ഭരതസ്യ തു തസ്യ ആജ്ഞാമ് പ്രതിഗൃഹ്യ പ്രഹര്ഷിതഃ । രഥമ് ഗൃഹീത്വാ പ്രയയൌ യുക്തമ് പരമ വാജിഭിഃ ॥൨-൮൨-
ഭരതന്റെ ആജ്ഞ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിച്ച സുമന്ത്രൻ ഉത്തമ കുതിരകൾ കൂട്ടിയിണക്കിയ രഥം കൊണ്ടുവന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
സ രാഘവഃ സത്യ ധൃതിഃ പ്രതാപവാന് । ബ്രുവന് സുയുക്തമ് ദൃഢ സത്യ വിക്രമഃ । ഗുരുമ് മഹാ അരണ്യ ഗതമ് യശസ്വിനമ് । പ്രസാദയിഷ്യന് ഭരതഃ അബ്രവീത് തദാ ॥൨-൮൨-
സത്യത്തിൽ ഉറച്ചവനും ധൈര്യശാലിയുമായ രാഘവൻ, നല്ലവണ്ണം സംസാരിക്കുകയും ഉറപ്പോടെ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ, മഹാവനത്തിലേക്ക് പോയ തന്റെ മുതിർന്നവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ഭരതൻ അപ്പോൾ പറഞ്ഞു.
തൂണ സമുത്ഥായ സുമന്ത്ര ഗച്ച । ബലസ്യ യോഗായ ബല പ്രധാനാന് । ആനേതുമ് ഇച്ചാമി ഹി തമ് വനസ്ഥമ് । പ്രസാദ്യ രാമമ് ജഗതഃ ഹിതായ ॥൨-൮൨-
സുമന്ത്രാ, നീ വേഗത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു സൈന്യത്തിന്റെ പ്രധാനികളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കാൻ പോവൂ. ഞാൻ വനത്തിൽ താമസിക്കുന്ന രാമനെ ലോകത്തിന്റെ ഭലത്തിനായി തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
സ സൂത പുത്രഃ ഭരതേന സമ്യഗ് । ആജ്ഞാപിതഃ സമ്പരിപൂര്ണ കാമഃ । ശശാസ സര്വാന് പ്രകൃതി പ്രധാനാന് । ബലസ്യ മുഖ്യാമഃ ച സുഹൃജ് ജനമ് ച ॥൨-൮൨-
അങ്ങനെ ഭരതന്റെ ആജ്ഞയിൽ പൂർണ്ണമായും സന്തുഷ്ടനായ സാരഥിയുടെ മകൻ എല്ലാ പ്രധാന നഗരവാസികൾക്കും സൈന്യത്തിലെ മുഖ്യന്മാർക്കും സുഹൃത്തുക്കൾക്കും നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകി.
തതഃ സമുത്ഥായ കുലേ കുലേ തേ । രാജന്യ വൈശ്യാ വൃഷലാഃ ച വിപ്രാഃ । അയൂയുജന്ന് ഉഷ്ട്ര രഥാന് ഖരാമഃ ച। നാഗാന് ഹയാമഃ ചൈവ കുല പ്രസൂതാന് ॥൨-൮൨-
അതിനുശേഷം ഓരോ വീട്ടിലും ക്ഷത്രിയന്മാർ, വൈശ്യന്മാർ, ശൂദ്രന്മാർ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ എന്നിവർ കുടുംബത്തിൽ വളർത്തിയ ഉട്ടകങ്ങൾ, രഥങ്ങൾ, കസേരകൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ എന്നിവ കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
thumb|ത്ര്യശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്ര്യശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തിമൂന്നാം സർഗ്ഗം കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
തതഃ സമുത്ഥിതഃ കാല്യമ് ആസ്ഥായ സ്യന്ദന ഉത്തമമ് । പ്രയയൌ ഭരതഃ ശീഘ്രമ് രാമ ദര്ശന കാന്ക്ഷയാ ॥൨-൮൩-
അതിനുശേഷം ഭരതൻ പുലർച്ചെ എഴുന്നേറ്റ് ഉത്തമമായ രഥത്തിൽ കയറി രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു.
അഗ്രതഃ പ്രയയുസ് തസ്യ സര്വേ മന്ത്രി പുരോധസഃ । അധിരുഹ്യ ഹയൈഃ യുക്താന് രഥാന് സൂര്യ രഥ ഉപമാന് ॥൨-൮൩-
അവന്റെ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും കുതിരകളോടൊപ്പം സൂര്യന്റെ രഥംപോലുള്ള രഥങ്ങളിൽ കയറി അവന്റെ മുമ്പിൽ പോയി.
നവ നാഗ സഹസ്രാണി കല്പിതാനി യഥാ വിധി । അന്വയുര് ഭരതമ് യാന്തമ് ഇക്ഷ്വാകു കുല നന്ദനമ് ॥൨-൮൩-
നവായിരം ആനകൾ നിയമപ്രകാരം ഒരുക്കി ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
ഷഷ്ഠീ രഥ സഹസ്രാണി ധന്വിനോ വിവിധ ആയുധാഃ । അന്വയുര് ഭരതമ് യാന്തമ് രാജ പുത്രമ് യശസ്വിനമ് ॥൨-൮൩-
അറുപതിനായിരം രഥങ്ങൾ, വിവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ള വില്ലാളികൾ, പ്രശസ്തനായ രാജകുമാരനായ ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
ശതമ് സഹസ്രാണി അശ്വാനാമ് സമാരൂഢാനി രാഘവമ് । അന്വയുര് ഭരതമ് യാന്തമ് രാജ പുത്രമ് യശസ്വിനമ് ॥൨-൮൩-
നൂറ്റിയായിരം കുതിരകൾ, കയറിയിരിക്കുന്നവരും ഒരുക്കമായവരുമായവ, പ്രശസ്തനായ രാജകുമാരനായ ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
കൈകേയീ ച സുമിത്രാ ച കൌസല്യാ ച യശസ്വിനീ । രാമ ആനയന സമ്ഹൃഷ്ടാ യയുര് യാനേന ഭാസ്വതാ ॥൨-൮൩-
കൈകേയിയും സുമിത്രയും പ്രശസ്തയായ കൌസല്യയും രാമനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ സന്തോഷത്തോടെ പ്രകാശമുള്ള വാഹനങ്ങളിൽ യാത്ര ചെയ്തു.
പ്രയാതാഃ ച ആര്യ സമ്ഘാതാ രാമമ് ദ്രഷ്ടുമ് സലക്ഷ്മണമ് । തസ്യ ഏവ ച കഥാഃ ചിത്രാഃ കുര്വാണാ ഹൃഷ്ട മാനസാഃ ॥൨-൮൩-
ആര്യന്മാരുടെ കൂട്ടങ്ങൾ രാമനും ലക്ഷ്മണനും കാണാൻ സന്തോഷത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു. അവരെക്കുറിച്ച് രസകരമായ കഥകൾ പറഞ്ഞ് അവർ ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദം നിറഞ്ഞു.
മേഘ ശ്യാമമ് മഹാ ബാഹുമ് സ്ഥിര സത്ത്വമ് ദൃഢ വ്രതമ് । കദാ ദ്രക്ഷ്യാമഹേ രാമമ് ജഗതഃ ശോക നാശനമ് ॥൨-൮൩-
മേഘംപോലെ ഇരുണ്ട നിറമുള്ളവനും ശക്തമായ ഭുജങ്ങളുള്ളവനും മനസ്സിൽ ഉറപ്പുള്ളവനും വാഗ്ദാനത്തിൽ ഉറച്ചവനും ലോകത്തിന്റെ ദുഃഖം നീക്കുന്നവനുമായ രാമനെ നാം എപ്പോൾ കാണുമെന്നു ആഗ്രഹിച്ചു.
ദൃഷ്ടഏവ ഹി നഃ ശോകമ് അപനേഷ്യതി രാഘവഃ । തമഃ സര്വസ്യ ലോകസ്യ സമുദ്യന്ന് ഇവ ഭാസ്കരഃ ॥൨-൮൩-
അവനെ കണ്ടാൽ മാത്രം മതിയാവും, രാഘവൻ നമ്മുടെ ദുഃഖം അകറ്റും. ഉദയിക്കുന്ന സൂര്യൻ ലോകത്തിലെ ഇരുണ്ടിയെല്ലാം അകറ്റുന്നതുപോലെ.
ഇതി ഏവമ് കഥയന്തഃ തേ സമ്പ്രഹൃഷ്ടാഃ കഥാഃ ശുഭാഃ । പരിഷ്വജാനാഃ ച അന്യോന്യമ് യയുര് നാഗരികാഃ തദാ ॥൨-൮൩-
ഇങ്ങനെ പരസ്പരം സന്തോഷത്തോടെ ശുഭമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു, നഗരവാസികൾ ഒരുമിച്ച് അണിഞ്ഞു ചേർന്നു യാത്രയായി.
യേ ച തത്ര അപരേ സര്വേ സമ്മതാ യേ ച നൈഗമാഃ । രാമമ് പ്രതി യയുര് ഹൃഷ്ടാഃ സര്വാഃ പ്രകൃതയഃ തദാ ॥൨-൮൩-
അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന മറ്റു മാന്യരും നഗരവാസികളും എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ രാമനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു.
മണി കാരാഃ ച യേ കേചിത് കുമ്ഭ കാരാഃ ച ശോഭനാഃ । സൂത്ര കര്മ കൃതഃ ചൈവ യേ ച ശസ്ത്ര ഉപജീവിനഃ ॥൨-൮൩-
മണിക്കാരന്മാർ, നന്നായി പാത്രങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്ന കുംഭക്കാർ, നൂൽ ജോലിക്കാർ, ആയുധം ഉപയോഗിച്ച് ജീവിക്കുന്നവരും അവരോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു.
മായൂരകാഃ ക്രാകചികാ രോചകാ വേധകാഃ തഥാ । ദന്ത കാരാഃ സുധാ കാരാഃ തഥാ ഗന്ധ ഉപജീവിനഃ ॥൨-൮൩-
മയില്പൊക്കുകൾ ഉണ്ടാക്കുന്നവർ, മരക്കൊള്ളിക്കാർ, കൊത്തുപണിക്കാർ, തുളയ്ക്കുന്നവർ, ദന്തംകൊത്തുന്നവർ, ചുണ്ണാമ്പ് ജോലിക്കാർ, സുഗന്ധവസ്തുക്കളിൽ ജീവിക്കുന്നവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സുവര്ണ കാരാഃ പ്രഖ്യാതാഃ തഥാ കമ്ബല ധാവകാഃ । സ്നാപക ആച്ചാദകാ വൈദ്യാ ധൂപകാഃ ശൌണ്ഡികാഃ തഥാ ॥൨-൮൩-
പ്രശസ്തമായ പൊന്നുപണിക്കാർ, കംബളം കഴുകുന്നവർ, കുളിപ്പിക്കൽ ജോലിക്കാർ, വസ്ത്രം അണിയിക്കുന്നവർ, വൈദ്യന്മാർ, ധൂപം ഉണ്ടാക്കുന്നവർ, മദ്യം ഉണ്ടാക്കുന്നവരും പോയി.
രജകാഃ തുന്ന വായാഃ ച ഗ്രാമ ഘോഷ മഹത്തരാഃ । ശൈലൂഷാഃ ച സഹ സ്ത്രീഭിര് യാന്തി കൈവര്തകാഃ തഥാ ॥൨-൮൩-
വസ്ത്രം കഴുകുന്നവർ, തുന്നിപ്പണിക്കാർ, വലിയ ഗ്രാമക്കാരും ചെറുഗ്രാമക്കാരും, സ്ത്രീകളോടൊപ്പം നടന്മാർ, കപ്പൽക്കാരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
സമാഹിതാ വേദവിദോ ബ്രാഹ്മണാ വൃത്ത സമ്മതാഃ । ഗോ രഥൈഃ ഭരതമ് യാന്തമ് അനുജഗ്മുഃ സഹസ്രശഃ ॥൨-൮൩-
വേദങ്ങൾ പഠിച്ചും നല്ല പെരുമാറ്റം പുലർത്തിയും അംഗീകാരം നേടിയ ആയിരക്കണക്കിന് ബ്രാഹ്മണന്മാർ പശുക്കളും രഥങ്ങളും കൂട്ടി ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
സുവേഷാഃ ശുദ്ധ വസനാഃ താമ്ര മൃഷ്ട അനുലേപനാഃ । സര്വേ തേ വിവിധൈഃ യാനൈഃ ശനൈഃ ഭരതമ് അന്വയുഃ ॥൨-൮൩-
അവരൊക്കെയും മനോഹരമായി വസ്ത്രം ധരിച്ച് ശുദ്ധമായ വസ്ത്രങ്ങളണിഞ്ഞ്, ചുവന്ന പൊന്നു പോലെയുള്ള അലങ്കാരങ്ങൾ ധരിച്ച്,色色മായ വാഹനങ്ങളിൽ പതിയെ ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
പ്രഹൃഷ്ട മുദിതാ സേനാ സാന്വയാത് കൈകയീ സുതമ് । ഭ്രാതുരാനയനേ യാന്തമ് ഭരതമ് ഭ്രാതൃവത്സലമ് ॥൨-൮൩-
സൈന്യം സന്തോഷത്തോടും ആനന്ദത്തോടും കൂടി, സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹത്തിൽ നിറഞ്ഞ കൈകേയിയുടെ മകൻ ഭരതനെ, സഹോദരനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ പോകുന്നവനായി അനുഗമിച്ചു.
തേ ഗത്വാ ദൂരമധ്വാനമ് രഥമ് യാനാശ്വകുഞ്ജരൈഃ । സമാസേദുസ്തതോ ഗങ്ഗാമ് ശൃങ്ഗിബേരപുരമ് പ്രതി ॥൨-൮൩-
അവർ രഥങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ എന്നിവയിൽ ദീർഘമായ ദൂരം യാത്ര ചെയ്ത്, ശ്രിംഗിവേരപുരത്തിന് സമീപം ഗംഗയുടെ തീരത്ത് എത്തി.
യത്ര രാമസഖോ വീരോ ഗുഹോ ജ്ഞാതിഗണൈര്വൃതഃ । നിവസത്യപ്രമാദേന ദേശമ് തമ് പരിപാലയന് ॥൨-൮൩-
അവിടെ രാമന്റെ സുഹൃത്ത് വീരനായ ഗുഹൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളുമായി ചുറ്റപ്പെട്ട്, അതി ജാഗ്രതയോടെ ആ പ്രദേശം കാത്തു താമസിച്ചു.
ഉപേത്യ തീരമ് ഗങ്ഗായാശ്ചക്രമാകൈരലങ്കതമ് । വ്യവതിഷ്ഠത സാ സേനാ ഭരതസ്യ അനുയായിനീ ॥൨-൮൩-
ഗംഗയുടെ തീരം ചക്രങ്ങളാലും കുലുക്കളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതിൽ എത്തി, ഭരതനെ അനുഗമിച്ച സൈന്യം അവിടെ നിൽക്കുകയായിരുന്നു.
നിരീക്ഷ്യ അനുഗതാമ് സേനാമ് താമ് ച ഗന്ഗാമ് ശിവ ഉദകാമ് । ഭരതഃ സചിവാന് സര്വാന് അബ്രവീദ് വാക്യ കോവിദഃ ॥൨-൮൩-
തന്നെ പിന്തുടർന്ന സൈന്യവും ശുഭജലമുള്ള ഗംഗയും കണ്ടു, വാക്കിൽ പാടവമുള്ള ഭരതൻ എല്ലാ മന്ത്രിമാരോടും പറഞ്ഞു:
നിവേശയത മേ സൈന്യമ് അഭിപ്രായേണ സര്വശഃ । വിശ്രാന്തഃ പ്രതരിഷ്യാമഃ ശ്വൈദാനീമ് മഹാ നദീമ് ॥൨-൮൩-
എന്റെ സൈന്യം എല്ലായിടത്തും ഉചിതമായി പാർപ്പിക്കുക. വിശ്രമിച്ചശേഷം നാം നാളെ ഈ വലിയ നദി കടക്കും.
ദാതുമ് ച താവദ് ഇച്ചാമി സ്വര് ഗതസ്യ മഹീ പതേഃ । ഔര്ധ്വദേഹ നിമിത്ത അര്ഥമ് അവതീര്യ ഉദകമ് നദീമ് ॥൨-൮൩-
ഇപ്പോൾ departed രാജാവിന്റെ അന്തിമകർമ്മത്തിനായി, നദിയിൽ ഇറങ്ങി വെള്ളം അർപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.