ഉദീച്യാഃ ച പ്രതീച്യാഃ ച ദാക്ഷിണാത്യാഃ ച കേവലാഃ । കോട്യാ അപര അന്താഃ സാമുദ്രാ രത്നാനി അഭിഹരന്തു തേ ॥൨-൮൨-
വടക്കിലും പടിഞ്ഞാറിലും ദക്ഷിണയിലും, സമുദ്രത്തോട് ചേർന്ന അതിദൂര പ്രദേശങ്ങളിലുമുള്ളവർ, നിനക്കു രത്നങ്ങളും ധനവും കൊണ്ടുവരട്ടെ.
തത് ശ്രുത്വാ ഭരതഃ വാക്യമ് ശോകേന അഭിപരിപ്ലുതഃ । ജഗാമ മനസാ രാമമ് ധര്മജ്ഞോ ധര്മ കാന്ക്ഷയാ ॥൨-൮൨-
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഭരതൻ, ദു:ഖത്തിൽ മുഴുകി, ധർമ്മം ആഗ്രഹിച്ച് മനസ്സിൽ രാമനെ ഓർത്തു.
സ ബാഷ്പ കലയാ വാചാ കല ഹമ്സ സ്വരഃ യുവാ । വിലലാപ സഭാ മധ്യേ ജഗര്ഹേ ച പുരോഹിതമ് ॥൨-൮൨-
കണ്ണീരാൽ കുഴഞ്ഞ ശബ്ദത്തിൽ, ചെറുകളഹംസയുടെ ഗാനംപോലെ മൃദുവായി, സഭയുടെ നടുവിൽ ഭരതൻ വിലപിച്ചു, പുരോഹിതനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി.
ചരിത ബ്രഹ്മചര്യസ്യ വിദ്യാ സ്നാതസ്യ ധീമതഃ । ധര്മേ പ്രയതമാനസ്യ കോ രാജ്യമ് മദ്വിധോ ഹരേത് ॥൨-൮൨-
ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലകൊണ്ട, വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കിയ, ധീരനും ധർമ്മനിഷ്ഠനുമായ രാമനിൽ നിന്നു, എന്റെ പോലുള്ളവൻ രാജ്യം എങ്ങനെ കൈവശമാക്കും?
കഥമ് ദശരഥാജ് ജാതഃ ഭവേദ് രാജ്യ അപഹാരകഃ । രാജ്യമ് ച അഹമ് ച രാമസ്യ ധര്മമ് വക്തുമ് ഇഹ അര്ഹസി ॥൨-൮൨-
ദശരഥന്റെ മകനായി ജനിച്ചവൻ എങ്ങനെ രാജ്യം അപഹരിക്കാനാകും? രാജ്യവും ഞാനും രാമന്റേതാണ്; ഇവിടെ നീതിയുള്ളത് നീ പറയണം.
ജ്യേഷ്ഠഃ ശ്രേഷ്ഠഃ ച ധര്മ ആത്മാ ദിലീപ നഹുഷ ഉപമഃ । ലബ്ധുമ് അര്ഹതി കാകുത്സ്ഥോ രാജ്യമ് ദശരഥോ യഥാ ॥൨-൮൨-
മുതിർന്നവനും ശ്രേഷ്ഠനും ധർമ്മാത്മാവുമായ രാമൻ, ദിലീപനും നഹുഷനും സമാനനായവൻ, ദശരഥനു പോലെ രാജ്യം ലഭിക്കാൻ അർഹനാണ്.
അനാര്യ ജുഷ്ടമ് അസ്വര്ഗ്യമ് കുര്യാമ് പാപമ് അഹമ് യദി । ഇക്ഷ്വാകൂണാമ് അഹമ് ലോകേ ഭവേയമ് കുല പാമ്സനഃ ॥൨-൮൨-
നീചരിൽ മാത്രം പ്രിയപ്പെട്ട, സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കാത്ത പാപം ഞാൻ ചെയ്താൽ, ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ വംശത്തിൽ ലോകത്ത് ഞാൻ അപമാനമായിരിക്കും.
യദ്ദ് ഹി മാത്രാ കൃതമ് പാപമ് ന അഹമ് തത് അഭിരോചയേ । ഇഹസ്ഥോ വന ദുര്ഗസ്ഥമ് നമസ്യാമി കൃത അന്ജലിഃ ॥൨-൮൨-
എന്റെ അമ്മ ചെയ്ത പാപം എനിക്ക് സമ്മതമല്ല; വനത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഇടങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന രാമനെ ഞാൻ ഇവിടെ നിന്ന് കയ്യൊപ്പിച്ച് വണങ്ങുന്നു.
രാമമ് ഏവ അനുഗച്ചാമി സ രാജാ ദ്വിപദാമ് വരഃ । ത്രയാണാമ് അപി ലോകാനാമ് രാഘവോ രാജ്യമ് അര്ഹതി ॥൨-൮൨-
രാമനേ മാത്രമേ ഞാൻ പിന്തുടരൂ; അവൻ രാജാവും മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്. മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും രാജ്യം രാഘവൻ അർഹനാണ്.
തത് വാക്യമ് ധര്മ സമ്യുക്തമ് ശ്രുത്വാ സര്വേ സഭാസദഃ । ഹര്ഷാന് മുമുചുര് അശ്രൂണി രാമേ നിഹിത ചേതസഃ ॥൨-൮൨-
ധർമ്മം നിറഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സഭയിലെ എല്ലാവരും രാമനിൽ മനസ്സിടിച്ച് സന്തോഷാശ്രു വീഴ്ത്തി.
യദി തു ആര്യമ് ന ശക്ഷ്യാമി വിനിവര്തയിതുമ് വനാത് । വനേ തത്ര ഏവ വത്സ്യാമി യഥാ ആര്യോ ലക്ഷ്മണഃ തഥാ ॥൨-൮൨-
എന്റെ വലിയച്ഛനെ വനത്തിൽ നിന്ന് തിരിച്ചു കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, ലക്ഷ്മണൻപോലെ ഞാൻ അവിടെ തന്നെ വസിക്കും.
സര്വ ഉപായമ് തു വര്തിഷ്യേ വിനിവര്തയിതുമ് ബലാത് । സമക്ഷമ് ആര്യ മിശ്രാണാമ് സാധൂനാമ് ഗുണ വര്തിനാമ് ॥൨-൮൨-
എല്ലാ മാർഗങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച്, മൂപ്പന്മാരുടെയും സദാചാരികളുടെയും സന്മാർഗ്ഗികളുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ, അവനെ ബലാൽ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ ശ്രമിക്കും.
വിഷ്ടികര്മാന്തികാഃ സര്വേ മാര്ഗശോധനരക്ഷകാഃ । പ്രസ്ഥാപിതാ മയാ പൂര്വമ് യാത്രാപി മമ രോചതേ ॥൨-൮൨-
എല്ലാ മരമൊതികളും വഴിതെളിയിപ്പുകാരും കാവൽക്കാരും ഞാൻ മുമ്പേ അയച്ചിട്ടുണ്ട്; ഈ യാത്ര എനിക്കും ഇഷ്ടമാണ്.
ഏവമ് ഉക്ത്വാ തു ധര്മ ആത്മാ ഭരതഃ ഭ്രാതൃ വത്സലഃ । സമീപസ്ഥമ് ഉവാച ഇദമ് സുമന്ത്രമ് മന്ത്ര കോവിദമ് ॥൨-൮൨-
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ഭരതൻ, സഹോദരനോട് വലിയ സ്നേഹമുള്ളവൻ, സമീപം നിന്ന സുമന്ത്രനോട്, മന്ത്രജ്ഞനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
തൂര്ണമ് ഉത്ഥായ ഗച്ച ത്വമ് സുമന്ത്ര മമ ശാസനാത് । യാത്രാമ് ആജ്ഞാപയ ക്ഷിപ്രമ് ബലമ് ചൈവ സമാനയ ॥൨-൮൨-
സുമന്ത്രാ, നീ വേഗത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു എന്റെ കല്പനപ്രകാരം പോവൂ. ഉടൻ സൈന്യത്തിന് യാത്രയ്ക്ക് ആജ്ഞ കൊടുക്കുകയും എല്ലാവരെയും കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയും ചെയ്യൂ.
ഏവമ് ഉക്തഃ സുമന്ത്രഃ തു ഭരതേന മഹാത്മനാ । ഹൃഷ്ടഃ സോ അദിശത് സര്വമ് യഥാ സമ്ദിഷ്ടമ് ഇഷ്ടവത് ॥൨-൮൨-
മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതുകേട്ട് സന്തോഷത്തോടെ സുമന്ത്രൻ ആവശ്യപ്പെട്ടതുപോലെയും ഇഷ്ടമുള്ളതുപോലെയും എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നിർദ്ദേശിച്ചു.
താഃ പ്രഹൃഷ്ടാഃ പ്രകൃതയോ ബല അധ്യക്ഷാ ബലസ്യ ച । ശ്രുത്വാ യാത്രാമ് സമാജ്ഞപ്താമ് രാഘവസ്യ നിവര്തനേ ॥൨-൮൨-
രാഘവനെ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ യാത്രയ്ക്ക് ആജ്ഞ വന്നതറിഞ്ഞ് നഗരവാസികളും സൈന്യാധിപന്മാരും സൈന്യവും സന്തോഷത്തോടെ ആഹ്ലാദിച്ചു.
തതഃ യോധ അന്ഗനാഃ സര്വാ ഭര്തൃഋന് സര്വാന് ഗൃഹേ ഗൃഹേ । യാത്രാ ഗമനമ് ആജ്ഞായ ത്വരയന്തി സ്മ ഹര്ഷിതാഃ ॥൨-൮൨-
അപ്പോൾ വീട് വീടിലുമുള്ള യോദ്ധാക്കളുടെ ഭാര്യമാർ യാത്രയ്ക്ക് വിളിച്ചുപറഞ്ഞതറിഞ്ഞ് സന്തോഷത്തോടെ ഭർത്താക്കളെ യാത്രയ്ക്ക് തയ്യാറാകാൻ ഉത്സാഹിപ്പിച്ചു.
തേ ഹയൈഃ ഗോ രഥൈഃ ശീഘ്രൈഃ സ്യന്ദനൈഃ ച മനോ ജവൈഃ । സഹ യോധൈഃ ബല അധ്യക്ഷാ ബലമ് സര്വമ് അചോദയന് ॥൨-൮൨-
വേഗമുള്ള കുതിരകളും കാളവണ്ടികളും അതിവേഗ രഥങ്ങളും കൂട്ടിയിണക്കി സൈന്യാധിപന്മാർ യോദ്ധാക്കളോടൊപ്പം മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും മുന്നോട്ട് നയിച്ചു.
സജ്ജമ് തു തത് ബലമ് ദൃഷ്ട്വാ ഭരതഃ ഗുരു സമ്നിധൌ । രഥമ് മേ ത്വരയസ്വ ഇതി സുമന്ത്രമ് പാര്ശ്വതഃ അബ്രവീത് ॥൨-൮൨-
സൈന്യം ഗുരുക്കന്മാരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഒരുക്കമായിരിക്കുന്നതു കണ്ട ഭരതൻ സുമന്ത്രന്റെ അരികിൽ നിന്ന്, 'എന്റെ രഥം വേഗത്തിൽ ഒരുക്കൂ' എന്നു പറഞ്ഞു.
ഭരതസ്യ തു തസ്യ ആജ്ഞാമ് പ്രതിഗൃഹ്യ പ്രഹര്ഷിതഃ । രഥമ് ഗൃഹീത്വാ പ്രയയൌ യുക്തമ് പരമ വാജിഭിഃ ॥൨-൮൨-
ഭരതന്റെ ആജ്ഞ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിച്ച സുമന്ത്രൻ ഉത്തമ കുതിരകൾ കൂട്ടിയിണക്കിയ രഥം കൊണ്ടുവന്ന് പുറപ്പെട്ടു.
സ രാഘവഃ സത്യ ധൃതിഃ പ്രതാപവാന് । ബ്രുവന് സുയുക്തമ് ദൃഢ സത്യ വിക്രമഃ । ഗുരുമ് മഹാ അരണ്യ ഗതമ് യശസ്വിനമ് । പ്രസാദയിഷ്യന് ഭരതഃ അബ്രവീത് തദാ ॥൨-൮൨-
സത്യത്തിൽ ഉറച്ചവനും ധൈര്യശാലിയുമായ രാഘവൻ, നല്ലവണ്ണം സംസാരിക്കുകയും ഉറപ്പോടെ പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ, മഹാവനത്തിലേക്ക് പോയ തന്റെ മുതിർന്നവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ഭരതൻ അപ്പോൾ പറഞ്ഞു.
തൂണ സമുത്ഥായ സുമന്ത്ര ഗച്ച । ബലസ്യ യോഗായ ബല പ്രധാനാന് । ആനേതുമ് ഇച്ചാമി ഹി തമ് വനസ്ഥമ് । പ്രസാദ്യ രാമമ് ജഗതഃ ഹിതായ ॥൨-൮൨-
സുമന്ത്രാ, നീ വേഗത്തിൽ എഴുന്നേറ്റു സൈന്യത്തിന്റെ പ്രധാനികളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കാൻ പോവൂ. ഞാൻ വനത്തിൽ താമസിക്കുന്ന രാമനെ ലോകത്തിന്റെ ഭലത്തിനായി തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
സ സൂത പുത്രഃ ഭരതേന സമ്യഗ് । ആജ്ഞാപിതഃ സമ്പരിപൂര്ണ കാമഃ । ശശാസ സര്വാന് പ്രകൃതി പ്രധാനാന് । ബലസ്യ മുഖ്യാമഃ ച സുഹൃജ് ജനമ് ച ॥൨-൮൨-
അങ്ങനെ ഭരതന്റെ ആജ്ഞയിൽ പൂർണ്ണമായും സന്തുഷ്ടനായ സാരഥിയുടെ മകൻ എല്ലാ പ്രധാന നഗരവാസികൾക്കും സൈന്യത്തിലെ മുഖ്യന്മാർക്കും സുഹൃത്തുക്കൾക്കും നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകി.
തതഃ സമുത്ഥായ കുലേ കുലേ തേ । രാജന്യ വൈശ്യാ വൃഷലാഃ ച വിപ്രാഃ । അയൂയുജന്ന് ഉഷ്ട്ര രഥാന് ഖരാമഃ ച। നാഗാന് ഹയാമഃ ചൈവ കുല പ്രസൂതാന് ॥൨-൮൨-
അതിനുശേഷം ഓരോ വീട്ടിലും ക്ഷത്രിയന്മാർ, വൈശ്യന്മാർ, ശൂദ്രന്മാർ, ബ്രാഹ്മണന്മാർ എന്നിവർ കുടുംബത്തിൽ വളർത്തിയ ഉട്ടകങ്ങൾ, രഥങ്ങൾ, കസേരകൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ എന്നിവ കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
thumb|ത്ര്യശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ത്ര്യശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തിമൂന്നാം സർഗ്ഗം കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
തതഃ സമുത്ഥിതഃ കാല്യമ് ആസ്ഥായ സ്യന്ദന ഉത്തമമ് । പ്രയയൌ ഭരതഃ ശീഘ്രമ് രാമ ദര്ശന കാന്ക്ഷയാ ॥൨-൮൩-
അതിനുശേഷം ഭരതൻ പുലർച്ചെ എഴുന്നേറ്റ് ഉത്തമമായ രഥത്തിൽ കയറി രാമനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു.
അഗ്രതഃ പ്രയയുസ് തസ്യ സര്വേ മന്ത്രി പുരോധസഃ । അധിരുഹ്യ ഹയൈഃ യുക്താന് രഥാന് സൂര്യ രഥ ഉപമാന് ॥൨-൮൩-
അവന്റെ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും പുരോഹിതന്മാരും കുതിരകളോടൊപ്പം സൂര്യന്റെ രഥംപോലുള്ള രഥങ്ങളിൽ കയറി അവന്റെ മുമ്പിൽ പോയി.
നവ നാഗ സഹസ്രാണി കല്പിതാനി യഥാ വിധി । അന്വയുര് ഭരതമ് യാന്തമ് ഇക്ഷ്വാകു കുല നന്ദനമ് ॥൨-൮൩-
നവായിരം ആനകൾ നിയമപ്രകാരം ഒരുക്കി ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.
ഷഷ്ഠീ രഥ സഹസ്രാണി ധന്വിനോ വിവിധ ആയുധാഃ । അന്വയുര് ഭരതമ് യാന്തമ് രാജ പുത്രമ് യശസ്വിനമ് ॥൨-൮൩-
അറുപതിനായിരം രഥങ്ങൾ, വിവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ള വില്ലാളികൾ, പ്രശസ്തനായ രാജകുമാരനായ ഭരതനെ പിന്തുടർന്നു.