അഗ്രതഃ ॥൨-൮൬-
ഭൂമിയില് രാമനേക്കാള് എനിക്ക് പ്രിയനായവന് ആരുമില്ല; നീ ഉത്കണ്ഠപ്പെടേണ്ട, നിന്റെ മുമ്പില് ഞാന് സത്യമായാണ് പറയുന്നത്.