ശതമ് സഹസ്രാണി അശ്വാനാമ് സമാരൂഢാനി രാഘവമ് । അന്വയുര് ഭരതമ് യാന്തമ് രാജ പുത്രമ് യശസ്വിനമ് ॥൨-൮൩-
നൂറ്റിയായിരം കുതിരകൾ, കയറിയിരിക്കുന്നവരും ഒരുക്കമായവരുമായവ, പ്രശസ്തനായ രാജകുമാരനായ ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
കൈകേയീ ച സുമിത്രാ ച കൌസല്യാ ച യശസ്വിനീ । രാമ ആനയന സമ്ഹൃഷ്ടാ യയുര് യാനേന ഭാസ്വതാ ॥൨-൮൩-
കൈകേയിയും സുമിത്രയും പ്രശസ്തയായ കൌസല്യയും രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ സന്തോഷത്തോടെ പ്രകാശമുള്ള വാഹനങ്ങളിൽ യാത്ര ചെയ്തു.
പ്രയാതാഃ ച ആര്യ സമ്ഘാതാ രാമമ് ദ്രഷ്ടുമ് സലക്ഷ്മണമ് । തസ്യ ഏവ ച കഥാഃ ചിത്രാഃ കുര്വാണാ ഹൃഷ്ട മാനസാഃ ॥൨-൮൩-
ആര്യന്മാരുടെ കൂട്ടങ്ങൾ രാമനും ലക്ഷ്മണനും കാണാൻ സന്തോഷത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു. അവരെക്കുറിച്ച് രസകരമായ കഥകൾ പറഞ്ഞ് അവർ ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദം നിറഞ്ഞു.
മേഘ ശ്യാമമ് മഹാ ബാഹുമ് സ്ഥിര സത്ത്വമ് ദൃഢ വ്രതമ് । കദാ ദ്രക്ഷ്യാമഹേ രാമമ് ജഗതഃ ശോക നാശനമ് ॥൨-൮൩-
മേഘംപോലെ ഇരുണ്ട നിറമുള്ളവനും ശക്തമായ ഭുജങ്ങളുള്ളവനും മനസ്സിൽ ഉറപ്പുള്ളവനും വാഗ്ദാനത്തിൽ ഉറച്ചവനും ലോകത്തിന്റെ ദുഃഖം നീക്കുന്നവനുമായ രാമനെ നാം എപ്പോൾ കാണുമെന്നു ആഗ്രഹിച്ചു.
ദൃഷ്ടഏവ ഹി നഃ ശോകമ് അപനേഷ്യതി രാഘവഃ । തമഃ സര്വസ്യ ലോകസ്യ സമുദ്യന്ന് ഇവ ഭാസ്കരഃ ॥൨-൮൩-
അവനെ കണ്ടാൽ മാത്രം മതിയാവും, രാഘവൻ നമ്മുടെ ദുഃഖം അകറ്റും. ഉദയിക്കുന്ന സൂര്യൻ ലോകത്തിലെ ഇരുണ്ടിയെല്ലാം അകറ്റുന്നതുപോലെ.
ഇതി ഏവമ് കഥയന്തഃ തേ സമ്പ്രഹൃഷ്ടാഃ കഥാഃ ശുഭാഃ । പരിഷ്വജാനാഃ ച അന്യോന്യമ് യയുര് നാഗരികാഃ തദാ ॥൨-൮൩-
ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സന്തോഷത്തോടെ ശുഭമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു, നഗരവാസികൾ ഒരുമിച്ച് അണിഞ്ഞു ചേർന്നു യാത്രയായി.
യേ ച തത്ര അപരേ സര്വേ സമ്മതാ യേ ച നൈഗമാഃ । രാമമ് പ്രതി യയുര് ഹൃഷ്ടാഃ സര്വാഃ പ്രകൃതയഃ തദാ ॥൨-൮൩-
അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന മറ്റു മാന്യരും നഗരവാസികളും എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ രാമനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു.
മണി കാരാഃ ച യേ കേചിത് കുമ്ഭ കാരാഃ ച ശോഭനാഃ । സൂത്ര കര്മ കൃതഃ ചൈവ യേ ച ശസ്ത്ര ഉപജീവിനഃ ॥൨-൮൩-
മണിക്കാരന്മാർ, നന്നായി പാത്രങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്ന കുംഭക്കാർ, നൂൽ ജോലിക്കാർ, ആയുധം ഉപയോഗിച്ച് ജീവിക്കുന്നവരും അവരോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു.
മായൂരകാഃ ക്രാകചികാ രോചകാ വേധകാഃ തഥാ । ദന്ത കാരാഃ സുധാ കാരാഃ തഥാ ഗന്ധ ഉപജീവിനഃ ॥൨-൮൩-
മയില്പൊക്കുകൾ ഉണ്ടാക്കുന്നവർ, മരക്കൊള്ളിക്കാർ, കൊത്തുപണിക്കാർ, തുളയ്ക്കുന്നവർ, ദന്തംകൊത്തുന്നവർ, ചുണ്ണാമ്പ് ജോലിക്കാർ, സുഗന്ധവസ്തുക്കളിൽ ജീവിക്കുന്നവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സുവര്ണ കാരാഃ പ്രഖ്യാതാഃ തഥാ കമ്ബല ധാവകാഃ । സ്നാപക ആച്ചാദകാ വൈദ്യാ ധൂപകാഃ ശൌണ്ഡികാഃ തഥാ ॥൨-൮൩-
പ്രശസ്തമായ പൊന്നുപണിക്കാർ, കംബളം കഴുകുന്നവർ, കുളിപ്പിക്കൽ ജോലിക്കാർ, വസ്ത്രം അണിയിക്കുന്നവർ, വൈദ്യന്മാർ, ധൂപം ഉണ്ടാക്കുന്നവർ, മദ്യം ഉണ്ടാക്കുന്നവരും പോയി.
രജകാഃ തുന്ന വായാഃ ച ഗ്രാമ ഘോഷ മഹത്തരാഃ । ശൈലൂഷാഃ ച സഹ സ്ത്രീഭിര് യാന്തി കൈവര്തകാഃ തഥാ ॥൨-൮൩-
വസ്ത്രം കഴുകുന്നവർ, തുന്നിപ്പണിക്കാർ, വലിയ ഗ്രാമക്കാരും ചെറുഗ്രാമക്കാരും, സ്ത്രീകളോടൊപ്പം നടന്മാർ, കപ്പൽക്കാരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സമാഹിതാ വേദവിദോ ബ്രാഹ്മണാ വൃത്ത സമ്മതാഃ । ഗോ രഥൈഃ ഭരതമ് യാന്തമ് അനുജഗ്മുഃ സഹസ്രശഃ ॥൨-൮൩-
വേദങ്ങൾ പഠിച്ചും നല്ല പെരുമാറ്റം പുലർത്തിയും അംഗീകാരം നേടിയ ആയിരക്കണക്കിന് ബ്രാഹ്മണന്മാർ പശുക്കളും രഥങ്ങളും കൂട്ടി ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
സുവേഷാഃ ശുദ്ധ വസനാഃ താമ്ര മൃഷ്ട അനുലേപനാഃ । സര്വേ തേ വിവിധൈഃ യാനൈഃ ശനൈഃ ഭരതമ് അന്വയുഃ ॥൨-൮൩-
അവരൊക്കെയും മനോഹരമായി വസ്ത്രം ധരിച്ച് ശുദ്ധമായ വസ്ത്രങ്ങളണിഞ്ഞ്, ചുവന്ന പൊന്നു പോലെയുള്ള അലങ്കാരങ്ങൾ ധരിച്ച്,色色മായ വാഹനങ്ങളിൽ പതിയെ ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
പ്രഹൃഷ്ട മുദിതാ സേനാ സാന്വയാത് കൈകയീ സുതമ് । ഭ്രാതുരാനയനേ യാന്തമ് ഭരതമ് ഭ്രാതൃവത്സലമ് ॥൨-൮൩-
സൈന്യം സന്തോഷത്തോടും ആനന്ദത്തോടും കൂടി, സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹത്തിൽ നിറഞ്ഞ കൈകേയിയുടെ മകൻ ഭരതനെ, സഹോദരനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ പോകുന്നവനായി അനുഗമിച്ചു.
തേ ഗത്വാ ദൂരമധ്വാനമ് രഥമ് യാനാശ്വകുഞ്ജരൈഃ । സമാസേദുസ്തതോ ഗങ്ഗാമ് ശൃങ്ഗിബേരപുരമ് പ്രതി ॥൨-൮൩-
അവർ രഥങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ എന്നിവയിൽ ദീർഘമായ ദൂരം യാത്ര ചെയ്ത്, ശ്രിംഗിവേരപുരത്തിന് സമീപം ഗംഗയുടെ തീരത്ത് എത്തി.
യത്ര രാമസഖോ വീരോ ഗുഹോ ജ്ഞാതിഗണൈര്വൃതഃ । നിവസത്യപ്രമാദേന ദേശമ് തമ് പരിപാലയന് ॥൨-൮൩-
അവിടെ രാമന്റെ സുഹൃത്ത് വീരനായ ഗുഹൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളുമായി ചുറ്റപ്പെട്ട്, അതി ജാഗ്രതയോടെ ആ പ്രദേശം കാത്തു താമസിച്ചു.
ഉപേത്യ തീരമ് ഗങ്ഗായാശ്ചക്രമാകൈരലങ്കതമ് । വ്യവതിഷ്ഠത സാ സേനാ ഭരതസ്യ അനുയായിനീ ॥൨-൮൩-
ഗംഗയുടെ തീരം ചക്രങ്ങളാലും കുലുക്കളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതിൽ എത്തി, ഭരതനെ അനുഗമിച്ച സൈന്യം അവിടെ നിൽക്കുകയായിരുന്നു.
നിരീക്ഷ്യ അനുഗതാമ് സേനാമ് താമ് ച ഗന്ഗാമ് ശിവ ഉദകാമ് । ഭരതഃ സചിവാന് സര്വാന് അബ്രവീദ് വാക്യ കോവിദഃ ॥൨-൮൩-
തന്നെ പിന്തുടർന്ന സൈന്യവും ശുഭജലമുള്ള ഗംഗയും കണ്ടു, വാക്കിൽ പാടവമുള്ള ഭരതൻ എല്ലാ മന്ത്രിമാരോടും പറഞ്ഞു:
നിവേശയത മേ സൈന്യമ് അഭിപ്രായേണ സര്വശഃ । വിശ്രാന്തഃ പ്രതരിഷ്യാമഃ ശ്വൈദാനീമ് മഹാ നദീമ് ॥൨-൮൩-
എന്റെ സൈന്യം എല്ലായിടത്തും ഉചിതമായി പാർപ്പിക്കുക. വിശ്രമിച്ചശേഷം നാം നാളെ ഈ വലിയ നദി കടക്കും.
ദാതുമ് ച താവദ് ഇച്ചാമി സ്വര് ഗതസ്യ മഹീ പതേഃ । ഔര്ധ്വദേഹ നിമിത്ത അര്ഥമ് അവതീര്യ ഉദകമ് നദീമ് ॥൨-൮൩-
ഇപ്പോൾ departed രാജാവിന്റെ അന്തിമകർമ്മത്തിനായി, നദിയിൽ ഇറങ്ങി വെള്ളം അർപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
തസ്യ ഏവമ് ബ്രുവതഃ അമാത്യാഃ തഥാ ഇതി ഉക്ത്വാ സമാഹിതാഃ । ന്യവേശയമ്സ് താമഃ ചന്ദേന സ്വേന സ്വേന പൃഥക് പൃഥക് ॥൨-൮൩-
അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മന്ത്രിമാർ ശ്രദ്ധയോടെ 'ശരി' എന്ന് സമ്മതിച്ചു. ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ വിഭാഗങ്ങൾക്കൊപ്പം സൈന്യത്തെ തക്കതായ സ്ഥലങ്ങളിൽ ക്രമീകരിച്ചു.
നിവേശ്യ ഗന്ഗാമ് അനു താമ് മഹാ നദീമ് । ചമൂമ് വിധാനൈഃ പരിബര്ഹ ശോഭിനീമ് । ഉവാസ രാമസ്യ തദാ മഹാത്മനോ । വിചിന്തയാനോ ഭരതഃ നിവര്തനമ് ॥൨-൮൩-
സൈന്യം അതിന്റെ ആയുധങ്ങളാൽ ഭംഗിയായി ഗംഗാനദിയുടെ തീരത്ത് നിരത്തി, മഹാത്മാവായ ഭരതൻ രാമൻ തിരികെ വരുമോ എന്ന് ആലോചിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ തന്റെ അനുയായികളോടൊപ്പം താമസിച്ചു.
thumb|ചതുരശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ചതുരശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ്-വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തിനാലാമത്തെ സര്ഗം ഇതാണ്.
തതഃ നിവിഷ്ടാമ് ധ്വജിനീമ് ഗന്ഗാമ് അന്വാശ്രിതാമ് നദീമ് । നിഷാദ രാജോ ദൃഷ്ട്വാ ഏവ ജ്ഞാതീന് സമ്ത്വരിതഃ അബ്രവീത് ॥൨-൮൪-
അപ്പോൾ ഗംഗാനദിയുടെ തീരത്ത് സൈന്യം പാളയമിട്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, നിഷാദരാജാവായ ഗുഹൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളോട് വേഗത്തിൽ പറഞ്ഞു.
മഹതീ ഇയമ് അതഃ സേനാ സാഗര ആഭാ പ്രദൃശ്യതേ । ന അസ്യ അന്തമ് അവഗച്ചാമി മനസാ അപി വിചിന്തയന് ॥൨-൮൪-
ഇവിടെ കാണുന്ന ഈ വലിയ സൈന്യം സമുദ്രം പോലെ തിളങ്ങുന്നു; എത്ര ചിന്തിച്ചാലും ഇതിന്റെ അറ്റം ഞാൻ കാണാനാവുന്നില്ല.
യഥാ തു ഖലു ദുര്ഭദ്ധിര്ഭരതഃ സ്വയമാഗതഃ । സ ഏഷ ഹി മഹാ കായഃ കോവിദാര ധ്വജോ രഥേ ॥൨-൮൪-
നിശ്ചയമായും ഭരതൻ തന്നെ, വലിയ ശക്തിയുള്ളവൻ, തന്റെ രഥത്തിൽ കോവിദാര വൃക്ഷം പതിച്ച പതാകയുമായി ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.
ബന്ധയിഷ്യതി വാ ദാശാന് അഥ വാ അസ്മാന് വധിഷ്യതി । അഥ ദാശരഥിമ് രാമമ് പിത്രാ രാജ്യാത് വിവാസിതമ് ॥൨-൮൪-
അവൻ നമുക്കെതിരെ നമുക്ക് ബന്ധനം ചെയ്യുകയോ കൊല്ലുകയോ ചെയ്യാം; അല്ലെങ്കിൽ ദശരഥപുത്രനായ രാമനെ അച്ഛൻ രാജ്യം വിട്ടയച്ചതുകൊണ്ട്—
സമ്പന്നാമ് ശ്രിയമന്വിച്ചമ്സ്തസ്യ രാജ്ഞഃ സുദുര്ലഭാമ് । ഭരതഃ കൈകേയീ പുത്രഃ ഹന്തുമ് സമധിഗച്ചതി ॥൨-൮൪-
കൈകേയിയുടെ മകനായ ഭരതൻ, അത്യന്തം അപൂർവമായ രാജസൗഭാഗ്യം നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, രാമനെ കൊല്ലാൻ ശ്രമിക്കാനാണ് വരുന്നത്.
ഭര്താ ചൈവ സഖാ ചൈവ രാമഃ ദാശരഥിര് മമ । തസ്യ അര്ഥ കാമാഃ സമ്നദ്ധാ ഗന്ഗാ അനൂപേ അത്ര തിഷ്ഠത ॥൨-൮൪-
ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ എനിക്ക് ഭർത്താവും സുഹൃത്തുമാണ്; അവനുവേണ്ടി അർപ്പിതരായവർ ഗംഗാതീരത്ത് തയ്യാറായി നിൽക്കണം.
തിഷ്ഠന്തു സര്വ ദാശാഃ ച ഗന്ഗാമ് അന്വാശ്രിതാ നദീമ് । ബല യുക്താ നദീ രക്ഷാ മാമ്സ മൂല ഫല അശനാഃ ॥൨-൮൪-
ഗംഗാനദിയുടെ തീരത്ത് താമസിക്കുന്ന എല്ലാ ശക്തിയുള്ള നിഷാദരും ഇവിടെ തന്നെ നദിയെ കാത്ത്, മാംസം, കിഴങ്ങ്, പഴം എന്നിവ ഭക്ഷിച്ച് നില്ക്കട്ടെ.