രജകാഃ തുന്ന വായാഃ ച ഗ്രാമ ഘോഷ മഹത്തരാഃ । ശൈലൂഷാഃ ച സഹ സ്ത്രീഭിര് യാന്തി കൈവര്തകാഃ തഥാ ॥൨-൮൩-
വസ്ത്രം കഴുകുന്നവർ, തുന്നിപ്പണിക്കാർ, വലിയ ഗ്രാമക്കാരും ചെറുഗ്രാമക്കാരും, സ്ത്രീകളോടൊപ്പം നടന്മാർ, കപ്പൽക്കാരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സമാഹിതാ വേദവിദോ ബ്രാഹ്മണാ വൃത്ത സമ്മതാഃ । ഗോ രഥൈഃ ഭരതമ് യാന്തമ് അനുജഗ്മുഃ സഹസ്രശഃ ॥൨-൮൩-
വേദങ്ങൾ പഠിച്ചും നല്ല പെരുമാറ്റം പുലർത്തിയും അംഗീകാരം നേടിയ ആയിരക്കണക്കിന് ബ്രാഹ്മണന്മാർ പശുക്കളും രഥങ്ങളും കൂട്ടി ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
സുവേഷാഃ ശുദ്ധ വസനാഃ താമ്ര മൃഷ്ട അനുലേപനാഃ । സര്വേ തേ വിവിധൈഃ യാനൈഃ ശനൈഃ ഭരതമ് അന്വയുഃ ॥൨-൮൩-
അവരൊക്കെയും മനോഹരമായി വസ്ത്രം ധരിച്ച് ശുദ്ധമായ വസ്ത്രങ്ങളണിഞ്ഞ്, ചുവന്ന പൊന്നു പോലെയുള്ള അലങ്കാരങ്ങൾ ധരിച്ച്,色色മായ വാഹനങ്ങളിൽ പതിയെ ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
പ്രഹൃഷ്ട മുദിതാ സേനാ സാന്വയാത് കൈകയീ സുതമ് । ഭ്രാതുരാനയനേ യാന്തമ് ഭരതമ് ഭ്രാതൃവത്സലമ് ॥൨-൮൩-
സൈന്യം സന്തോഷത്തോടും ആനന്ദത്തോടും കൂടി, സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹത്തിൽ നിറഞ്ഞ കൈകേയിയുടെ മകൻ ഭരതനെ, സഹോദരനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ പോകുന്നവനായി അനുഗമിച്ചു.
തേ ഗത്വാ ദൂരമധ്വാനമ് രഥമ് യാനാശ്വകുഞ്ജരൈഃ । സമാസേദുസ്തതോ ഗങ്ഗാമ് ശൃങ്ഗിബേരപുരമ് പ്രതി ॥൨-൮൩-
അവർ രഥങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ എന്നിവയിൽ ദീർഘമായ ദൂരം യാത്ര ചെയ്ത്, ശ്രിംഗിവേരപുരത്തിന് സമീപം ഗംഗയുടെ തീരത്ത് എത്തി.
യത്ര രാമസഖോ വീരോ ഗുഹോ ജ്ഞാതിഗണൈര്വൃതഃ । നിവസത്യപ്രമാദേന ദേശമ് തമ് പരിപാലയന് ॥൨-൮൩-
അവിടെ രാമന്റെ സുഹൃത്ത് വീരനായ ഗുഹൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളുമായി ചുറ്റപ്പെട്ട്, അതി ജാഗ്രതയോടെ ആ പ്രദേശം കാത്തു താമസിച്ചു.
ഉപേത്യ തീരമ് ഗങ്ഗായാശ്ചക്രമാകൈരലങ്കതമ് । വ്യവതിഷ്ഠത സാ സേനാ ഭരതസ്യ അനുയായിനീ ॥൨-൮൩-
ഗംഗയുടെ തീരം ചക്രങ്ങളാലും കുലുക്കളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതിൽ എത്തി, ഭരതനെ അനുഗമിച്ച സൈന്യം അവിടെ നിൽക്കുകയായിരുന്നു.
നിരീക്ഷ്യ അനുഗതാമ് സേനാമ് താമ് ച ഗന്ഗാമ് ശിവ ഉദകാമ് । ഭരതഃ സചിവാന് സര്വാന് അബ്രവീദ് വാക്യ കോവിദഃ ॥൨-൮൩-
തന്നെ പിന്തുടർന്ന സൈന്യവും ശുഭജലമുള്ള ഗംഗയും കണ്ടു, വാക്കിൽ പാടവമുള്ള ഭരതൻ എല്ലാ മന്ത്രിമാരോടും പറഞ്ഞു:
നിവേശയത മേ സൈന്യമ് അഭിപ്രായേണ സര്വശഃ । വിശ്രാന്തഃ പ്രതരിഷ്യാമഃ ശ്വൈദാനീമ് മഹാ നദീമ് ॥൨-൮൩-
എന്റെ സൈന്യം എല്ലായിടത്തും ഉചിതമായി പാർപ്പിക്കുക. വിശ്രമിച്ചശേഷം നാം നാളെ ഈ വലിയ നദി കടക്കും.
ദാതുമ് ച താവദ് ഇച്ചാമി സ്വര് ഗതസ്യ മഹീ പതേഃ । ഔര്ധ്വദേഹ നിമിത്ത അര്ഥമ് അവതീര്യ ഉദകമ് നദീമ് ॥൨-൮൩-
ഇപ്പോൾ departed രാജാവിന്റെ അന്തിമകർമ്മത്തിനായി, നദിയിൽ ഇറങ്ങി വെള്ളം അർപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
തസ്യ ഏവമ് ബ്രുവതഃ അമാത്യാഃ തഥാ ഇതി ഉക്ത്വാ സമാഹിതാഃ । ന്യവേശയമ്സ് താമഃ ചന്ദേന സ്വേന സ്വേന പൃഥക് പൃഥക് ॥൨-൮൩-
അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മന്ത്രിമാർ ശ്രദ്ധയോടെ 'ശരി' എന്ന് സമ്മതിച്ചു. ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ വിഭാഗങ്ങൾക്കൊപ്പം സൈന്യത്തെ തക്കതായ സ്ഥലങ്ങളിൽ ക്രമീകരിച്ചു.
നിവേശ്യ ഗന്ഗാമ് അനു താമ് മഹാ നദീമ് । ചമൂമ് വിധാനൈഃ പരിബര്ഹ ശോഭിനീമ് । ഉവാസ രാമസ്യ തദാ മഹാത്മനോ । വിചിന്തയാനോ ഭരതഃ നിവര്തനമ് ॥൨-൮൩-
സൈന്യം അതിന്റെ ആയുധങ്ങളാൽ ഭംഗിയായി ഗംഗാനദിയുടെ തീരത്ത് നിരത്തി, മഹാത്മാവായ ഭരതൻ രാമൻ തിരികെ വരുമോ എന്ന് ആലോചിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ തന്റെ അനുയായികളോടൊപ്പം താമസിച്ചു.
thumb|ചതുരശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുരശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തിനാലാമത്തെ സര്ഗം ഇതാണ്.
തതഃ നിവിഷ്ടാമ് ധ്വജിനീമ് ഗന്ഗാമ് അന്വാശ്രിതാമ് നദീമ് । നിഷാദ രാജോ ദൃഷ്ട്വാ ഏവ ജ്ഞാതീന് സമ്ത്വരിതഃ അബ്രവീത് ॥൨-൮൪-
അപ്പോൾ ഗംഗാനദിയുടെ തീരത്ത് സൈന്യം പാളയമിട്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളോട് വേഗത്തിൽ പറഞ്ഞു.
മഹതീ ഇയമ് അതഃ സേനാ സാഗര ആഭാ പ്രദൃശ്യതേ । ന അസ്യ അന്തമ് അവഗച്ചാമി മനസാ അപി വിചിന്തയന് ॥൨-൮൪-
ഇവിടെ കാണുന്ന ഈ വലിയ സൈന്യം സമുദ്രം പോലെ തിളങ്ങുന്നു; എത്ര ചിന്തിച്ചാലും ഇതിന്റെ അറ്റം ഞാൻ കാണാനാവുന്നില്ല.
യഥാ തു ഖലു ദുര്ഭദ്ധിര്ഭരതഃ സ്വയമാഗതഃ । സ ഏഷ ഹി മഹാ കായഃ കോവിദാര ധ്വജോ രഥേ ॥൨-൮൪-
നിശ്ചയമായും ഭരതൻ തന്നെ, വലിയ ശക്തിയുള്ളവൻ, തന്റെ രഥത്തിൽ കോവിദാര വൃക്ഷം പതിച്ച പതാകയുമായി ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
ബന്ധയിഷ്യതി വാ ദാശാന് അഥ വാ അസ്മാന് വധിഷ്യതി । അഥ ദാശരഥിമ് രാമമ് പിത്രാ രാജ്യാത് വിവാസിതമ് ॥൨-൮൪-
അവൻ നമുക്കെതിരെ നമുക്ക് ബന്ധനം ചെയ്യുകയോ കൊല്ലുകയോ ചെയ്യാം; അല്ലെങ്കിൽ ദശരഥപുത്രനായ രാമനെ അച്ഛൻ രാജ്യം വിട്ടയച്ചതുകൊണ്ട്—
സമ്പന്നാമ് ശ്രിയമന്വിച്ചമ്സ്തസ്യ രാജ്ഞഃ സുദുര്ലഭാമ് । ഭരതഃ കൈകേയീ പുത്രഃ ഹന്തുമ് സമധിഗച്ചതി ॥൨-൮൪-
കൈകേയിയുടെ മകനായ ഭരതൻ, അത്യന്തം അപൂർവമായ രാജസൗഭാഗ്യം നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, രാമനെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കാനാണ് വരുന്നത്.
ഭര്താ ചൈവ സഖാ ചൈവ രാമഃ ദാശരഥിര് മമ । തസ്യ അര്ഥ കാമാഃ സമ്നദ്ധാ ഗന്ഗാ അനൂപേ അത്ര തിഷ്ഠത ॥൨-൮൪-
ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ എനിക്ക് ഭർത്താവും സുഹൃത്തുമാണ്; അവനുവേണ്ടി അർപ്പിതരായവർ ഗംഗാതീരത്ത് തയ്യാറായി നിൽക്കണം.
തിഷ്ഠന്തു സര്വ ദാശാഃ ച ഗന്ഗാമ് അന്വാശ്രിതാ നദീമ് । ബല യുക്താ നദീ രക്ഷാ മാമ്സ മൂല ഫല അശനാഃ ॥൨-൮൪-
ഗംഗാനദിയുടെ തീരത്ത് താമസിക്കുന്ന എല്ലാ ശക്തിയുള്ള നിഷാദരും ഇവിടെ തന്നെ നദിയെ കാത്ത്, മാംസം, കിഴങ്ങ്, പഴം എന്നിവ ഭക്ഷിച്ച് നില്ക്കട്ടെ.
നാവാമ് ശതാനാമ് പന്ചാനാമ് കൈവര്താനാമ് ശതമ് ശതമ് । സമ്നദ്ധാനാമ് തഥാ യൂനാമ് തിഷ്ഠന്തു അത്യഭ്യചോദയത് ॥൨-൮൪-
അയ്യായിരം നാവുകൾക്കായി നൂറ് നൂറ് യുവ boatmen ആയുധധാരികളായി തയ്യാറായി നിൽക്കണം എന്ന് അദ്ദേഹം നിർദ്ദേശിച്ചു.
യദാ തുഷ്ടഃ തു ഭരതഃ രാമസ്യ ഇഹ ഭവിഷ്യതി । സാ ഇയമ് സ്വസ്തിമയീ സേനാ ഗന്ഗാമ് അദ്യ തരിഷ്യതി ॥൨-൮൪-
ഭരതൻ രാമനോട് സംതൃപ്തനായാൽ, ഈ ഭാഗ്യവാനായ സൈന്യം ഇന്ന് തന്നെ ഗംഗയെ കടക്കും.
ഇതി ഉക്ത്വാ ഉപായനമ് ഗൃഹ്യ മത്സ്യ മാമ്സ മധൂനി ച । അഭിചക്രാമ ഭരതമ് നിഷാദ അധിപതിര് ഗുഹഃ ॥൨-൮൪-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, മീൻ, മാംസം, തേൻ തുടങ്ങിയ സമ്മാനങ്ങൾ എടുത്ത്, നിഷാദാധിപനായ ഗുഹൻ ഭരതന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി.
തമ് ആയാന്തമ് തു സമ്പ്രേക്ഷ്യ സൂത പുത്രഃ പ്രതാപവാന് । ഭരതായ ആചചക്ഷേ അഥ വിനയജ്ഞോ വിനീതവത് ॥൨-൮൪-
അവനെ സമീപിക്കുന്നതു കണ്ട സുമന്ത്രൻ, വിനയശീലിയും വിവേകിയും ആയ രഥികൻ, ഭരതനോട് അതിനെക്കുറിച്ച് അറിയിച്ചു.
ഏഷ ജ്ഞാതി സഹസ്രേണ സ്ഥപതിഃ പരിവാരിതഃ । കുശലോ ദണ്ഡക അരണ്യേ വൃദ്ധോ ഭ്രാതുഃ ച തേ സഖാ ॥൨-൮൪-
ഇവൻ ആയിരം ബന്ധുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ഗുഹൻ ആണ്; ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ നിപുണനും പ്രായമായവനും, നിന്റെ സഹോദരന്റെ സുഹൃത്തുമാണ്.
തസ്മാത് പശ്യതു കാകുത്സ്ഥ ത്വാമ് നിഷാദ അധിപോ ഗുഹഃ । അസമ്ശയമ് വിജാനീതേ യത്ര തൌ രാമ ലക്ഷ്മണൌ ॥൨-൮൪-
അതിനാൽ, കാകുത്സ്ഥകുലജനായ ഭരതനെ നിഷാദാധിപനായ ഗുഹൻ കാണട്ടെ; അവൻ സംശയമില്ലാതെ രാമനും ലക്ഷ്മണനും എവിടെയാണെന്ന് അറിയുന്നു.
ഏതത് തു വചനമ് ശ്രുത്വാ സുമന്ത്രാത് ഭരതഃ ശുഭമ് । ഉവാച വചനമ് ശീഘ്രമ് ഗുഹഃ പശ്യതു മാമ് ഇതി ॥൨-൮൪-
സുമന്ത്രനിൽ നിന്ന് ഈ ശുഭവാക്കുകൾ കേട്ട ഭരതൻ ഉടൻ തന്നെ, 'ഗുഹൻ എന്നെ കാണട്ടെ' എന്ന് പറഞ്ഞു.
ലബ്ധ്വാ അഭ്യനുജ്ഞാമ് സമ്ഹൃഷ്ടഃ ജ്ഞാതിഭിഃ പരിവാരിതഃ । ആഗമ്യ ഭരതമ് പ്രഹ്വോ ഗുഹോ വചനമ് അബ്രവീഇത് ॥൨-൮൪-
അനുമതി ലഭിച്ച ശേഷം, സന്തോഷത്തോടെ ബന്ധുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഗുഹൻ ഭരതന്റെ അടുത്തേക്ക് വന്നു വിനയപൂർവ്വം പറഞ്ഞു.
നിഷ്കുടഃ ചൈവ ദേശോ അയമ് വന്ചിതാഃ ച അപി തേ വയമ് । നിവേദയാമഃ തേ സര്വേ സ്വകേ ദാശ കുലേ വസ ॥൨-൮൪-
ഈ സ്ഥലത്ത് നാം താമസിക്കുന്നു, ഞങ്ങൾ നിങ്ങളാൽ വഞ്ചിതരായി. ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നിങ്ങളോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു — ദയവായി നിങ്ങളുടെ ദാസരുടെ കൂട്ടത്തിൽ തന്നെ താമസിക്കുക.
അസ്തി മൂലമ് ഫലമ് ചൈവ നിഷാദൈഃ സമുപാഹൃതമ് । ആര്ദ്രമ് ച മാമ്സമ് ശുഷ്കമ് ച വന്യമ് ച ഉച്ച അവചമ് മഹത് ॥൨-൮൪-
നിഷാദന്മാർ കൊണ്ടുവന്ന മുളകളും പഴങ്ങളും ഉണ്ട്. കൂടാതെ, പുതിയതും ഉണക്കിയതുമായ ഇറച്ചിയും, വിവിധതരം കാട്ടിലുണ്ടാകുന്ന ഭക്ഷ്യവും ധാരാളം ഉണ്ട്.