പശ്യ ശത്രുഘ്ന കൈകേയ്യാ ലോകസ്യ അപകൃതമ് മഹത് । വിസൃജ്യ മയി ദുഹ്ഖാനി രാജാ ദശരഥോ ഗതഃ ॥൨-൮൧-
ശത്രുഘ്നാ, കാണു, കൈകേയി ജനങ്ങൾക്ക് എത്ര വലിയ ദോഷം ചെയ്തു; രാജാവ് ദശരഥൻ എന്നെ ദു:ഖത്തിൽ വിട്ട് പോയി.
തസ്യ ഏഷാ ധര്മ രാജസ്യ ധര്മ മൂലാ മഹാത്മനഃ । പരിഭ്രമതി രാജ ശ്രീര് നൌര് ഇവ അകര്ണികാ ജലേ ॥൨-൮൧-
ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച മഹാത്മാവായ ആ രാജാവിന്റെ രാജഭാഗ്യം ഇപ്പോൾ കയറില്ലാത്ത ഒരു തോണി വെള്ളത്തിൽ ഒഴുകുന്നതുപോലെ വഴിതെറ്റി തിരിയുന്നു.
യോ ഹി നഃ സുമഹാന്നാഥഃ സോഽപി പ്രവ്രാജിതോ വനമ് । അനയാ ധര്മമുത്സൃജ്യ മാത്രാ മേ രാഘവഃ സ്വയമ് ॥൨-൮൧-
നമ്മുടെ വലിയ രക്ഷകനായ രാമനും, അമ്മ തന്റെ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച്, അവനെയും വനത്തിലേക്ക് അയച്ചു.
ഇതി ഏവമ് ഭരതമ് പ്രേക്ഷ്യ വിലപന്തമ് വിചേതനമ് । കൃപണമ് രുരുദുഃ സര്വാഃ സസ്വരമ് യോഷിതഃ തദാ ॥൨-൮൧-
ഇങ്ങനെ ഭാരതൻ ദു:ഖത്തോടെ നിലവിളിച്ചപ്പോൾ, അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാ സ്ത്രീകളും ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു.
തഥാ തസ്മിന് വിലപതി വസിഷ്ഠോ രാജ ധര്മവിത് । സഭാമ് ഇക്ഷ്വാകു നാഥസ്യ പ്രവിവേശ മഹാ യശാഃ ॥൨-൮൧-
അങ്ങനെ ഭാരതൻ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, രാജധർമ്മം അറിയുന്ന പ്രശസ്തനായ വസിഷ്ഠൻ ഇക്ഷ്വാകു വംശാധിപന്റെ സഭയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
ശാത കുമ്ഭമയീമ് രമ്യാമ് മണി രത്ന സമാകുലാമ് । സുധര്മാമ് ഇവ ധര്മ ആത്മാ സഗണഃ പ്രത്യപദ്യത ॥൨-൮൧-
മണിമുത്തുകളും രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ശോഭയുള്ള ശാതകുംബം കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ ആ മഹാസഭയിൽ വസിഷ്ഠൻ തന്റെ കൂട്ടുകാരോടൊപ്പം കയറി.
സ കാന്ചനമയമ് പീഠമ് പര അര്ധ്യ ആസ്തരണ ആവൃതമ് । അധ്യാസ്ത സര്വ വേദജ്ഞോ ദൂതാന് അനുശശാസ ച ॥൨-൮൧-
സർവ്വവേദങ്ങൾ അറിയുന്ന വസിഷ്ഠൻ പൊന്നുകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ, വിലയേറിയ വസ്ത്രം വിരിച്ചിരിക്കുന്ന സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുന്നു, ദൂതന്മാരെ ആജ്ഞാപിച്ചു.
ബ്രാഹ്മണാന് ക്ഷത്രിയാന് യോധാന് അമാത്യാന് ഗണ ബല്ലഭാന് । ക്ഷിപ്രമ് ആനയത അവ്യഗ്രാഃ കൃത്യമ് ആത്യയികമ് ഹി നഃ ॥൨-൮൧-
ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ക്ഷത്രിയന്മാരെയും യോദ്ധാക്കളെയും മന്ത്രിമാരെയും ജനങ്ങളുടെ നേതാക്കളെയും ഉടൻ, വൈകാതെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക; കാരണം നമ്മുക്ക് അത്യാവശ്യമായ കാര്യമുണ്ട്.
സരാജഭൃത്യമ് ശത്രുഘ്നമ് ഭരതമ് ച യശ്സ്വിനമ് । യുധാജിതമ് സുമന്ത്രമ് ച യേ ച തത്ര ഹിതാ ജനാഃ ॥൨-൮൧-
രാജഭൃത്യനായ ശത്രുഘ്നനെയും, പ്രശസ്തനായ ഭാരതനെയും, യുദ്ധാജിതിനെയും, സുമന്ത്രനെയും, അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന വിശ്വസ്തരായ എല്ലാവരെയും കൊണ്ടുവരിക.
തതഃ ഹലഹലാ ശബ്ദോ മഹാന് സമുദപദ്യത । രഥൈഃ അശ്വൈഃ ഗജൈഃ ച അപി ജനാനാമ് ഉപഗച്ചതാമ് ॥൨-൮൧-
അപ്പോൾ രഥങ്ങളിലും കുതിരകളിലും ആനകളിലും ആളുകൾ എത്തുമ്പോൾ വലിയ ഒരു ഗതാഗതശബ്ദം ഉയർന്നു.
തതഃ ഭരതമ് ആയാന്തമ് ശത ക്രതുമ് ഇവ അമരാഃ । പ്രത്യനന്ദന് പ്രകൃതയോ യഥാ ദശരഥമ് തഥാ ॥൨-൮൧-
ഭാരതൻ അകത്തേക്ക് വരുമ്പോൾ, ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെ സ്വീകരിക്കുന്നതുപോലെ, ജനങ്ങൾ അവനെ ദശരഥനെ സ്വീകരിച്ചതുപോലെ ആഹ്ലാദത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു.
ഹ്രദൈവ തിമി നാഗ സമ്വൃതഃ । സ്തിമിത ജലോ മണി ശന്ഖ ശര്കരഃ । ദശരഥ സുത ശോഭിതാ സഭാ । സദശരഥാ ഇവ ബഭൌ യഥാ പുരാ ॥൨-൮൧-
ദശരഥന്റെ മകനാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ സഭ, വലിയ ജലജീവികളാൽ നിറഞ്ഞ, ശാന്തമായ വെള്ളവും മണിമുത്തുകളും ശംഖുകളും കല്ലുകളും നിറഞ്ഞ തീരവും ഉള്ള തടാകംപോലെ, മുമ്പ് ദശരഥനാൽ ശോഭിച്ചിരുന്നതുപോലെ അതിവിശിഷ്ടമായി തെളിഞ്ഞു.
thumb|ദ്വ്യശീതിതമഃ സര്ഗഃ ശ്രൂയതാമ്|center ശ്രീമദ്വാല്മീകിയരാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വ്യശീതിതമഃ സര്ഗഃ ॥൨-
ശ്രീമദ് വാൽമീകി രാമായണത്തിലെ അയോദ്ധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തിരണ്ടാമത്തെ സർഗം ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു.
താമ് ആര്യ ഗണ സമ്പൂര്ണാമ് ഭരതഃ പ്രഗ്രഹാമ് സഭാമ് । ദദര്ശ ബുദ്ധി സമ്പന്നഃ പൂര്ണ ചന്ദ്രാമ് നിശാമ് ഇവ ॥൨-൮൨-
ബുദ്ധിശാലിയായ ഭാരതൻ, മഹാരഥന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ ആ സഭയെ, പൂർണ്ണചന്ദ്രൻ പ്രകാശിക്കുന്ന രാത്രിപോലെ കണ്ടു.
ആസനാനി യഥാ ന്യായമ് ആര്യാണാമ് വിശതാമ് തദാ । അദൃശ്യത ഘന അപായേ പൂര്ണ ചന്ദ്രാ ഇവ ശര്വരീ ॥൨-൮൨-
ആ മഹാരഥന്മാർ ക്രമത്തിൽ ഇരുന്നപ്പോൾ, ആ സഭ മേഘങ്ങൾ മാറിയശേഷം പൂർണ്ണചന്ദ്രൻ പ്രകാശിക്കുന്ന രാത്രിപോലെ തെളിഞ്ഞു.
സാ വിദ്വജ്ജനസമ്പൂര്ണാ സഭാ സുരുചിരാ തദാ । അദൃശ്യത ഘനാപായേ പൂര്ണചന്ദ്രേവ ശര്വരീ ॥൨-൮൨-
പണ്ഡിതന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ ആ മനോഹരമായ സഭ, മേഘങ്ങൾ മാറിയശേഷം പൂർണ്ണചന്ദ്രൻ പ്രകാശിക്കുന്ന രാത്രിപോലെ തെളിഞ്ഞു.
രാജ്ഞഃ തു പ്രകൃതീഃ സര്വാഃ സമഗ്രാഃ പ്രേക്ഷ്യ ധര്മവിത് । ഇദമ് പുരോഹിതഃ വാക്യമ് ഭരതമ് മൃദു ച അബ്രവീത് ॥൨-൮൨-
നീതിജ്ഞരായ രാജാവിന്റെ എല്ലാ മന്ത്രിമാരും ഒത്തുചേർന്നപ്പോൾ, മുഖ്യപുരോഹിതൻ ഭരതനോടു സൗമ്യമായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
താത രാജാ ദശരഥഃ സ്വര് ഗതഃ ധര്മമ് ആചരന് । ധന ധാന്യവതീമ് സ്ഫീതാമ് പ്രദായ പൃഥിവീമ് തവ ॥൨-൮൨-
മകനേ, നീതിപാലകനായ ദശരഥൻ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു. ധന്യമായും സമൃദ്ധിയുള്ളതുമായ ഭൂമി നിനക്കു വിട്ടുകൊടുത്താണ് അദ്ദേഹം പോയത്.
രാമഃ തഥാ സത്യ ധൃതിഃ സതാമ് ധര്മമ് അനുസ്മരന് । ന അജഹാത് പിതുര് ആദേശമ് ശശീ ജ്യോത്സ്നാമ് ഇവ ഉദിതഃ ॥൨-൮൨-
സത്യനിഷ്ഠനും ധൈര്യശാലിയുമായ രാമൻ, സദാചാരത്തിന്റെ കടമ ഓർത്തു, പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ വിട്ടുകളയാതെ, ഉദിച്ച ചന്ദ്രൻ തന്റെ പ്രകാശം വിട്ടുപോകാത്തതുപോലെ ഉറച്ചുനിന്നു.
പിത്രാ ഭ്രാത്രാ ച തേ ദത്തമ് രാജ്യമ് നിഹത കണ്ടകമ് । തത് ഭുന്ക്ഷ്വ മുദിത അമാത്യഃ ക്ഷിപ്രമ് ഏവ അഭിഷേചയ ॥൨-൮൨-
നിന്റെ അച്ഛനും സഹോദരനും കഷ്ടങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കിയ രാജ്യം നിനക്കു നൽകിയിരിക്കുന്നു. സന്തോഷത്തോടെ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ആ രാജ്യം ഭോഗിക്കൂ, ഉടൻ അഭിഷേകം നടത്തൂ.
ഉദീച്യാഃ ച പ്രതീച്യാഃ ച ദാക്ഷിണാത്യാഃ ച കേവലാഃ । കോട്യാ അപര അന്താഃ സാമുദ്രാ രത്നാനി അഭിഹരന്തു തേ ॥൨-൮൨-
വടക്കിലും പടിഞ്ഞാറിലും ദക്ഷിണയിലും, സമുദ്രത്തോട് ചേർന്ന അതിദൂര പ്രദേശങ്ങളിലുമുള്ളവർ, നിനക്കു രത്നങ്ങളും ധനവും കൊണ്ടുവരട്ടെ.
തത് ശ്രുത്വാ ഭരതഃ വാക്യമ് ശോകേന അഭിപരിപ്ലുതഃ । ജഗാമ മനസാ രാമമ് ധര്മജ്ഞോ ധര്മ കാന്ക്ഷയാ ॥൨-൮൨-
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഭരതൻ, ദു:ഖത്തിൽ മുഴുകി, ധർമ്മം ആഗ്രഹിച്ച് മനസ്സിൽ രാമനെ ഓർത്തു.
സ ബാഷ്പ കലയാ വാചാ കല ഹമ്സ സ്വരഃ യുവാ । വിലലാപ സഭാ മധ്യേ ജഗര്ഹേ ച പുരോഹിതമ് ॥൨-൮൨-
കണ്ണീരാൽ കുഴഞ്ഞ ശബ്ദത്തിൽ, ചെറുകളഹംസയുടെ ഗാനംപോലെ മൃദുവായി, സഭയുടെ നടുവിൽ ഭരതൻ വിലപിച്ചു, പുരോഹിതനെ കുറ്റപ്പെടുത്തി.
ചരിത ബ്രഹ്മചര്യസ്യ വിദ്യാ സ്നാതസ്യ ധീമതഃ । ധര്മേ പ്രയതമാനസ്യ കോ രാജ്യമ് മദ്വിധോ ഹരേത് ॥൨-൮൨-
ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലകൊണ്ട, വിദ്യാഭ്യാസം പൂർത്തിയാക്കിയ, ധീരനും ധർമ്മനിഷ്ഠനുമായ രാമനിൽ നിന്നു, എന്റെ പോലുള്ളവൻ രാജ്യം എങ്ങനെ കൈവശമാക്കും?
കഥമ് ദശരഥാജ് ജാതഃ ഭവേദ് രാജ്യ അപഹാരകഃ । രാജ്യമ് ച അഹമ് ച രാമസ്യ ധര്മമ് വക്തുമ് ഇഹ അര്ഹസി ॥൨-൮൨-
ദശരഥന്റെ മകനായി ജനിച്ചവൻ എങ്ങനെ രാജ്യം അപഹരിക്കാനാകും? രാജ്യവും ഞാനും രാമന്റേതാണ്; ഇവിടെ നീതിയുള്ളത് നീ പറയണം.
ജ്യേഷ്ഠഃ ശ്രേഷ്ഠഃ ച ധര്മ ആത്മാ ദിലീപ നഹുഷ ഉപമഃ । ലബ്ധുമ് അര്ഹതി കാകുത്സ്ഥോ രാജ്യമ് ദശരഥോ യഥാ ॥൨-൮൨-
മുതിർന്നവനും ശ്രേഷ്ഠനും ധർമ്മാത്മാവുമായ രാമൻ, ദിലീപനും നഹുഷനും സമാനനായവൻ, ദശരഥനു പോലെ രാജ്യം ലഭിക്കാൻ അർഹനാണ്.
അനാര്യ ജുഷ്ടമ് അസ്വര്ഗ്യമ് കുര്യാമ് പാപമ് അഹമ് യദി । ഇക്ഷ്വാകൂണാമ് അഹമ് ലോകേ ഭവേയമ് കുല പാമ്സനഃ ॥൨-൮൨-
നീചരിൽ മാത്രം പ്രിയപ്പെട്ട, സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കാത്ത പാപം ഞാൻ ചെയ്താൽ, ഇക്ഷ്വാകുവിന്റെ വംശത്തിൽ ലോകത്ത് ഞാൻ അപമാനമായിരിക്കും.
യദ്ദ് ഹി മാത്രാ കൃതമ് പാപമ് ന അഹമ് തത് അഭിരോചയേ । ഇഹസ്ഥോ വന ദുര്ഗസ്ഥമ് നമസ്യാമി കൃത അന്ജലിഃ ॥൨-൮൨-
എന്റെ അമ്മ ചെയ്ത പാപം എനിക്ക് സമ്മതമല്ല; വനത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള ഇടങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന രാമനെ ഞാൻ ഇവിടെ നിന്ന് കയ്യൊപ്പിച്ച് വണങ്ങുന്നു.
രാമമ് ഏവ അനുഗച്ചാമി സ രാജാ ദ്വിപദാമ് വരഃ । ത്രയാണാമ് അപി ലോകാനാമ് രാഘവോ രാജ്യമ് അര്ഹതി ॥൨-൮൨-
രാമനേ മാത്രമേ ഞാൻ പിന്തുടരൂ; അവൻ രാജാവും മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്. മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും രാജ്യം രാഘവൻ അർഹനാണ്.
തത് വാക്യമ് ധര്മ സമ്യുക്തമ് ശ്രുത്വാ സര്വേ സഭാസദഃ । ഹര്ഷാന് മുമുചുര് അശ്രൂണി രാമേ നിഹിത ചേതസഃ ॥൨-൮൨-
ധർമ്മം നിറഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സഭയിലെ എല്ലാവരും രാമനിൽ മനസ്സിടിച്ച് സന്തോഷാശ്രു വീഴ്ത്തി.